કેન્દ્રીય વિભાગો
સેન્ટ્રલ રેલવે – વિભાગો (રેલવે પરીક્ષા વિશેષ GK)
સેન્ટ્રલ રેલવે (CR) – મુંબઈ મુખ્યાલય વાળું આ ઝોન 5 મંડળો (Divisions) માં વિભાજિત છે. દરેક મંડળની વિશેષતાઓ, તકનીકી વિવરણ, ઐતિહાસિક ઘટનાઓ વ વર્તમાન સ્થિતિ પરીક્ષામાં બાર-બાર પૂછવામાં આવે છે. નીચે અત્યંત સંક્ષિપ્ત-કિન્તુ-સમગ્ર નોંધ આપેલ છે.
1. મુંબઈ વિભાગ (CSMT)
- મુખ્યાલય (HQ): મુંબઈ CSMT (પહેલાં Bori Bunder)
- સૌથી પહેલાં દેશમાં: 1853 માં પહેલી યાત્રી ટ્રેન (Bori Bunder → Thane, 34 km, 16 Apr)
- પ્રમુખ ગેજ: બ્રોડ-ગેજ (1676 mm); પૂર્વે MG (નેરુલ-પનવેલ) 2004 સુધી
- કોચિંગ ડિપો: મુંબઈ CSMT, કુર્લા, સાનપાડા (EMUs), મહાલક્ષ્મી (DEMU)
- વિદ્યુતીકરણ: 25 kV AC, 1925 થી શરૂ, 2020 સુધી 100 % ડબલ વ ટ્રિપલ લાઇનો
- સિગ્નલિંગ: કેન્દ્રિત ટ્રાફિક કંટ્રોલ (CTC) + MSTC; 2023 માં દેશનું પહેલું “Automatic Train Protection (KAVACH)” સેક્શન – CSMT-Kalyan
- માલ વાહન: કન્ટેનર & POL સાઇડિંગ્સ વડાલા, સેવરી, કુર્લા; 2022-23 માં 43 MT માલ
- ટર્મિનલ્સ: CSMT, LTT, DR, દાદર, ચર્ચગેટ (શુદ્ધ ઉપનગરીય)
2. ભુસાવળ વિભાગ
- HQ: ભુસાવળ (મહારાષ્ટ્ર) – 1867 માં ખુલ્યું
- રુટ કિમી: 2,061 km (CR નું સૌથી મોટું મંડળ)
- પ્રમુખ ગતિ-રેખાઓ:
- હાવરા-મુંબઈ નાગપુર થી (GR “A” રુટ, 130 kmph upgradable)
- ભુસાવળ-ખંડવા (પ્રસ્તાવિત RRTS/દિલ્હી-મુંબઈ HSR સમાંતર)
- ભારતનું સૌથી લાંબુ રેલ-સુરંગ-ખડ્ડો: “ભુસાવળ-ખંડવા” ઘાટ સેક્શન પર 28 તાલા વ 13 ટનલ (2.8 km સૌથી લાંબુ)
- વિદ્યુતીકરણ: 1967 થી, હવે 100 % (25 kV AC)
- ફ્રેટ કોરિડોર: પૂર્વીય DFC (ભુસાવળ-કલ્યાણ બાયપાસ) થી 18 km દૂરી પર
- ઓએચ/ઇંજન શેડ: BSL – 190+ ઇંજન (WAG-9, WAP-7), IndianOil RORO સાઇડિંગ
- માલ આયુક્ત: 2022-23 – 65 MT (CR માં સર્વાધિક)
3. પુણે વિભાગ
- HQ: પુણે – 1858 માં પુણે-શોલાપુર ખોલાયું
- રુટ કિમી: 1,087 km
- પ્રમુખ પર્વતીય પટરીઓ: લોનાવલા-ઘાટ (652 m AMSL), 1 in 37 ગ્રેડિયેન્ટ, 25 ખૂંટા
- રેલ-સુરંગ: 20 (સર્વાધિક “ઠાકુરવાડી-2” 3.4 km)
- ડબ્બા મરામત: ‘ખડકી’ – ભારતનું એકમાત્ર “Defence Rail-coach workshop”
- ઑટો-હબ: PCMC, જેજુરી, દૌંડ; જગુઆર-લેન્ડરોવર, મર્સિડીઝ રો-રો રેક્સ
- વિદ્યુતીકરણ: 2020 સુધી પૂર્ણ; ‘પુશ-પુલ’ EMU (પુણે-દૌંડ) 2022 થી
- ઔદ્યોગિક સાઇડિંગ: 45 (જવાહરલાલ નેહરુ પોર્ટ ટ્રસ્ટ, BPCL, ટાટા મોટર્સ)
4. સોલાપુર વિભાગ
- HQ: સોલાપુર – ગઠન 2003 (પહેલાં પુણે થી)
- રુટ કિમી: 1,036 km
- મહત્વપૂર્ણ રુટ:
- સોલાપુર-ગડગ (દક્ષિણ-મધ્ય જોડ), વર્લ્ડ બેંક ફંડિંગ
- સોલાપુર-તુલજાપુર (ધાર્મિક, 2022 માં દ્વિગુણીકરણ સ્વીકૃત)
- કોચિંગ ડિપો: સોલાપુર, કુરડુવાડી (દેશી EMU પિટ)
- માલ ગતિવિધિ: 2022-23 – 14 MT (શક્કર, સોયાબીન, સિમેન્ટ)
- રેલવે સ્ટેડિયમ: સોલાપુર – માત્ર 2 માંથી એક (બીજું – ભિલાઈ)
5. નાગપુર વિભાગ
- HQ: નાગપુર – 1867 માં પહેલી ટ્રેન (નાગપુર-છિંદવાડા)
- રુટ કિમી: 1,087 km (મિશ્રિત BG/MG; MG 2018 માં સમાપ્ત)
- ભારતનું ભૌગોલિક કેન્દ્ર: “ઝીરો-માઇલ” પથ્થર રેલવે સ્ટેશન પર
- ફ્રેટ કોરિડોર: પૂર્વીય DFC (ખુરદા રોડ-નાગપુર) & પશ્ચિમી DFC (નાગપુર-મુંબઈ) જંક્શન
- કોચિંગ/ગુડ્સ શેડ: અજની – 1600 km દૂર “રાજધાની” મેન્ટેનન્સ સ્વીકૃતિ
- 2023 માં નવું રેલ-બ્રિજ: “દીક્ષાભૂમિ ROB” – 60 m સિંગલ-સ્પાન કમ્પોઝિટ ગર્ડર
- ઓવર-રાઇડ: ગોંદિયા-બાલાઘાટ સેક્શન પર “ZBS” (ઝીરો-બેઝ્ડ સિગ્નલિંગ) પાયલોટ
ઐતિહાસિક ઘટનાઓ (ક્રોનોલોજી)
| વર્ષ | ઘટના |
|---|---|
| 1853 | પહેલી યાત્રી ટ્રેન CSMT-Thane |
| 1925 | ભારતનું પહેલું 1.5 kV DC ટ્રેક્શન (Victoria Terminus-Kalyan) |
| 1967 | ભુસાવળ વિભાગ બન્યો (પહેલાં GIPR) |
| 1951 | સેન્ટ્રલ રેલવે ઝોન અસ્તિત્વમાં (નવ-ભારતીય પુનર્ગઠન) |
| 2014 | CSMT UNESCO વર્લ્ડ હેરિટેજ |
| 2020 | પુણે વિભાગ – 100 % વિદ્યુતીકરણ |
| 2022 | CSMT-Kalyan – પહેલું KAVACH ATP સેક્શન |
| 2023 | ભુસાવળમાં 6th પિટ-લાઇન વ 9th RUB/ROB સ્વીકૃત |
વર્તમાન સ્થિતિ & અદ્યતન
- 2023-24 રેલ-બજેટ:
- મુંબઈ ઉપનગરીય: 6th વ 7th લાઇન (CSMT-Kurla) 75 % પૂર્ણ
- પુણે-બેંગલુરુ 3rd લાઇન: 38 km તલાઠી-ટેન્ડર થયું
- ભુસાવળ-અકોલા 3rd લાઇન: 2025 સુધી લક્ષ્ય
- સ્ટેશન પુનર્વિકાસ: CSMT (ધ 250 cr), સોલાપુર (G+6) PPP મોડેલ
- વંદે ભારત: મુંબઈ-સોલાપુર (VB-2) 2023-સપ્ટેમ્બર થી; નાગપુર-બિલાસપુર VB-3 2024-પ્રસ્તાવિત
- ગ્રીન પહેલ: અજની & કુર્લા – 3 MW સૌરછત; પુણે – LED 100 %
- સલામતી: 2022-23 માં CR પર “ઝીરો પેસેન્જર ફેટાલિટી” (પહેલી વાર)
ઝડપી-રિવીઝન ટેબલ
| મંડળ | HQ | કિમી | સૌથી મોટું જંક્શન | સૌથી લાંબુ બ્રિજ/ટનલ | વિદ્યુતીકરણ |
|---|---|---|---|---|---|
| મુંબઈ | CSMT | 1,054 | કલ્યાણ (7 રુટ) | પનવેલ-ઉરાન સી-ક્રીક (3.2 km) | 100 % |
| ભુસાવળ | BSL | 2,061 | ભુસાવળ (6 રુટ) | તાપ્તી-2 ટનલ (2.8 km) | 100 % |
| પુણે | પુણે | 1,087 | પુણે (5 રુટ) | ઠાકુરવાડી-2 (3.4 km) | 100 % |
| સોલાપુર | SUR | 1,036 | સોલાપુર (4 રુટ) | સીના નદી (1.8 km) | 100 % |
| નાગપુર | NGP | 1,087 | અજની-ગોંદિયા (5 રુટ) | દીક્ષાભૂમિ ROB (60 m) | 100 % |
પ્રયોગમાં આવતા પ્રમુખ સ્ટેશન-કોડ
CSMT, DR, LTT, KYN, PNVL, BSL, NGP, AJNI, PURI, PUNE, SUR, KWV, DD, BPQ
15+ મહત્વપૂર્ણ બહુવિકલ્પીય પ્રશ્નો (MCQs)
1. સેન્ટ્રલ રેલવેનું સૌથી મોટું મંડળ કયું છે?
**જવાબ**: ભુસાવળ વિભાગ2. ભારતની પહેલી યાત્રી ટ્રેન કયા મંડળ પર ચાલી હતી?
**જવાબ**: મુંબઈ વિભાગ3. નાગપુર વિભાગનું HQ કયું સ્ટેશન છે?
**જવાબ**: નાગપુર4. CSMT-Kalyan ખંડ પર કઈ ATP પ્રણાલીનું 2022 માં ટ્રાયલ થયું?
**જવાબ**: KAVACH5. “Defence Rail-coach workshop” કયા મંડળમાં સ્થિત છે?
**જવાબ**: પુણે વિભાગ, ખડકી6. સેન્ટ્રલ રેલવેમાં સર્વાધિક માલ લદાન (2022-23) કયા મંડળથી થયું?
**જવાબ**: ભુસાવળ વિભાગ7. લોનાવલા-ઘાટ પર મહત્તમ ગ્રેડિયેન્ટ છે—
**જવાબ**: 1 in 378. સોલાપુર વિભાગની સ્થાપના કયા વર્ષે થઈ?
**જવાબ**: 20039. “ઝીરો-માઇલ” પથ્થર કયા સ્ટેશન પર સ્થિત છે?
**જવાબ**: નાગપુર10. સેન્ટ્રલ રેલવેમાં પહેલું UNESCO વર્લ્ડ હેરિટેજ સ્ટેશન?
**જવાબ**: મુંબઈ CSMT11. ઠાકુરવાડી-2 સુરંગ (3.4 km) કયા મંડળમાં છે?
**જવાબ**: પુણે વિભાગ12. 2023-24 બજેટમાં CSMT-Kurla કેટલી લાઇનો પ્રસ્તાવિત છે?
**જવાબ**: 7મી લાઇન (6 પહેલાંથી છે)13. ભુસાવળના ઇંજન શેડમાં કેટલા WAG-9/WAP-7 ઇંજન છે (લગભગ)?
**જવાબ**: 190+14. પુણે વિભાગમાં કઈ નદી પર સૌથી લાંબુ રેલ-પુલ છે?
**જવાબ**: સીના નદી (સોલાપુર) – 1.8 km15. અજની (નાગપુર) કોચિંગ ડિપોની વિશેષતા શું છે?
**જવાબ**: રાજધાની રેક મેન્ટેનન્સ સુવિધાશોર્ટ-ટ્રિક્સ
- “MB-PBS” → મુંબઈ-ભુસાવળ-પુણે = CR ના ત્રણ સૌથી જૂના મંડળો
- “S-N” → સોલાપુર-નાગપુર = 2000 પછી બનેલા નવા મંડળો
- 100 % વિદ્યુતીકરણ → CR બધા 5 મંડળોમાં 2020-23 દરમિયાન પૂર્ણ
BETA
