ਕੇਂਦਰੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ
ਕੇਂਦਰੀ ਰੇਲਵੇ – ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ (ਰੇਲਵੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ GK)
ਕੇਂਦਰੀ ਰੇਲਵੇ (CR) – ਮੁੰਬਈ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਵਾਲਾ ਇਹ ਜ਼ੋਨ 5 ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ (Divisions) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ, ਤਕਨੀਕੀ ਵੇਰਵੇ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪੁੱਛੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਖੇਪ-ਪਰ-ਸੰਪੂਰਨ ਨੋਟਸ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
1. ਮੁੰਬਈ ਡਿਵੀਜ਼ਨ (CSMT)
- ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ (HQ): ਮੁੰਬਈ CSMT (ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਰੀ ਬੰਦਰ)
- ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ: 1853 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਯਾਤਰੀ ਟਰੇਨ (ਬੋਰੀ ਬੰਦਰ → ਠਾਣੇ, 34 km, 16 ਅਪ੍ਰੈਲ)
- ਮੁੱਖ ਗੇਜ: ਬ੍ਰੌਡ-ਗੇਜ (1676 mm); ਪਹਿਲਾਂ MG (ਨੇਰੂਲ-ਪਨਵੇਲ) 2004 ਤੱਕ
- ਕੋਚਿੰਗ ਡਿਪੋ: ਮੁੰਬਈ CSMT, ਕੁਰਲਾ, ਸਨਪਾਡਾ (EMUs), ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ (DEMU)
- ਬਿਜਲੀਕਰਨ: 25 kV AC, 1925 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ, 2020 ਤੱਕ 100 % ਡਬਲ ਅਤੇ ਟ੍ਰਿਪਲ ਲਾਈਨਾਂ
- ਸਿਗਨਲਿੰਗ: ਸੈਂਟਰਲਾਈਜ਼ਡ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਕੰਟਰੋਲ (CTC) + MSTC; 2023 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ “ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਟਰੇਨ ਪ੍ਰੋਟੈਕਸ਼ਨ (ਕਵਾਚ)” ਸੈਕਸ਼ਨ – CSMT-ਕਲਿਆਨ
- ਮਾਲ ਢੋਆਢੁਆਈ: ਵਡਾਲਾ, ਸੇਵਰੀ, ਕੁਰਲਾ ‘ਤੇ ਕੰਟੇਨਰ ਅਤੇ POL ਸਾਈਡਿੰਗ; 2022-23 ਵਿੱਚ 43 MT ਮਾਲ
- ਟਰਮੀਨਲ: CSMT, LTT, DR, ਦਾਦਰ, ਚਰਚਗੇਟ (ਸ਼ੁੱਧ ਉਪਨਗਰੀ)
2. ਭੂਸਾਵਲ ਡਿਵੀਜ਼ਨ
- HQ: ਭੂਸਾਵਲ (ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ) – 1867 ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ
- ਰੂਟ ਕਿਮੀ: 2,061 km (CR ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡਿਵੀਜ਼ਨ)
- ਮੁੱਖ ਗਤੀ-ਰੇਖਾਵਾਂ:
- ਹਾਵੜਾ-ਮੁੰਬਈ ਨਾਗਪੁਰ ਰਾਹੀਂ (GR “A” ਰੂਟ, 130 kmph ਅੱਪਗ੍ਰੇਡੇਬਲ)
- ਭੂਸਾਵਲ-ਖੰਡਵਾ (ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ RRTS/ਦਿੱਲੀ-ਮੁੰਬਈ HSR ਸਮਾਨਾਂਤਰ)
- ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਰੇਲ-ਸੁਰੰਗ-ਘਾਟ: “ਭੂਸਾਵਲ-ਖੰਡਵਾ” ਘਾਟ ਸੈਕਸ਼ਨ ‘ਤੇ 28 ਤਾਲੇ ਅਤੇ 13 ਟਨਲ (2.8 km ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ)
- ਬਿਜਲੀਕਰਨ: 1967 ਤੋਂ, ਹੁਣ 100 % (25 kV AC)
- ਫਰੇਟ ਕੋਰੀਡੋਰ: ਪੂਰਬੀ DFC (ਭੂਸਾਵਲ-ਕਲਿਆਨ ਬਾਈਪਾਸ) ਤੋਂ 18 km ਦੂਰੀ ‘ਤੇ
- ਓਐਚ/ਇੰਜਨ ਸ਼ੈੱਡ: BSL – 190+ ਇੰਜਨ (WAG-9, WAP-7), ਇੰਡੀਅਨਆਇਲ RORO ਸਾਈਡਿੰਗ
- ਮਾਲ ਕਮਿਸ਼ਨਰ: 2022-23 – 65 MT (CR ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ)
3. ਪੁਣੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ
- HQ: ਪੁਣੇ – 1858 ਵਿੱਚ ਪੁਣੇ-ਸੋਲਾਪੁਰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ
- ਰੂਟ ਕਿਮੀ: 1,087 km
- ਮੁੱਖ ਪਹਾੜੀ ਪਟੜੀਆਂ: ਲੋਨਾਵਲਾ-ਘਾਟ (652 m AMSL), 1 in 37 ਗ੍ਰੇਡੀਐਂਟ, 25 ਖੂੰਟੇ
- ਰੇਲ-ਸੁਰੰਗ: 20 (ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ “ਠਾਕੁਰਵਾੜੀ-2” 3.4 km)
- ਡੱਬਾ ਮੁਰੰਮਤ: ‘ਖੜਕੀ’ – ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ “ਡਿਫੈਂਸ ਰੇਲ-ਕੋਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ”
- ਆਟੋ-ਹੱਬ: PCMC, ਜੇਜੁਰੀ, ਦੌਂਡ; ਜੈਗੁਆਰ-ਲੈਂਡਰੋਵਰ, ਮਰਸੀਡੀਜ਼ ਰੋ-ਰੋ ਰੈਕਸ
- ਬਿਜਲੀਕਰਨ: 2020 ਤੱਕ ਪੂਰਾ; ‘ਪੁਸ਼-ਪੁਲ’ EMU (ਪੁਣੇ-ਦੌਂਡ) 2022 ਤੋਂ
- ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਾਈਡਿੰਗ: 45 (ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਪੋਰਟ ਟਰੱਸਟ, BPCL, ਟਾਟਾ ਮੋਟਰਸ)
4. ਸੋਲਾਪੁਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ
- HQ: ਸੋਲਾਪੁਰ – ਗਠਨ 2003 (ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਣੇ ਤੋਂ)
- ਰੂਟ ਕਿਮੀ: 1,036 km
- ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੂਟ:
- ਸੋਲਾਪੁਰ-ਗਦਾਗ (ਦੱਖਣ-ਕੇਂਦਰੀ ਜੋੜ), ਵਰਲਡ ਬੈਂਕ ਫੰਡਿੰਗ
- ਸੋਲਾਪੁਰ-ਤੁਲਜਾਪੁਰ (ਧਾਰਮਿਕ, 2022 ਵਿੱਚ ਦੋਹਰਾਕਰਨ ਸਵੀਕਾਰਿਆ)
- ਕੋਚਿੰਗ ਡਿਪੋ: ਸੋਲਾਪੁਰ, ਕੁਰਦੂਵਾੜੀ (ਦੇਸੀ EMU ਪਿੱਟ)
- ਮਾਲ ਗਤੀਵਿਧੀ: 2022-23 – 14 MT (ਚੀਨੀ, ਸੋਇਆਬੀਨ, ਸੀਮਿੰਟ)
- ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਡੀਅਮ: ਸੋਲਾਪੁਰ – ਕੇਵਲ 2 ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ (ਦੂਜਾ – ਭਿਲਾਈ)
5. ਨਾਗਪੁਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ
- HQ: ਨਾਗਪੁਰ – 1867 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਟਰੇਨ (ਨਾਗਪੁਰ-ਛਿੰਦਵਾੜਾ)
- ਰੂਟ ਕਿਮੀ: 1,087 km (ਮਿਸ਼ਰਤ BG/MG; MG 2018 ਵਿੱਚ ਖਤਮ)
- ਭਾਰਤ ਦਾ ਭੂਗੋਲਿਕ ਕੇਂਦਰ: “ਜ਼ੀਰੋ-ਮਾਈਲ” ਪੱਥਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ‘ਤੇ
- ਫਰੇਟ ਕੋਰੀਡੋਰ: ਪੂਰਬੀ DFC (ਖੁਰਦਾ ਰੋਡ-ਨਾਗਪੁਰ) ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ DFC (ਨਾਗਪੁਰ-ਮੁੰਬਈ) ਜੰਕਸ਼ਨ
- ਕੋਚਿੰਗ/ਗੁਡਸ ਸ਼ੈੱਡ: ਅਜਨੀ – 1600 km ਦੂਰ “ਰਾਜਧਾਨੀ” ਮੇਂਟੇਨੈਂਸ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ
- 2023 ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਰੇਲ-ਬ੍ਰਿਜ: “ਦੀਕਸ਼ਾਭੂਮੀ ROB” – 60 m ਸਿੰਗਲ-ਸਪੈਨ ਕੰਪੋਜ਼ਿਟ ਗਰਡਰ
- ਓਵਰ-ਰਾਈਡ: ਗੋਂਦੀਆ-ਬਾਲਾਘਾਟ ਸੈਕਸ਼ਨ ‘ਤੇ “ZBS” (ਜ਼ੀਰੋ-ਬੇਸਡ ਸਿਗਨਲਿੰਗ) ਪਾਇਲਟ
ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ (ਕ੍ਰੋਨੋਲੋਜੀ)
| ਸਾਲ | ਘਟਨਾ |
|---|---|
| 1853 | ਪਹਿਲੀ ਯਾਤਰੀ ਟਰੇਨ CSMT-ਠਾਣੇ |
| 1925 | ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ 1.5 kV DC ਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ (ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਟਰਮੀਨਸ-ਕਲਿਆਨ) |
| 1967 | ਭੂਸਾਵਲ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਬਣਿਆ (ਪਹਿਲਾਂ GIPR) |
| 1951 | ਕੇਂਦਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਅਸਤਿਤਵ ਵਿੱਚ (ਨਵ-ਭਾਰਤੀ ਪੁਨਰਗਠਨ) |
| 2014 | CSMT ਯੂਨੈਸਕੋ ਵਰਲਡ ਹੈਰੀਟੇਜ |
| 2020 | ਪੁਣੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ – 100 % ਬਿਜਲੀਕਰਨ |
| 2022 | CSMT-ਕਲਿਆਨ – ਪਹਿਲਾ ਕਵਾਚ ATP ਸੈਕਸ਼ਨ |
| 2023 | ਭੂਸਾਵਲ ਵਿੱਚ 6ਵੀਂ ਪਿੱਟ-ਲਾਈਨ ਅਤੇ 9ਵਾਂ RUB/ROB ਸਵੀਕਾਰਿਆ |
ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਅੱਪਡੇਟ
- 2023-24 ਰੇਲ-ਬਜਟ:
- ਮੁੰਬਈ ਉਪਨਗਰੀ: 6ਵੀਂ ਅਤੇ 7ਵੀਂ ਲਾਈਨ (CSMT-ਕੁਰਲਾ) 75 % ਪੂਰਾ
- ਪੁਣੇ-ਬੈਂਗਲੁਰੂ 3ਰੀ ਲਾਈਨ: 38 km ਤਲਾਠੀ-ਟੈਂਡਰ ਹੋਇਆ
- ਭੂਸਾਵਲ-ਅਕੋਲਾ 3ਰੀ ਲਾਈਨ: 2025 ਤੱਕ ਟਾਰਗੇਟ
- ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਕਾਸ: CSMT (ધ 250 cr), ਸੋਲਾਪੁਰ (G+6) PPP ਮਾਡਲ
- ਵੰਦੇ ਭਾਰਤ: ਮੁੰਬਈ-ਸੋਲਾਪੁਰ (VB-2) 2023-ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ; ਨਾਗਪੁਰ-ਬਿਲਾਸਪੁਰ VB-3 2024-ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ
- ਹਰਿਆਲੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ: ਅਜਨੀ ਅਤੇ ਕੁਰਲਾ – 3 MW ਸੋਲਰ ਛੱਤ; ਪੁਣੇ – LED 100 %
- ਸੁਰੱਖਿਆ: 2022-23 ਵਿੱਚ CR ‘ਤੇ “ਜ਼ੀਰੋ ਪੈਸੇਂਜਰ ਫੈਟੈਲਿਟੀ” (ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ)
ਤੇਜ਼-ਰੀਵਿਜ਼ਨ ਟੇਬਲ
| ਡਿਵੀਜ਼ਨ | HQ | ਕਿਮੀ | ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜੰਕਸ਼ਨ | ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਬ੍ਰਿਜ/ਟਨਲ | ਬਿਜਲੀਕਰਨ |
|---|---|---|---|---|---|
| ਮੁੰਬਈ | CSMT | 1,054 | ਕਲਿਆਨ (7 ਰੂਟ) | ਪਨਵੇਲ-ਉਰਾਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕ੍ਰੀਕ (3.2 km) | 100 % |
| ਭੂਸਾਵਲ | BSL | 2,061 | ਭੂਸਾਵਲ (6 ਰੂਟ) | ਤਾਪਤੀ-2 ਟਨਲ (2.8 km) | 100 % |
| ਪੁਣੇ | ਪੁਣੇ | 1,087 | ਪੁਣੇ (5 ਰੂਟ) | ਠਾਕੁਰਵਾੜੀ-2 (3.4 km) | 100 % |
| ਸੋਲਾਪੁਰ | SUR | 1,036 | ਸੋਲਾਪੁਰ (4 ਰੂਟ) | ਸੀਨਾ ਨਦੀ (1.8 km) | 100 % |
| ਨਾਗਪੁਰ | NGP | 1,087 | ਅਜਨੀ-ਗੋਂਦੀਆ (5 ਰੂਟ) | ਦੀਕਸ਼ਾਭੂਮੀ ROB (60 m) | 100 % |
ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਸਟੇਸ਼ਨ-ਕੋਡ
CSMT, DR, LTT, KYN, PNVL, BSL, NGP, AJNI, PURI, PUNE, SUR, KWV, DD, BPQ
15+ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਹੁਵਿਕਲਪੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (MCQs)
1. ਕੇਂਦਰੀ ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?
**ਉੱਤਰ**: ਭੂਸਾਵਲ ਡਿਵੀਜ਼ਨ2. ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਯਾਤਰੀ ਟਰੇਨ ਕਿਸ ਡਿਵੀਜ਼ਨ 'ਤੇ ਚੱਲੀ ਸੀ?
**ਉੱਤਰ**: ਮੁੰਬਈ ਡਿਵੀਜ਼ਨ3. ਨਾਗਪੁਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦਾ HQ ਕਿਹੜਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ?
**ਉੱਤਰ**: ਨਾਗਪੁਰ4. CSMT-ਕਲਿਆਨ ਖੰਡ 'ਤੇ ਕਿਸ ATP ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ 2022 ਵਿੱਚ ਟਰਾਇਲ ਹੋਇਆ?
**ਉੱਤਰ**: ਕਵਾਚ5. “ਡਿਫੈਂਸ ਰੇਲ-ਕੋਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ” ਕਿਸ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ?
**ਉੱਤਰ**: ਪੁਣੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ, ਖੜਕੀ6. ਕੇਂਦਰੀ ਰੇਲਵੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਲ ਲੱਦਣ (2022-23) ਕਿਸ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਤੋਂ ਹੋਇਆ?
**ਉੱਤਰ**: ਭੂਸਾਵਲ ਡਿਵੀਜ਼ਨ7. ਲੋਨਾਵਲਾ-ਘਾਟ 'ਤੇ ਅਧਿਕਤਮ ਗ੍ਰੇਡੀਐਂਟ ਹੈ—
**ਉੱਤਰ**: 1 in 378. ਸੋਲਾਪੁਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਿਸ ਸਾਲ ਹੋਈ?
**ਉੱਤਰ**: 20039. “ਜ਼ੀਰੋ-ਮਾਈਲ” ਪੱਥਰ ਕਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ?
**ਉੱਤਰ**: ਨਾਗਪੁਰ10. ਕੇਂਦਰੀ ਰੇਲਵੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਯੂਨੈਸਕੋ ਵਰਲਡ ਹੈਰੀਟੇਜ ਸਟੇਸ਼ਨ?
**ਉੱਤਰ**: ਮੁੰਬਈ CSMT11. ਠਾਕੁਰਵਾੜੀ-2 ਸੁਰੰਗ (3.4 km) ਕਿਸ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੈ?
**ਉੱਤਰ**: ਪੁਣੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ12. 2023-24 ਬਜਟ ਵਿੱਚ CSMT-ਕੁਰਲਾ ਕਿੰਨੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਹਨ?
**ਉੱਤਰ**: 7ਵੀਂ ਲਾਈਨ (6 ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹਨ)13. ਭੂਸਾਵਲ ਦੇ ਇੰਜਨ ਸ਼ੈੱਡ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ WAG-9/WAP-7 ਇੰਜਨ ਹਨ (ਲਗਭਗ)?
**ਉੱਤਰ**: 190+14. ਪੁਣੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਨਦੀ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਰੇਲ-ਪੁਲ ਹੈ?
**ਉੱਤਰ**: ਸੀਨਾ ਨਦੀ (ਸੋਲਾਪੁਰ) – 1.8 km15. ਅਜਨੀ (ਨਾਗਪੁਰ) ਕੋਚਿੰਗ ਡਿਪੋ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ?
**ਉੱਤਰ**: ਰਾਜਧਾਨੀ ਰੇਕ ਮੇਂਟੇਨੈਂਸ ਸਹੂਲਤਛੋਟੇ-ਟ੍ਰਿਕਸ
- “MB-PBS” → ਮੁੰਬਈ-ਭੂਸਾਵਲ-ਪੁਣੇ = CR ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ
- “S-N” → ਸੋਲਾਪੁਰ-ਨਾਗਪੁਰ = 2000 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣੇ ਨਵੇਂ ਡਿਵੀਜ਼ਨ
- 100 % ਬਿਜਲੀਕਰਨ → CR ਸਾਰੇ 5 ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ 2020-23 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੂਰਾ
BETA
