କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକ
କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ରେଳବାଇ – ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକ (ରେଲବାଇ ପରୀକ୍ଷା ବିଶେଷ GK)
କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ରେଳବାଇ (CR) – ମୁମ୍ବାଇ ମୁଖ୍ୟାଳୟ ବିଶିଷ୍ଟ ଏହି ଜୋନ୍ 5 ଟି ମଣ୍ଡଳ (Divisions) ରେ ବିଭକ୍ତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣ୍ଡଳର ବିଶେଷତା, ପ୍ରାଯୁକ୍ତିକ ବିବରଣୀ, ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ସ୍ଥିତି ପରୀକ୍ଷାରେ ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଏ। ନିମ୍ନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ-କିନ୍ତୁ-ସମଗ୍ର ନୋଟ୍ସ ଦିଆଯାଇଛି।
1. ମୁମ୍ବାଇ ମଣ୍ଡଳ (CSMT)
- ମୁଖ୍ୟାଳୟ (HQ): ମୁମ୍ବାଇ CSMT (ପୂର୍ବେ Bori Bunder)
- ଦେଶରେ ସର୍ବପ୍ରଥମେ: 1853 ରେ ପ୍ରଥମ ଯାତ୍ରୀ ଟ୍ରେନ୍ (Bori Bunder → Thane, 34 km, 16 Apr)
- ପ୍ରମୁଖ ଗେଜ୍: ବ୍ରଡ୍-ଗେଜ୍ (1676 mm); ପୂର୍ବେ MG (ନେରୁଲ-ପନଭେଲ) 2004 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ
- କୋଚିଂ ଡିପୋ: ମୁମ୍ବାଇ CSMT, କୁର୍ଲା, ସାନପାଡ଼ା (EMUs), ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ (DEMU)
- ବିଦ୍ୟୁତୀକରଣ: 25 kV AC, 1925 ରୁ ଆରମ୍ଭ, 2020 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ 100 % ଡବଲ୍ ଓ ଟ୍ରିପଲ୍ ଲାଇନ୍
- ସିଗ୍ନାଲିଂ: Centralised Traffic Control (CTC) + MSTC; 2023 ରେ ଦେଶର ପ୍ରଥମ “Automatic Train Protection (KAVACH)” ସେକ୍ସନ୍ – CSMT-Kalyan
- ମାଲ ବାହନ: କଣ୍ଟେନର୍ ଓ POL ସାଇଡିଂ୍ Wadala, Sewri, Kurla ରେ; 2022-23 ରେ 43 MT ମାଲ
- ଟର୍ମିନାଲ୍: CSMT, LTT, DR, ଦାଦର, ଚର୍ଚ୍ଚଗେଟ୍ (ଶୁଦ୍ଧ ଉପନଗରୀୟ)
2. ଭୁସାବଲ୍ ମଣ୍ଡଳ
- HQ: ଭୁସାବଲ୍ (ମହାରାଷ୍ଟ୍ର) – 1867 ରେ ଖୋଲାଗଲା
- ରୁଟ୍ କିମି: 2,061 km (CR ର ସର୍ବବୃହତ୍ ମଣ୍ଡଳ)
- ପ୍ରମୁଖ ଗତି-ରେଖାଗୁଡ଼ିକ:
- ହାଓରା-ମୁମ୍ବାଇ ନାଗପୁର ଦେଇ (GR “A” ରୁଟ୍, 130 kmph upgradable)
- ଭୁସାବଲ୍-ଖଣ୍ଡୱା (ପ୍ରସ୍ତାବିତ RRTS/Delhi-Mumbai HSR ସମାନ୍ତରାଳ)
- ଭାରତର ସର୍ବଲମ୍ବା ରେଲ-ସୁରଙ୍ଗ-ଖଡ଼୍କା: “ଭୁସାବଲ୍-ଖଣ୍ଡୱା” ଘାଟ ସେକ୍ସନ୍ ଉପରେ 28 ଟି ତାଲା ଓ 13 ଟି ଟନେଲ୍ (2.8 km ସର୍ବଲମ୍ବା)
- ବିଦ୍ୟୁତୀକରଣ: 1967 ରୁ, ବର୍ତ୍ତମାନ 100 % (25 kV AC)
- ଫ୍ରେଟ୍ କରିଡୋର୍: ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳ DFC (ଭୁସାବଲ୍-କାଲିଆନ୍ ବାଇପାସ୍) ଠାରୁ 18 km ଦୂରତାରେ
- ଓଭର୍ ହେଡ୍/ଇଞ୍ଜିନ୍ ଶେଡ୍: BSL – 190+ ଇଞ୍ଜିନ୍ (WAG-9, WAP-7), IndianOil RORO ସାଇଡିଂ
- ମାଲ ଆୟୁକ୍ତ: 2022-23 – 65 MT (CR ରେ ସର୍ବାଧିକ)
3. ପୁଣେ ମଣ୍ଡଳ
- HQ: ପୁଣେ – 1858 ରେ ପୁଣେ-ଶୋଲାପୁର ଖୋଲାଗଲା
- ରୁଟ୍ କିମି: 1,087 km
- ପ୍ରମୁଖ ପାର୍ବତ୍ୟ ପଟରୀ: ଲୋନାଭଲା-ଘାଟ (652 m AMSL), 1 in 37 ଗ୍ରେଡିଏଣ୍ଟ, 25 ଖୁଣ୍ଟ
- ରେଲ-ସୁରଙ୍ଗ: 20 (ସର୍ବାଧିକ “ଠାକୁରୱାଡ଼ି-2” 3.4 km)
- ଡିବ୍ବା ମରାମତି: ‘ଖଡ଼କି’ – ଭାରତର ଏକମାତ୍ର “Defence Rail-coach workshop”
- ଅଟୋ-ହବ୍: PCMC, ଜେଜୁରି, ଦାଉଣ୍ଡ; ଜାଗୁଆର୍-ଲ୍ୟାଣ୍ଡରୋଭର୍, ମର୍ସିଡେସ୍ ରୋ-ରୋ ରେକ୍ସ
- ବିଦ୍ୟୁତୀକରଣ: 2020 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ‘ପୁଶ୍-ପୁଲ୍’ EMU (ପୁଣେ-ଦାଉଣ୍ଡ) 2022 ରୁ
- ଔଦ୍ୟୋଗିକ ସାଇଡିଂ: 45 (ଜବାହରଲାଲ୍ ନେହେରୁ ପୋର୍ଟ ଟ୍ରଷ୍ଟ, BPCL, ଟାଟା ମୋଟର୍ସ)
4. ଶୋଲାପୁର ମଣ୍ଡଳ
- HQ: ଶୋଲାପୁର – ଗଠନ 2003 (ପୂର୍ବେ ପୁଣେ ଠାରୁ)
- ରୁଟ୍ କିମି: 1,036 km
- ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରୁଟ୍:
- ଶୋଲାପୁର-ଗଡଗ (ଦକ୍ଷିଣ-କେନ୍ଦ୍ର ସଂଯୋଗ), ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କ ଫଣ୍ଡିଂ
- ଶୋଲାପୁର-ତୁଲଜାପୁର (ଧାର୍ମିକ, 2022 ରେ ଦ୍ୱୈତୀକରଣ ସ୍ୱୀକୃତ)
- କୋଚିଂ ଡିପୋ: ଶୋଲାପୁର, କୁର୍ଦୁବାଡ଼ି (ଦେଶୀ EMU ପିଟ୍)
- ମାଲ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ: 2022-23 – 14 MT (ଚିନି, ସୋୟାବିନ, ସିମେଣ୍ଟ)
- ରେଲବାଇ ଷ୍ଟାଡିୟମ୍: ଶୋଲାପୁର – କେବଳ 2 ଟି ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ (ଅନ୍ୟଟି – ଭିଲାଇ)
5. ନାଗପୁର ମଣ୍ଡଳ
- HQ: ନାଗପୁର – 1867 ରେ ପ୍ରଥମ ଟ୍ରେନ୍ (ନାଗପୁର-ଛିନ୍ଦୱାଡ଼ା)
- ରୁଟ୍ କିମି: 1,087 km (ମିଶ୍ରିତ BG/MG; MG 2018 ରେ ସମାପ୍ତ)
- ଭାରତର ଭୌଗୋଳିକ କେନ୍ଦ୍ର: “ଜିରୋ-ମାଇଲ୍” ପଥର ରେଲବାଇ ଷ୍ଟେସନ୍ ଉପରେ
- ଫ୍ରେଟ୍ କରିଡୋର୍: ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳ DFC (ଖୁର୍ଦ୍ଦା ରୋଡ଼-ନାଗପୁର) ଓ ପଶ୍ଚିମାଞ୍ଚଳ DFC (ନାଗପୁର-ମୁମ୍ବାଇ) ସଂଯୋଗ
- କୋଚିଂ/ଗୁଡ୍ସ୍ ଶେଡ୍: ଅଜନି – 1600 km ଦୂର “ରାଜଧାନୀ” ମେଣ୍ଟେନାନ୍ସ ସ୍ୱୀକୃତି
- 2023 ରେ ନୂଆ ରେଲ-ସେତୁ: “ଦୀକ୍ଷାଭୂମି ROB” – 60 m single-span composite ଗର୍ଡର୍
- ଓଭର୍-ରାଇଡ୍: ଗୋନ୍ଦିଆ-ବାଲାଘାଟ୍ ସେକ୍ସନ୍ ଉପରେ “ZBS” (Zero-Based Signalling) ପାଇଲଟ୍
ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ (କ୍ରୋନୋଲୋଜି)
| ବର୍ଷ | ଘଟଣା |
|---|---|
| 1853 | ପ୍ରଥମ ଯାତ୍ରୀ ଟ୍ରେନ୍ CSMT-Thane |
| 1925 | ଭାରତର ପ୍ରଥମ 1.5 kV DC ଟ୍ରାକ୍ସନ୍ (Victoria Terminus-Kalyan) |
| 1967 | ଭୁସାବଲ୍ ମଣ୍ଡଳ ଗଠିତ (ପୂର୍ବେ GIPR) |
| 1951 | କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ରେଳବାଇ ଜୋନ୍ ଅବସ୍ଥିତିରେ (ନୂତନ-ଭାରତୀୟ ପୁନର୍ଗଠନ) |
| 2014 | CSMT UNESCO ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ |
| 2020 | ପୁଣେ ମଣ୍ଡଳ – 100 % ବିଦ୍ୟୁତୀକରଣ |
| 2022 | CSMT-Kalyan – ପ୍ରଥମ KAVACH ATP ସେକ୍ସନ୍ |
| 2023 | ଭୁସାବଲ୍ ରେ 6th Pit-line ଓ 9th RUB/ROB ସ୍ୱୀକୃତ |
ବର୍ତ୍ତମାନ ସ୍ଥିତି ଓ ଅଦ୍ୟତନ
- 2023-24 ରେଲ-ବଜେଟ୍:
- ମୁମ୍ବାଇ ଉପନଗରୀୟ: 6th ଓ 7th ଲାଇନ୍ (CSMT-Kurla) 75 % ପୂର୍ଣ୍ଣ
- ପୁଣେ-ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ 3rd ଲାଇନ୍: 38 km ତଲାଠି-ଟେଣ୍ଡର୍ ହେଲା
- ଭୁସାବଲ୍-ଆକୋଲା 3rd ଲାଇନ୍: 2025 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟ
- ଷ୍ଟେସନ୍ ପୁନର୍ବିକାଶ: CSMT (ધ 250 cr), ଶୋଲାପୁର (G+6) PPP ମଡେଲ୍
- ବନ୍ଦେ ଭାରତ: ମୁମ୍ବାଇ-ଶୋଲାପୁର (VB-2) 2023-ସେପ୍ଟେମ୍ବର ରୁ; ନାଗପୁର-ବିଲାସପୁର VB-3 2024-ପ୍ରସ୍ତାବିତ
- ସବୁଜ ପଦକ୍ଷେପ: ଅଜନି ଓ କୁର୍ଲା – 3 MW ସୌରଛାତ; ପୁଣେ – LED 100 %
- ସୁରକ୍ଷା: 2022-23 ରେ CR ଉପରେ “ଜିରୋ ପାସେଞ୍ଜର୍ ଫାଟାଲିଟି” (ପ୍ରଥମ ଥର)
ଦ୍ରୁତ-ପୁନରାବଲୋକନ ଟେବୁଲ୍
| ମଣ୍ଡଳ | HQ | କିମି | ସର୍ବବୃହତ୍ ସଂଯୋଗ | ସର୍ବଲମ୍ବା ସେତୁ/ଟନେଲ୍ | ବିଦ୍ୟୁତୀକରଣ |
|---|---|---|---|---|---|
| ମୁମ୍ବାଇ | CSMT | 1,054 | କଲ୍ୟାଣ (7 ରୁଟ୍) | ପାନଭେଲ-ଉରାନ୍ ସାଗର-କ୍ରିକ୍ (3.2 km) | 100 % |
| ଭୁସାବଲ୍ | BSL | 2,061 | ଭୁସାବଲ୍ (6 ରୁଟ୍) | ତାପ୍ତି-2 ଟନେଲ୍ (2.8 km) | 100 % |
| ପୁଣେ | ପୁଣେ | 1,087 | ପୁଣେ (5 ରୁଟ୍) | ଠାକୁରୱାଡ଼ି-2 (3.4 km) | 100 % |
| ଶୋଲାପୁର | SUR | 1,036 | ଶୋଲାପୁର (4 ରୁଟ୍) | ସିନା ନଦୀ (1.8 km) | 100 % |
| ନାଗପୁର | NGP | 1,087 | ଅଜନି-ଗୋନ୍ଦିଆ (5 ରୁଟ୍) | ଦୀକ୍ଷାଭୂମି ROB (60 m) | 100 % |
ବ୍ୟବହାରରେ ଥିବା ପ୍ରମୁଖ ଷ୍ଟେସନ୍-କୋଡ୍
CSMT, DR, LTT, KYN, PNVL, BSL, NGP, AJNI, PURI, PUNE, SUR, KWV, DD, BPQ
15+ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବହୁବିକଳ୍ପୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ (MCQs)
1. କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ରେଳବାଇର ସର୍ବବୃହତ୍ ମଣ୍ଡଳ କେଉଁଟି?
**ଉତ୍ତର**: ଭୁସାବଲ୍ ମଣ୍ଡଳ2. ଭାରତର ପ୍ରଥମ ଯାତ୍ରୀ ଟ୍ରେନ୍ କେଉଁ ମଣ୍ଡଳ ଉପରେ ଚାଲିଥିଲା?
**ଉତ୍ତର**: ମୁମ୍ବାଇ ମଣ୍ଡଳ3. ନାଗପୁର ମଣ୍ଡଳର HQ କେଉଁ ଷ୍ଟେସନ୍?
**ଉତ୍ତର**: ନାଗପୁର4. CSMT-Kalyan ଖଣ୍ଡ ଉପରେ କେଉଁ ATP ପ୍ରଣାଳୀର 2022 ରେ ଟ୍ରାଇଆଲ୍ ହେଲା?
**ଉତ୍ତର**: KAVACH5. “Defence Rail-coach workshop” କେଉଁ ମଣ୍ଡଳରେ ଅବସ୍ଥିତ?
**ଉତ୍ତର**: ପୁଣେ ମଣ୍ଡଳ, ଖଡ଼କି6. କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ରେଳବାଇରେ ସର୍ବାଧିକ ମାଲ ଲଦାଣ (2022-23) କେଉଁ ମଣ୍ଡଳରୁ ହେଲା?
**ଉତ୍ତର**: ଭୁସାବଲ୍ ମଣ୍ଡଳ7. ଲୋନାଭଲା-ଘାଟ ଉପରେ ସର୍ବାଧିକ ଗ୍ରେଡିଏଣ୍ଟ ହେଉଛି—
**ଉତ୍ତର**: 1 in 378. ଶୋଲାପୁର ମଣ୍ଡଳର ସ୍ଥାପନା କେଉଁ ବର୍ଷ ହେଲା?
**ଉତ୍ତର**: 20039. “ଜିରୋ-ମାଇଲ୍” ପଥର କେଉଁ ଷ୍ଟେସନ୍ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ?
**ଉତ୍ତର**: ନାଗପୁର10. କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ରେଳବାଇରେ ପ୍ରଥମ UNESCO ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ଷ୍ଟେସନ୍?
**ଉତ୍ତର**: ମୁମ୍ବାଇ CSMT11. ଠାକୁରୱାଡ଼ି-2 ସୁରଙ୍ଗ (3.4 km) କେଉଁ ମଣ୍ଡଳରେ ଅଛି?
**ଉତ୍ତର**: ପୁଣେ ମଣ୍ଡଳ12. 2023-24 ବଜେଟରେ CSMT-Kurla କେତୋଟି ଲାଇନ୍ ପ୍ରସ୍ତାବିତ?
**ଉତ୍ତର**: 7th ଲାଇନ୍ (6 ଟି ପୂର୍ବରୁ ଅଛି)13. ଭୁସାବଲ୍ ର ଇଞ୍ଜିନ୍ ଶେଡ୍ରେ କେତୋଟି WAG-9/WAP-7 ଇଞ୍ଜିନ୍ ଅଛି (ପ୍ରାୟ)?
**ଉତ୍ତର**: 190+14. ପୁଣେ ମଣ୍ଡଳରେ କେଉଁ ନଦୀ ଉପରେ ସର୍ବଲମ୍ବା ରେଲ-ପୋଲ୍ ଅଛି?
**ଉତ୍ତର**: ସିନା ନଦୀ (ଶୋଲାପୁର) – 1.8 km15. ଅଜନି (ନାଗପୁର) କୋଚିଂ ଡିପୋର ବିଶେଷତା କଣ?
**ଉତ୍ତର**: ରାଜଧାନୀ ରେକ୍ ମେଣ୍ଟେନାନ୍ସ ସୁବିଧାଶର୍ଟ୍-ଟ୍ରିକ୍ସ
- “MB-PBS” → ମୁମ୍ବାଇ-ଭୁସାବଲ୍-ପୁଣେ = CR ର ତିନି ସର୍ବପୁରାତନ ମଣ୍ଡଳ
- “S-N” → ଶୋଲାପୁର-ନାଗପୁର = 2000 ପରେ ଗଠିତ ନୂଆ ମଣ୍ଡଳ
- 100 % ବିଦ୍ୟୁତୀକରଣ → CR ସମସ୍ତ 5 ଟି ମଣ୍ଡଳରେ 2020-23 ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ
BETA
