సెంట్రల్ రైల్వే – డివిజన్లు (రైల్వే పరీక్షా విశేష GK)

సెంట్రల్ రైల్వే (CR) – ముంబై ముఖ్యాలయం ఉన్న ఈ జోన్ 5 మండలాలలో (డివిజన్లు) విభజించబడింది. ప్రతి మండలం యొక్క విశేషతలు, సాంకేతిక వివరాలు, చారిత్రక సంఘటనలు & ప్రస్తుత స్థితి పరీక్షలలో మళ్లీ మళ్లీ అడగబడతాయి. క్రింద అత్యంత సంక్షిప్త-కానీ-సమగ్ర నోట్స్ ఇవ్వబడ్డాయి.

1. ముంబై డివిజన్ (CSMT)

• ముఖ్యాలయం (HQ): ముంబై CSMT (ముందు బోరీ బందర్)
• దేశంలో మొదటిసారి: 1853లో మొదటి ప్రయాణీక రైలు (బోరీ బందర్ → ఠాణే, 34 km, 16 Apr)
• ప్రధాన గేజ్: బ్రాడ్-గేజ్ (1676 mm); ముందు MG (నేరూల్-పన్వేల్) 2004 వరకు
• కోచింగ్ డిపో: ముంబై CSMT, కుర్లా, సాన్పాడా (EMUs), మహాలక్ష్మి (DEMU)
• విద్యుదీకరణ: 25 kV AC, 1925 నుండి ప్రారంభం, 2020 వరకు 100 % డబుల్ & ట్రిపుల్ లైన్లు
• సిగ్నలింగ్: సెంట్రలైజ్డ్ ట్రాఫిక్ కంట్రోల్ (CTC) + MSTC; 2023లో దేశం యొక్క మొదటి “ఆటోమేటిక్ ట్రైన్ ప్రొటెక్షన్ (KAVACH)” సెక్షన్ – CSMT-కల్యాణ్
• మాల్ వాహనం: కంటైనర్ & POL సైడింగ్స్ వడాల, సేవ్రీ, కుర్లాలో; 2022-23లో 43 MT మాల్
• టెర్మినల్స్: CSMT, LTT, DR, దాదర్, చర్చ్గేట్ (శుద్ధ ఉపనగరీయ)

2. భుసావల్ డివిజన్

• HQ: భుసావల్ (మహారాష్ట్ర) – 1867లో తెరవబడింది
• రూట్ కిమీ: 2,061 km (CR యొక్క అతిపెద్ద మండలం)
• ప్రధాన వేగ-రేఖలు:
  • హౌరా-ముంబై నాగ్పూర్ ద్వారా (GR “A” రూట్, 130 kmph అప్గ్రేడబుల్)
  • భుసావల్-ఖండ్వా (ప్రతిపాదిత RRTS/ఢిల్లీ-ముంబై HSR సమాంతర)
• భారతదేశం యొక్క అతి పొడవైన రైలు-సొరంగం-ఘాట్: “భుసావల్-ఖండ్వా” ఘాట్ సెక్షన్ పై 28 తాళాలు & 13 టన్నెల్స్ (2.8 km పొడవైనది)
• విద్యుదీకరణ: 1967 నుండి, ఇప్పుడు 100 % (25 kV AC)
• ఫ్రీట్ కారిడార్: ఈస్ట్రన్ DFC (భుసావల్-కల్యాణ్ బైపాస్) నుండి 18 km దూరంలో
• ఓహెచ్/ఇంజిన్ షెడ్: BSL – 190+ ఇంజిన్లు (WAG-9, WAP-7), ఇండియన్ ఆయిల్ RORO సైడింగ్
• మాల్ కమిషనర్: 2022-23 – 65 MT (CRలో అత్యధికం)

3. పూణే డివిజన్

• HQ: పూణే – 1858లో పూణే-శోలాపూర్ తెరవబడింది
• రూట్ కిమీ: 1,087 km
• ప్రధాన పర్వతీయ పట్టీలు: లోనావల-ఘాట్ (652 m AMSL), 1 in 37 గ్రేడియంట్, 25 ఖూంటే
• రైలు-సొరంగం: 20 (అత్యధికం “ఠాకుర్వాడి-2” 3.4 km)
• డిబ్బా మరమ్మత్తు: ‘ఖడ్కీ’ – భారతదేశం యొక్క ఏకైక “డిఫెన్స్ రైల్-కోచ్ వర్క్షాప్”
• ఆటో-హబ్: PCMC, జేజూరి, దాండ్; జాగ్వార్-ల్యాండ్రోవర్, మెర్సిడీస్ రో-రో రాక్స్
• విద్యుదీకరణ: 2020 వరకు పూర్తి; ‘పుష్-పుల్’ EMU (పూణే-దాండ్) 2022 నుండి
• ఔద్యోగిక సైడింగ్: 45 (జవహర్లాల్ నెహ్రూ పోర్ట్ ట్రస్ట్, BPCL, టాటా మోటార్స్)

4. సోలాపూర్ డివిజన్

• HQ: సోలాపూర్ – ఏర్పాటు 2003 (ముందు పూణే నుండి)
• రూట్ కిమీ: 1,036 km
• ముఖ్యమైన రూట్:
  • సోలాపూర్-గదగ్ (దక్షిణ-మధ్య జోడింపు), వరల్డ్ బ్యాంక్ ఫండింగ్
  • సోలాపూర్-తుల్జాపూర్ (మతపరమైన, 2022లో ద్విగుణీకరణ ఆమోదించబడింది)
• కోచింగ్ డిపో: సోలాపూర్, కుర్దువాడి (దేశీ EMU పిట్)
• మాల్ కార్యకలాపాలు: 2022-23 – 14 MT (చక్కెర, సోయాబీన్, సిమెంట్)
• రైల్వే స్టేడియం: సోలాపూర్ – కేవలం 2లో ఒకటి (రెండవది – భిలాయ్)

5. నాగ్పూర్ డివిజన్

• HQ: నాగ్పూర్ – 1867లో మొదటి రైలు (నాగ్పూర్-చింద్వారా)
• రూట్ కిమీ: 1,087 km (మిశ్రిత BG/MG; MG 2018లో ముగింపు)
• భారతదేశం యొక్క భౌగోళిక కేంద్రం: “జీరో-మైల్” రాయి రైల్వే స్టేషన్ వద్ద
• ఫ్రీట్ కారిడార్: ఈస్ట్రన్ DFC (ఖుర్దా రోడ్-నాగ్పూర్) & వెస్ట్రన్ DFC (నాగ్పూర్-ముంబై) జంక్షన్
• కోచింగ్/గూడ్స్ షెడ్: అజ్నీ – 1600 km దూరం “రాజధాని” మెయింటెనెన్స్ ఆమోదం
• 2023లో కొత్త రైలు-వంతెన: “దీక్షాభూమి ROB” – 60 m సింగిల్-స్పాన్ కంపోజిట్ గర్డర్
• ఓవర్-రైడ్: గోండియా-బాలాఘాట్ సెక్షన్ పై “ZBS” (జీరో-బేస్డ్ సిగ్నలింగ్) పైలట్

చారిత్రక సంఘటనలు (క్రోనాలజీ)

ప్రస్తుత స్థితి & నవీకరణ

• 2023-24 రైల్-బడ్జెట్:
  • ముంబై ఉపనగరీయ: 6వ & 7వ లైన్ (CSMT-కుర్లా) 75 % పూర్తి
  • పూణే-బెంగళూరు 3వ లైన్: 38 km తలాఠీ-టెండర్ జరిగింది
  • భుసావల్-అకోలా 3వ లైన్: 2025 వరకు లక్ష్యం
• స్టేషన్ రీడెవలప్మెంట్: CSMT (ધ 250 cr), సోలాపూర్ (G+6) PPP మోడల్
• వందే భారత్: ముంబై-సోలాపూర్ (VB-2) 2023-సెప్టెంబర్ నుండి; నాగ్పూర్-బిలాస్పూర్ VB-3 2024-ప్రతిపాదిత
• గ్రీన్ ఇనిషియేటివ్స్: అజ్నీ & కుర్లా – 3 MW సౌరఛత్; పూణే – LED 100 %
• సేఫ్టీ: 2022-23లో CR పై “జీరో ప్యాసింజర్ ఫాటాలిటీ” (మొదటిసారి)

ఫాస్ట్-రివిజన్ టేబుల్

ఉపయోగంలో ఉన్న ప్రధాన స్టేషన్-కోడ్లు

CSMT, DR, LTT, KYN, PNVL, BSL, NGP, AJNI, PURI, PUNE, SUR, KWV, DD, BPQ

15+ ముఖ్యమైన బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs)

షార్ట్-ట్రిక్స్

• “MB-PBS” → ముంబై-భుసావల్-పూణే = CR యొక్క మూడు అతి పురాతన మండలాలు
• “S-N” → సోలాపూర్-నాగ్పూర్ = 2000 తర్వాత ఏర్పడిన కొత్త మండలాలు
• 100 % విద్యుదీకరణ → CR అన్ని 5 మండలాలలో 2020-23 మధ్య పూర్తి