কেন্দ্ৰীয় ৰেলৱে – বিভাগসমূহ (ৰেলৱে পৰীক্ষা বিশেষ GK)

কেন্দ্ৰীয় ৰেলৱে (CR) – মুম্বাই মুখ্যকাৰ্য্যালয়ৰ এই জোনটো 5টা মণ্ডলত (Divisions) বিভক্ত। প্ৰতিটো মণ্ডলৰ বৈশিষ্ট্য, প্ৰযুক্তিগত বিৱৰণ, ঐতিহাসিক ঘটনা আৰু বৰ্তমান অৱস্থা পৰীক্ষাত বাৰে বাৰে সোধা হয়। তলত অতি সংক্ষিপ্ত-কিন্তু-সমগ্ৰ নোট দিয়া হৈছে।

1. মুম্বাই বিভাগ (CSMT)

• মুখ্যকাৰ্য্যালয় (HQ): মুম্বাই CSMT (পূৰ্বে Bori Bunder)
• দেশত প্ৰথম: 1853 চনত প্ৰথম যাত্ৰী ৰেল (Bori Bunder → Thane, 34 km, 16 Apr)
• প্ৰধান গেজ: Broad-Gauge (1676 mm); পূৰ্বে MG (নেৰুল-পানভেল) 2004 চনলৈ
• কোচিং ডিপো: মুম্বাই CSMT, কুৰলা, সানপাড়া (EMUs), মহালক্ষ্মী (DEMU)
• বিদ্যুতীকৰণ: 25 kV AC, 1925 চনৰ পৰা আৰম্ভ, 2020 চনলৈ 100 % ডাবল আৰু ট্ৰিপল লাইন
• সংকেত প্ৰণালী: Centralised Traffic Control (CTC) + MSTC; 2023 চনত দেশৰ প্ৰথম “Automatic Train Protection (KAVACH)” খণ্ড – CSMT-Kalyan
• মালবাহী: ৱাদালা, চেৱৰী, কুৰলাত কণ্টেইনাৰ আৰু POL চাইডিং; 2022-23 চনত 43 MT মাল
• টাৰ্মিনাল: CSMT, LTT, DR, দাদৰ, চাৰ্চগেট (শুদ্ধ উপনগৰীয়)

2. ভুছাৱাল বিভাগ

• HQ: ভুছাৱাল (মহাৰাষ্ট্ৰ) – 1867 চনত মুকলি
• ৰুট কিমি: 2,061 km (CRৰ সৰ্ববৃহৎ মণ্ডল)
• প্ৰধান গতি-ৰেখা:
  • নাগপুৰৰ মাজেৰে হাওৰা-মুম্বাই (GR “A” ৰুট, 130 kmph upgradable)
  • ভুছাৱাল-খাণ্ডৱা (প্ৰস্তাৱিত RRTS/দিল্লী-মুম্বাই HSR পেৰালেল)
• ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেল-সুৰংগ-খাঁড়ি: “ভুছাৱাল-খাণ্ডৱা” ঘাট খণ্ডত 28টা তালা আৰু 13টা টানেল (2.8 km দীঘলতম)
• বিদ্যুতীকৰণ: 1967 চনৰ পৰা, এতিয়া 100 % (25 kV AC)
• মালবাহী কৰিডৰ: Eastern DFC (ভুছাৱাল-কালিয়ান বাইপাছ)ৰ পৰা 18 km দূৰত
• ওভাৰহেড/ইঞ্জিন শেড: BSL – 190+ ইঞ্জিন (WAG-9, WAP-7), IndianOil RORO চাইডিং
• মাল আহুতি: 2022-23 – 65 MT (CRত সৰ্বাধিক)

3. পুনে বিভাগ

• HQ: পুনে – 1858 চনত পুনে-শোলাপুৰ মুকলি
• ৰুট কিমি: 1,087 km
• প্ৰধান পৰ্বতীয় ৰেলপথ: লোনাভালা-ঘাট (652 m AMSL), 1 in 37 গ্ৰেডিয়েণ্ট, 25টা খুঁটা
• ৰেল-সুৰংগ: 20টা (সৰ্বাধিক “ঠাকুৰৱাদী-2” 3.4 km)
• ডব্বা মেৰামতি: ‘খাডকী’ – ভাৰতৰ একমাত্ৰ “Defence Rail-coach workshop”
• অটো-হাব: PCMC, জেজুৰি, দাউন্দ; জাগুৱাৰ-লেণ্ডৰোভাৰ, মাৰ্চেডিছ ৰো-ৰো ৰেক্স
• বিদ্যুতীকৰণ: 2020 চনলৈ সম্পূৰ্ণ; ‘Push-Pull’ EMU (পুনে-দাউন্দ) 2022 চনৰ পৰা
• উদ্যোগিক চাইডিং: 45টা (জৱাহৰলাল নেহৰু পৰ্ট ট্ৰাষ্ট, BPCL, টাটা মটৰ্ছ)

4. শোলাপুৰ বিভাগ

• HQ: শোলাপুৰ – গঠন 2003 চনত (পূৰ্বে পুনে বিভাগৰ পৰা)
• ৰুট কিমি: 1,036 km
• গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰুট:
  • শোলাপুৰ-গাদাগ (দক্ষিণ-কেন্দ্ৰীয় সংযোগ), World Bank funding
  • শোলাপুৰ-তুলজাপুৰ (ধাৰ্মিক, 2022 চনত দ্বৈতীকৰণ অনুমোদিত)
• কোচিং ডিপো: শোলাপুৰ, কুৰদুৱাদী (দেশী EMU পিট)
• মাল কাৰ্যকলাপ: 2022-23 – 14 MT (চেনি, সয়াবিন, চিমেণ্ট)
• ৰেলৱে ষ্টেডিয়াম: শোলাপুৰ – কেৱল 2টাৰ ভিতৰত এটা (আনটো – ভিলাই)

5. নাগপুৰ বিভাগ

• HQ: নাগপুৰ – 1867 চনত প্ৰথম ৰেল (নাগপুৰ-ছিন্দৱাৰা)
• ৰুট কিমি: 1,087 km (মিশ্ৰিত BG/MG; MG 2018 চনত সমাপ্ত)
• ভাৰতৰ ভৌগোলিক কেন্দ্ৰ: “Zero-Mile” stone ৰেলৱে ষ্টেশ্যনত
• মালবাহী কৰিডৰ: Eastern DFC (খুৰদা ৰোড-নাগপুৰ) আৰু Western DFC (নাগপুৰ-মুম্বাই) সংযোগস্থল
• কোচিং/গুডছ শেড: আজনি – 1600 km দূৰৰ “ৰাজধানী” মেৰামতিৰ অনুমোদন
• 2023 চনত নতুন ৰেল-সেতু: “দীক্ষাভূমি ROB” – 60 m single-span composite গাৰ্ডাৰ
• ওভাৰ-ৰাইড: গোন্দিয়া-বালাঘাট খণ্ডত “ZBS” (Zero-Based Signalling) পাইলট

ঐতিহাসিক ঘটনা (কালক্ৰম)

বৰ্তমান অৱস্থা আৰু আধুনিকীকৰণ

• 2023-24 ৰেল-বাজেট:
  • মুম্বাই উপনগৰীয়: 6th আৰু 7th লাইন (CSMT-কুৰলা) 75 % সম্পূৰ্ণ
  • পুনে-বেংগালুৰু 3rd লাইন: 38 km তলাথী-টেণ্ডৰ হৈছে
  • ভুছাৱাল-আকোলা 3rd লাইন: 2025 চনলৈ লক্ষ্য
• ষ্টেশ্যন পুনৰ্বিকাশ: CSMT (ધ 250 cr), শোলাপুৰ (G+6) PPP মডেল
• ৱন্দে ভাৰত: মুম্বাই-শোলাপুৰ (VB-2) 2023-ছেপ্টেম্বৰৰ পৰা; নাগপুৰ-বিলাসপুৰ VB-3 2024-প্ৰস্তাৱিত
• সেউজ উদ্যোগ: আজনি আৰু কুৰলা – 3 MW সৌৰছত; পুনে – LED 100 %
• নিরাপত্তা: 2022-23 চনত CRত “Zero Passenger Fatality” (প্ৰথমবাৰৰ বাবে)

দ্ৰুত-পুনৰীক্ষণ তালিকা

ব্যৱহৃত প্ৰধান ষ্টেশ্যন-ক’ড

CSMT, DR, LTT, KYN, PNVL, BSL, NGP, AJNI, PURI, PUNE, SUR, KWV, DD, BPQ

15+ গুৰুত্বপূৰ্ণ বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (MCQs)

শ্বৰ্ট-ট্ৰিক্স

• “MB-PBS” → মুম্বাই-ভুছাৱাল-পুনে = CRৰ তিনিটা আটাইতকৈ পুৰণি মণ্ডল
• “S-N” → শোলাপুৰ-নাগপুৰ = 2000 চনৰ পিছত গঠন হোৱা নতুন মণ্ডল
• 100 % বিদ্যুতীকৰণ → CRৰ সকলো 5টা মণ্ডলত 2020-23 চনৰ ভিতৰত সম্পূৰ্ণ