ಕೇಂದ್ರ ವಿಭಾಗಗಳು
ಸೆಂಟ್ರಲ್ ರೈಲ್ವೆ – ವಿಭಾಗಗಳು (ರೈಲ್ವೆ ಪರೀಕ್ಷೆ ವಿಶೇಷ GK)
ಸೆಂಟ್ರಲ್ ರೈಲ್ವೆ (CR) – ಮುಂಬೈ ಮುಖ್ಯ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ವಲಯವು 5 ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ (Divisions) ವಿಂಗಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಪ್ರತಿ ವಿಭಾಗದ ವಿಶೇಷತೆಗಳು, ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿವರಗಳು, ಐತಿಹಾಸಿಕ ಘಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತುತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಪದೇ ಪದೇ ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಳಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ-ಆದರೆ-ಸಮಗ್ರ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
1. ಮುಂಬೈ ವಿಭಾಗ (CSMT)
- ಮುಖ್ಯ ಕಚೇರಿ (HQ): ಮುಂಬೈ CSMT (ಮೊದಲು ಬೋರಿ ಬಂದರ್)
- ದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ: 1853 ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ರೈಲು (ಬೋರಿ ಬಂದರ್ → ಠಾಣೆ, 34 km, 16 Apr)
- ಪ್ರಮುಖ ಗೇಜ್: ಬ್ರಾಡ್-ಗೇಜ್ (1676 mm); ಹಿಂದೆ MG (ನೆರುಲ್-ಪನ್ವೇಲ್) 2004 ರವರೆಗೆ
- ಕೋಚಿಂಗ್ ಡಿಪೋ: ಮುಂಬೈ CSMT, ಕುರ್ಲಾ, ಸಾನ್ಪಾಡಾ (EMUs), ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ (DEMU)
- ವಿದ್ಯುತ್ಕರಣ: 25 kV AC, 1925 ರಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭ, 2020 ರವರೆಗೆ 100 % ಡಬಲ್ ಮತ್ತು ಟ್ರಿಪಲ್ ಲೈನ್ಗಳು
- ಸಿಗ್ನಲಿಂಗ್: ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಟ್ರಾಫಿಕ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ (CTC) + MSTC; 2023 ರಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಮೊದಲ “ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ರೈಲು ರಕ್ಷಣೆ (KAVACH)” ವಿಭಾಗ – CSMT-ಕಲ್ಯಾಣ
- ಸರಕು ಸಾಗಣೆ: ವಡಾಲಾ, ಸೇವ್ರಿ, ಕುರ್ಲಾದಲ್ಲಿ ಕಂಟೇನರ್ & POL ಸೈಡಿಂಗ್ಗಳು; 2022-23 ರಲ್ಲಿ 43 MT ಸರಕು
- ಟರ್ಮಿನಲ್ಗಳು: CSMT, LTT, DR, ದಾದರ್, ಚರ್ಚ್ಗೇಟ್ (ಶುದ್ಧ ಉಪನಗರ)
2. ಭೂಸಾವಲ್ ವಿಭಾಗ
- HQ: ಭೂಸಾವಲ್ (ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ) – 1867 ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಲಾಯಿತು
- ರೂಟ್ ಕಿಮೀ: 2,061 km (CR ನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿಭಾಗ)
- ಪ್ರಮುಖ ವೇಗ-ಮಾರ್ಗಗಳು:
- ಹೌರಾ-ಮುಂಬೈ ನಾಗಪುರ ಮೂಲಕ (GR “A” ಮಾರ್ಗ, 130 kmph upgradable)
- ಭೂಸಾವಲ್-ಖಂಡ್ವಾ (ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ RRTS/ದೆಹಲಿ-ಮುಂಬೈ HSR ಸಮಾನಾಂತರ)
- ಭಾರತದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ರೈಲು-ಸುರಂಗ-ಘಾಟಿ: “ಭೂಸಾವಲ್-ಖಂಡ್ವಾ” ಘಾಟ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ 28 ತಾಳೆಗಳು ಮತ್ತು 13 ಸುರಂಗಗಳು (2.8 km ಅತಿ ಉದ್ದ)
- ವಿದ್ಯುತ್ಕರಣ: 1967 ರಿಂದ, ಈಗ 100 % (25 kV AC)
- ಸರಕು ಕಾರಿಡಾರ್: ಪೂರ್ವ DFC (ಭೂಸಾವಲ್-ಕಲ್ಯಾಣ ಬೈಪಾಸ್) ನಿಂದ 18 km ದೂರದಲ್ಲಿ
- ಓವರ್ಹೆಡ್/ಇಂಜಿನ್ ಶೆಡ್: BSL – 190+ ಇಂಜಿನ್ಗಳು (WAG-9, WAP-7), ಇಂಡಿಯನ್ ಆಯಿಲ್ RORO ಸೈಡಿಂಗ್
- ಸರಕು ಆಯುಕ್ತ: 2022-23 – 65 MT (CR ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕ)
3. ಪುಣೆ ವಿಭಾಗ
- HQ: ಪುಣೆ – 1858 ರಲ್ಲಿ ಪುಣೆ-ಶೋಲಾಪುರ ತೆರೆಯಲಾಯಿತು
- ರೂಟ್ ಕಿಮೀ: 1,087 km
- ಪ್ರಮುಖ ಪರ್ವತೀಯ ಹಳಿಗಳು: ಲೋನಾವಳಾ-ಘಾಟ್ (652 m AMSL), 1 in 37 ಇಳಿಜಾರು, 25 ಕೊಂಡಿಗಳು
- ರೈಲು-ಸುರಂಗ: 20 (ಅತ್ಯಧಿಕ “ಠಾಕುರ್ವಾಡಿ-2” 3.4 km)
- ಕೋಚ್ ದುರಸ್ತಿ: ‘ಖಡ್ಕಿ’ – ಭಾರತದ ಏಕೈಕ “ರಕ್ಷಣಾ ರೈಲ್-ಕೋಚ್ ಕಾರ್ಯಾಗಾರ”
- ಆಟೋ-ಹಬ್: PCMC, ಜೇಜುರಿ, ದೌಂಡ್; ಜಾಗುವಾರ್-ಲ್ಯಾಂಡ್ರೋವರ್, ಮರ್ಸಿಡೀಸ್ ರೋ-ರೋ ರ್ಯಾಕ್ಸ್
- ವಿದ್ಯುತ್ಕರಣ: 2020 ರವರೆಗೆ ಪೂರ್ಣ; ‘ಪುಶ-ಪುಲ್’ EMU (ಪುಣೆ-ದೌಂಡ್) 2022 ರಿಂದ
- ಔದ್ಯೋಗಿಕ ಸೈಡಿಂಗ್: 45 (ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ಬಂದರು ನ್ಯಾಸ, BPCL, ಟಾಟಾ ಮೋಟಾರ್ಸ್)
4. ಸೋಲಾಪುರ ವಿಭಾಗ
- HQ: ಸೋಲಾಪುರ – ರಚನೆ 2003 (ಮೊದಲು ಪುಣೆಯಿಂದ)
- ರೂಟ್ ಕಿಮೀ: 1,036 km
- ಮಹತ್ವದ ಮಾರ್ಗ:
- ಸೋಲಾಪುರ-ಗದಗ (ದಕ್ಷಿಣ-ಮಧ್ಯ ಸಂಪರ್ಕ), ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನಿಧಿ
- ಸೋಲಾಪುರ-ತುಳಜಾಪುರ (ಧಾರ್ಮಿಕ, 2022 ರಲ್ಲಿ ದ್ವಿಗುಣೀಕರಣ ಅನುಮೋದಿತ)
- ಕೋಚಿಂಗ್ ಡಿಪೋ: ಸೋಲಾಪುರ, ಕುರ್ದುವಾಡಿ (ದೇಶೀ EMU ಪಿಟ್)
- ಸರಕು ಚಟುವಟಿಕೆ: 2022-23 – 14 MT (ಸಕ್ಕರೆ, ಸೋಯಾಬೀನ್, ಸಿಮೆಂಟ್)
- ರೈಲ್ವೆ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ: ಸೋಲಾಪುರ – ಕೇವಲ 2 ರಲ್ಲಿ ಒಂದು (ಇನ್ನೊಂದು – ಭಿಲಾಯ್)
5. ನಾಗಪುರ ವಿಭಾಗ
- HQ: ನಾಗಪುರ – 1867 ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ರೈಲು (ನಾಗಪುರ-ಛಿಂದವಾಡಾ)
- ರೂಟ್ ಕಿಮೀ: 1,087 km (ಮಿಶ್ರ BG/MG; MG 2018 ರಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯ)
- ಭಾರತದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಕೇಂದ್ರ: “ಶೂನ್ಯ-ಮೈಲಿ” ಕಲ್ಲು ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ
- ಸರಕು ಕಾರಿಡಾರ್: ಪೂರ್ವ DFC (ಖುರ್ಡಾ ರೋಡ್-ನಾಗಪುರ) & ಪಶ್ಚಿಮ DFC (ನಾಗಪುರ-ಮುಂಬೈ) ಸಂಧಿಸ್ಥಳ
- ಕೋಚಿಂಗ್/ಸರಕು ಶೆಡ್: ಅಜ್ನಿ – 1600 km ದೂರದ “ರಾಜಧಾನಿ” ನಿರ್ವಹಣಾ ಅನುಮತಿ
- 2023 ರಲ್ಲಿ ಹೊಸ ರೈಲು-ಸೇತುವೆ: “ದೀಕ್ಷಾಭೂಮಿ ROB” – 60 m ಏಕ-ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಸಂಯೋಜಿತ ಗರ್ಡರ್
- ಓವರ್-ರೈಡ್: ಗೊಂಡಿಯಾ-ಬಾಲಾಘಾಟ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ “ZBS” (ಶೂನ್ಯ-ಆಧಾರಿತ ಸಿಗ್ನಲಿಂಗ್) ಪೈಲಟ್
ಐತಿಹಾಸಿಕ ಘಟನೆಗಳು (ಕಾಲಾನುಕ್ರಮ)
| ವರ್ಷ | ಘಟನೆ |
|---|---|
| 1853 | ಮೊದಲ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ರೈಲು CSMT-ಠಾಣೆ |
| 1925 | ಭಾರತದ ಮೊದಲ 1.5 kV DC ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಷನ್ (ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಟರ್ಮಿನಸ್-ಕಲ್ಯಾಣ) |
| 1967 | ಭೂಸಾವಲ್ ವಿಭಾಗ ರಚನೆ (ಮೊದಲು GIPR) |
| 1951 | ಸೆಂಟ್ರಲ್ ರೈಲ್ವೆ ವಲಯ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ (ನವ-ಭಾರತೀಯ ಪುನರ್ವ್ಯವಸ್ಥೆ) |
| 2014 | CSMT ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆ |
| 2020 | ಪುಣೆ ವಿಭಾಗ – 100 % ವಿದ್ಯುತ್ಕರಣ |
| 2022 | CSMT-ಕಲ್ಯಾಣ – ಮೊದಲ KAVACH ATP ವಿಭಾಗ |
| 2023 | ಭೂಸಾವಲ್ನಲ್ಲಿ 6ನೇ ಪಿಟ್-ಲೈನ್ ಮತ್ತು 9ನೇ RUB/ROB ಅನುಮೋದಿತ |
ಪ್ರಸ್ತುತ ಸ್ಥಿತಿ & ನವೀಕರಣ
- 2023-24 ರೈಲು-ಬಜೆಟ್:
- ಮುಂಬೈ ಉಪನಗರ: 6ನೇ ಮತ್ತು 7ನೇ ಲೈನ್ (CSMT-ಕುರ್ಲಾ) 75 % ಪೂರ್ಣ
- ಪುಣೆ-ಬೆಂಗಳೂರು 3ನೇ ಲೈನ್: 38 km ತಲಾಠಿ-ಟೆಂಡರ್ ಆಯಿತು
- ಭೂಸಾವಲ್-ಅಕೋಲಾ 3ನೇ ಲೈನ್: 2025 ರವರೆಗೆ ಗುರಿ
- ನಿಲ್ದಾಣ ಪುನರ್ವಿಕಸನ: CSMT (ધ 250 cr), ಸೋಲಾಪುರ (G+6) PPP ಮಾದರಿ
- ವಂದೇ ಭಾರತ್: ಮುಂಬೈ-ಸೋಲಾಪುರ (VB-2) 2023-ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ನಿಂದ; ನಾಗಪುರ-ಬಿಲಾಸ್ಪುರ VB-3 2024-ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ
- ಹಸಿರು ಉಪಕ್ರಮಗಳು: ಅಜ್ನಿ ಮತ್ತು ಕುರ್ಲಾ – 3 MW ಸೌರ-ಛಾವಣಿ; ಪುಣೆ – LED 100 %
- ಸುರಕ್ಷತೆ: 2022-23 ರಲ್ಲಿ CR ನಲ್ಲಿ “ಶೂನ್ಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಮರಣ” (ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ)
ತ್ವರಿತ-ಪುನರಾವಲೋಕನ ಕೋಷ್ಟಕ
| ವಿಭಾಗ | HQ | ಕಿಮೀ | ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಂಧಿಸ್ಥಳ | ಅತಿ ಉದ್ದದ ಸೇತುವೆ/ಸುರಂಗ | ವಿದ್ಯುತ್ಕರಣ |
|---|---|---|---|---|---|
| ಮುಂಬೈ | CSMT | 1,054 | ಕಲ್ಯಾಣ (7 ಮಾರ್ಗ) | ಪನ್ವೇಲ್-ಉರನ್ ಸಮುದ್ರ-ಕ್ರೀಕ್ (3.2 km) | 100 % |
| ಭೂಸಾವಲ್ | BSL | 2,061 | ಭೂಸಾವಲ್ (6 ಮಾರ್ಗ) | ತಾಪ್ತಿ-2 ಸುರಂಗ (2.8 km) | 100 % |
| ಪುಣೆ | ಪುಣೆ | 1,087 | ಪುಣೆ (5 ಮಾರ್ಗ) | ಠಾಕುರ್ವಾಡಿ-2 (3.4 km) | 100 % |
| ಸೋಲಾಪುರ | SUR | 1,036 | ಸೋಲಾಪುರ (4 ಮಾರ್ಗ) | ಸೀನಾ ನದಿ (1.8 km) | 100 % |
| ನಾಗಪುರ | NGP | 1,087 | ಅಜ್ನಿ-ಗೊಂಡಿಯಾ (5 ಮಾರ್ಗ) | ದೀಕ್ಷಾಭೂಮಿ ROB (60 m) | 100 % |
ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ನಿಲ್ದಾಣ-ಕೋಡ್ಗಳು
CSMT, DR, LTT, KYN, PNVL, BSL, NGP, AJNI, PURI, PUNE, SUR, KWV, DD, BPQ
15+ ಮಹತ್ವದ ಬಹು-ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs)
1. ಸೆಂಟ್ರಲ್ ರೈಲ್ವೆಯ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿಭಾಗ ಯಾವುದು?
**ಉತ್ತರ**: ಭೂಸಾವಲ್ ವಿಭಾಗ2. ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ರೈಲು ಯಾವ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚಲಿಸಿತು?
**ಉತ್ತರ**: ಮುಂಬೈ ವಿಭಾಗ3. ನಾಗಪುರ ವಿಭಾಗದ HQ ಯಾವ ನಿಲ್ದಾಣ?
**ಉತ್ತರ**: ನಾಗಪುರ4. CSMT-ಕಲ್ಯಾಣ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯಾವ ATP ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ 2022 ರಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ನಡೆಯಿತು?
**ಉತ್ತರ**: KAVACH5. “ರಕ್ಷಣಾ ರೈಲ್-ಕೋಚ್ ಕಾರ್ಯಾಗಾರ” ಯಾವ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ?
**ಉತ್ತರ**: ಪುಣೆ ವಿಭಾಗ, ಖಡ್ಕಿ6. ಸೆಂಟ್ರಲ್ ರೈಲ್ವೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕ ಸರಕು ಹೇರಿಕೆ (2022-23) ಯಾವ ವಿಭಾಗದಿಂದ ಆಯಿತು?
**ಉತ್ತರ**: ಭೂಸಾವಲ್ ವಿಭಾಗ7. ಲೋನಾವಳಾ-ಘಾಟ್ನಲ್ಲಿ ಗರಿಷ್ಠ ಇಳಿಜಾರು ಇದೆ—
**ಉತ್ತರ**: 1 in 378. ಸೋಲಾಪುರ ವಿಭಾಗದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಯಾವ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಆಯಿತು?
**ಉತ್ತರ**: 20039. “ಶೂನ್ಯ-ಮೈಲಿ” ಕಲ್ಲು ಯಾವ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿದೆ?
**ಉತ್ತರ**: ನಾಗಪುರ10. ಸೆಂಟ್ರಲ್ ರೈಲ್ವೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆ ನಿಲ್ದಾಣ?
**ಉತ್ತರ**: ಮುಂಬೈ CSMT11. ಠಾಕುರ್ವಾಡಿ-2 ಸುರಂಗ (3.4 km) ಯಾವ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ?
**ಉತ್ತರ**: ಪುಣೆ ವಿಭಾಗ12. 2023-24 ಬಜೆಟ್ನಲ್ಲಿ CSMT-ಕುರ್ಲಾದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಲೈನ್ಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ?
**ಉತ್ತರ**: 7ನೇ ಲೈನ್ (6 ಮೊದಲೇ ಇವೆ)13. ಭೂಸಾವಲ್ನ ಇಂಜಿನ್ ಶೆಡ್ನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು WAG-9/WAP-7 ಇಂಜಿನ್ಗಳಿವೆ (ಸುಮಾರು)?
**ಉತ್ತರ**: 190+14. ಪುಣೆ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯಾವ ನದಿಯ ಮೇಲೆ ಅತಿ ಉದ್ದದ ರೈಲು-ಪುಲಿದೆ?
**ಉತ್ತರ**: ಸೀನಾ ನದಿ (ಸೋಲಾಪುರ) – 1.8 km15. ಅಜ್ನಿ (ನಾಗಪುರ) ಕೋಚಿಂಗ್ ಡಿಪೋದ ವಿಶೇಷತೆ ಏನು?
**ಉತ್ತರ**: ರಾಜಧಾನಿ ರೇಕ್ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೌಲಭ್ಯಶಾರ್ಟ್-ಟ್ರಿಕ್ಸ್
- “MB-PBS” → ಮುಂಬೈ-ಭೂಸಾವಲ್-ಪುಣೆ = CR ನ ಮೂರು ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ವಿಭಾಗಗಳು
- “S-N” → ಸೋಲಾಪುರ-ನಾಗಪುರ = 2000 ನಂತರ ರಚಿತ ಹೊಸ ವಿಭಾಗಗಳು
- 100 % ವಿದ್ಯುತ್ಕರಣ → CR ಎಲ್ಲಾ 5 ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ 2020-23 ನಡುವೆ ಪೂರ್ಣ
BETA
