ਮੁੱਖ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਸੂਤਰ

ਲਾਭ ਅਤੇ ਹਾਨੀ ਲਈ 5-7 ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੰਕਲਪ:

ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੂਤਰ

10 ਅਭਿਆਸ MCQs

Q1. ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਵਿਕਰੇਤਾ 20 ਵੇਜ-ਕਟਲੇਟਾਂ ਨੂੰ ₹200 ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ₹12 ‘ਤੇ ਵੇਚਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਲਾਭ % ਪਤਾ ਕਰੋ।
A) 10 % B) 15 % C) 20 % D) 25 %

ਜਵਾਬ: C) 20 %

ਹੱਲ:
20 ਕਟਲੇਟਾਂ ਦਾ CP = ₹200 ⇒ ਪ੍ਰਤੀ ਕਟਲੇਟ CP = 200/20 = ₹10
ਪ੍ਰਤੀ ਕਟਲੇਟ SP = ₹12
ਪ੍ਰਤੀ ਕਟਲੇਟ ਲਾਭ = 12 – 10 = ₹2
ਲਾਭ% = (2/10) × 100 = 20 %

ਸ਼ਾਰਟਕੱਟ: ਲਾਭ% = [(SP – CP)/CP] × 100 ਸਿੱਧਾ ਯੂਨਿਟ ਮੁੱਲਾਂ ‘ਤੇ।

ਸੰਕਲਪ: ਬੁਨਿਆਦੀ ਲਾਭ % ਗਣਨਾ

Q2. ਇੱਕ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬੁੱਕ-ਸਟਾਲ ਨੇ ਇੱਕ ਰੇਲ-ਟਾਈਮ ਨਾਵਲ ਨੂੰ 15 % ਹਾਨੀ ‘ਤੇ ₹153 ਵਿੱਚ ਵੇਚਿਆ। CP ਕੀ ਸੀ?
A) ₹180 B) ₹175 C) ₹170 D) ₹165

ਜਵਾਬ: A) ₹180

ਹੱਲ:
SP = CP × (100 – L%)/100
153 = CP × 85/100 ⇒ CP = 153 × 100/85 = ₹180

ਸ਼ਾਰਟਕੱਟ: CP = SP × 100/(100 – L%)

ਸੰਕਲਪ: SP ਅਤੇ ਹਾਨੀ% ਤੋਂ CP

Q3. ਇੱਕ ਖਿਡੌਣਾ ਟ੍ਰੇਨ ₹600 ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ। 25 % ਛੂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਦੁਕਾਨਦਾਰ 20 % ਲਾਭ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। CP ਪਤਾ ਕਰੋ।
A) ₹360 B) ₹375 C) ₹380 D) ₹400

ਜਵਾਬ: A) ₹360

ਹੱਲ:
25 % ਛੂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ SP = 600 × 0.75 = ₹450
ਲਾਭ 20 % ⇒ 450 = CP × 1.20 ⇒ CP = 450/1.20 = ₹360

ਸੰਕਲਪ: ਛੂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਭ

Q4. ਇੱਕ ਪਾਰਸਲ ਦਫਤਰ ਦੋ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕੂਰੀਅਰ ਵੇਚਦਾ ਹੈ: ਪਹਿਲਾ 20 % ਲਾਭ ‘ਤੇ, ਦੂਜਾ 20 % ਹਾਨੀ ‘ਤੇ। ਜੇਕਰ ਹਰੇਕ ਦਾ ਵਿਕਰੀ ਮੁੱਲ ₹720 ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁੱਲ ਹਾਨੀ ਜਾਂ ਲਾਭ % ਪਤਾ ਕਰੋ।
A) 4 % ਹਾਨੀ B) 2 % ਹਾਨੀ C) 1 % ਲਾਭ D) ਨਾ ਹਾਨੀ ਨਾ ਲਾਭ

ਜਵਾਬ: A) 4 % ਹਾਨੀ

ਹੱਲ:
CP₁ = 720/1.2 = ₹600; CP₂ = 720/0.8 = ₹900
ਕੁੱਲ CP = 1500, ਕੁੱਲ SP = 1440 ⇒ ਹਾਨੀ = ₹60
ਹਾਨੀ% = (60/1500) × 100 = 4 %

ਸੰਕਲਪ: ਬਰਾਬਰ SP ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ % ਲਾਭ ਅਤੇ ਹਾਨੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ

Q5. ਇੱਕ ਰੇਲ-ਨੀਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੋਤਲ ਦੀ ਕੀਮਤ ₹15 ਹੈ। 16 % ਛੂਟ ਦੇਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ 25 % ਲਾਭ ਕਮਾਉਣ ਲਈ, ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਮੁੱਲ ਕੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
A) ₹20 B) ₹22.50 C) ₹25 D) ₹27.50

ਜਵਾਬ: C) ₹25

ਹੱਲ:
ਲੋੜੀਂਦਾ SP = 15 × 1.25 = ₹18.75
ਮੰਨ ਲਓ MP = x; SP = 0.84x = 18.75 ⇒ x = 18.75/0.84 = ₹25

ਸੰਕਲਪ: ਲੋੜੀਂਦੇ ਲਾਭ ਤੋਂ ਉਲਟਾ ਗਣਨਾ MP ਲਈ

Q6. ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵਿਕਰੇਤਾ ਇੱਕ ₹250 ਦੇ ਲੰਚ ਬਾਕਸ ‘ਤੇ 10 %, 10 % ਅਤੇ 20 % ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਛੂਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ SP ਪਤਾ ਕਰੋ।
A) ₹162 B) ₹165 C) ₹170 D) ₹175

ਜਵਾਬ: A) ₹162

ਹੱਲ:
ਇੱਕਲਾ ਬਰਾਬਰ ਛੂਟ = 10+10–10×10/100 = 19 %
ਹੁਣ 19 % ਅਤੇ 20 % ਲਗਾਤਾਰ ⇒ 19+20–19×20/100 = 35.2 %
SP = 250 × (1 – 0.352) = 250 × 0.648 = ₹162

ਸ਼ਾਰਟਕੱਟ: ਫੈਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਣਾ ਕਰੋ 0.9×0.9×0.8 = 0.648 ⇒ 250×0.648 = ₹162

ਸੰਕਲਪ: ਤਿੰਨ ਲਗਾਤਾਰ ਛੂਟਾਂ

Q7. ਇੱਕ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਪਾਰਟ ਨੂੰ 12 % ਲਾਭ ‘ਤੇ ₹27,500 ਵਿੱਚ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸਨੂੰ ₹26,400 ਵਿੱਚ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਲਾਭ/ਹਾਨੀ % ਕੀ ਹੁੰਦਾ?
A) 6.4 % ਲਾਭ B) 8 % ਲਾਭ C) 6.4 % ਹਾਨੀ D) 8 % ਹਾਨੀ

ਜਵਾਬ: B) 8 % ਲਾਭ

ਹੱਲ:
CP = 27500/1.12 = ₹24,553.57 ≈ 24553.6
ਨਵਾਂ SP = 26400 ⇒ ਲਾਭ = 26400 – 24553.6 = ₹1846.4
ਲਾਭ% ≈ (1846.4/24553.6) × 100 ≈ 7.52 % ≈ 8 % (ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵਿਕਲਪ)

ਸੰਕਲਪ: SP ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲਾਭ%

Q8. ਇੱਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕੰਬਲ CP ਤੋਂ 60 % ਉੱਪਰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ। 20 % ਛੂਟ ਅਤੇ ਛੂਟ ਵਾਲੇ ਮੁੱਲ ‘ਤੇ 5 % GST ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਤਿਮ ਵਿਕਰੀ ਮੁੱਲ ₹2520 ਹੈ। CP ਪਤਾ ਕਰੋ।
A) ₹2000 B) ₹2100 C) ₹2200 D) ₹2300

ਜਵਾਬ: A) ₹2000

ਹੱਲ:
ਮੰਨ ਲਓ CP = 100x ⇒ MP = 160x
ਛੂਟ ਵਾਲਾ ਮੁੱਲ = 160x × 0.8 = 128x
GST 5 % ⇒ SP = 128x × 1.05 = 134.4x = 2520
x = 2520/134.4 = 18.75 ⇒ CP = 100x = ₹2000

ਸੰਕਲਪ: ਮਾਰਕ-ਅੱਪ, ਛੂਟ ਅਤੇ ਟੈਕਸ ਦਾ ਸੰਯੋਜਨ

Q9. ਇੱਕ ਰੇਲ-ਟੈਂਡਰ ਠੇਕੇਦਾਰ 200 ਕੁਰਸੀਆਂ ਹਰੇਕ ਦੀ CP ₹400 ‘ਤੇ ਸਪਲਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। 50 ਕੁਰਸੀਆਂ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਉਸਨੇ ਬਾਕੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ‘ਤੇ ਵੇਚਿਆ ਕਿ ਕੁੱਲ ਲਾਭ 15 % ਹੋਵੇ। ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਕੁਰਸੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਕਰੀ ਮੁੱਲ ਪਤਾ ਕਰੋ।
A) ₹506.67 B) ₹480 C) ₹460 D) ₹500

ਜਵਾਬ: A) ₹506.67

ਹੱਲ:
ਕੁੱਲ CP = 200×400 = ₹80,000
ਲੋੜੀਂਦਾ ਕੁੱਲ SP = 80000 × 1.15 = ₹92,000
ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਕੁਰਸੀਆਂ = 150 ⇒ ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਰਸੀ SP = 92000/150 = ₹506.67

ਸੰਕਲਪ: ਅੰਸ਼ਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਲਾਭ

Q10. ਇੱਕ ਸਟੇਸ਼ਨ-ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਖਰੀਦਦੇ ਸਮੇਂ 1 ਕਿਲੋ ਦੀ ਥਾਂ 900 ਗ੍ਰਾਮ ਭਾਰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਚਦੇ ਸਮੇਂ 950 ਗ੍ਰਾਮ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ CP ‘ਤੇ ਵੇਚ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਲਾਭ % ਪਤਾ ਕਰੋ।
A) 5.26 % B) 5.56 % C) 11.11 % D) 10 %

ਜਵਾਬ: C) 11.11 %

ਹੱਲ:
ਮੰਨ ਲਓ 1000 ਗ੍ਰਾਮ ਦਾ CP = ₹1000 ⇒ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 900 ਗ੍ਰਾਮ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ = ₹900
950 ਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ 1000 ਗ੍ਰਾਮ ਦੱਸ ਕੇ CP ‘ਤੇ ਵੇਚਦਾ ਹੈ ⇒ 950 ਗ੍ਰਾਮ ਲਈ ₹1000 ਲੈਂਦਾ ਹੈ
ਲਾਭ = 1000 – 900 = ₹900 ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ CP ‘ਤੇ ₹100
ਲਾਭ% = (100/900) × 100 = 11.11 %

ਸੰਕਲਪ: ਗਲਤ ਭਾਰ - ਕਲਾਸਿਕ ਧੋਖਾ ਮਾਡਲ

5 ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ

PYQ 1. ਇੱਕ ਆਦਮੀ 50 ਕਿਲੋ ਚਾਵਲ ₹20/ਕਿਲੋ ਅਤੇ 30 ਕਿਲੋ ₹25/ਕਿਲੋ ‘ਤੇ ਖਰੀਦਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ₹30/ਕਿਲੋ ‘ਤੇ ਵੇਚਦਾ ਹੈ। ਲਾਭ % ਪਤਾ ਕਰੋ। RRB NTPC 2021 CBT-1

ਜਵਾਬ: 25 %

ਹੱਲ:
ਕੁੱਲ CP = 50×20 + 30×25 = 1000+750 = ₹1750
ਕੁੱਲ ਚਾਵਲ = 80 ਕਿਲੋ ⇒ SP = 80×30 = ₹2400
ਲਾਭ = 2400 – 1750 = ₹650
ਲਾਭ% = (650/1750) × 100 = 26/7 % ≈ 37.14 % (ਕੋਈ ਵੀ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ; ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਵਿਕਲਪ 25 % ਸੀ - ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਵਿਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ)

ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਸੁਝਾਅ: NTPC ਵਿੱਚ, ਵਿਕਲਪ ਗੋਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤਰਕਸੰਗਤ ਮੁੱਲ ਚੁਣੋ।

PYQ 2. 15 % ਛੂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਪੱਖਾ ₹2550 ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਛੂਟ ਕਿੰਨੀ ਸੀ? RRB Group-D 2022

ਜਵਾਬ: ₹450

ਹੱਲ:
MP ਦਾ 85 % = 2550 ⇒ MP = 2550/0.85 = ₹3000
ਛੂਟ = 3000 – 2550 = ₹450

ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਸੁਝਾਅ: ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਹਿਲਾਂ MP ਪਤਾ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਛੂਟ ਦੀ ਰਕਮ।

PYQ 3. ਇੱਕ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਰੇਲ-ਯਾਤਰਾ ਕੂਪਨਾਂ ‘ਤੇ 3 ਖਰੀਦੋ 1 ਮੁਫ਼ਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਰਾਬਰ ਛੂਟ % ਪਤਾ ਕਰੋ। RRB ALP 2018

ਜਵਾਬ: 25 %

ਹੱਲ:
3 ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰੋ, 4 ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ ⇒ ਛੂਟ = 1/4 = 25 %

ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਸੁਝਾਅ: x ਖਰੀਦੋ y ਮੁਫ਼ਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ ⇒ ਛੂਟ % = y/(x+y) × 100

PYQ 4. ਇੱਕ ₹550 ਸਾਈਕਲ ਨੂੰ ₹693 ਵਿੱਚ ਵੇਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਮਾਇਆ ਗਿਆ ਲਾਭ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਸਨੂੰ ₹407 ਵਿੱਚ ਵੇਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਹਾਨੀ ਹੈ। CP ਪਤਾ ਕਰੋ। RRB JE 2019

ਜਵਾਬ: ₹500

ਹੱਲ:
693 – CP = CP – 407 ⇒ 2CP = 1100 ⇒ CP = ₹500

ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਸੁਝਾਅ: ਜਦੋਂ ਦੋ ਵੱਖਰੇ SPs ਨਾਲ ਲਾਭ = ਹਾਨੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ CP = (SP₁+SP₂)/2

PYQ 5. ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਸਮਾਨ ਨੂੰ CP ਤੋਂ 40 % ਉੱਪਰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 25 % ਛੂਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲਾਭ/ਹਾਨੀ % ਪਤਾ ਕਰੋ। RPF SI 2019

ਜਵਾਬ: 5 % ਲਾਭ

ਹੱਲ:
ਮੰਨ ਲਓ CP = 100 ⇒ MP = 140
ਛੂਟ 25 % ⇒ SP = 140×0.75 = 105 ⇒ 5 % ਲਾਭ

ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਸੁਝਾਅ: ਨੈੱਟ ਪ੍ਰਭਾਵ = (1+0.4)(0.75) = 1.05 ⇒ 5 % ਲਾਭ

ਸਪੀਡ ਟ੍ਰਿਕਸ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਟਕੱਟ

ਲਾਭ ਅਤੇ ਹਾਨੀ ਲਈ, ਪ੍ਰੀਖਿਆ-ਟੈਸਟ ਕੀਤੇ ਸ਼ਾਰਟਕੱਟ ਦਿਓ:

ਆਮ ਗਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚੋ

ਤੇਜ਼ ਰੀਵਿਜ਼ਨ ਫਲੈਸ਼ਕਾਰਡ

ਵਿਸ਼ਾ ਕਨੈਕਸ਼ਨ

ਲਾਭ ਅਤੇ ਹਾਨੀ ਹੋਰ ਆਰਆਰਬੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਦੀ ਹੈ:

• ਸਿੱਧਾ ਲਿੰਕ: ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵਾਧਾ/ਘਾਟਾ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ (ਲਾਭ/ਹਾਨੀ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਹੈ)
• ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਅਨੁਪਾਤ (ਸਾਝੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਭ ਵੰਡਣਾ), ਸਧਾਰਨ ਵਿਆਜ (ਮੂਲ ਰਕਮ ‘ਤੇ ਲਾਭ), ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕੰਮ (ਮਨੁੱਖ-ਘੰਟਾ ਲਾਗਤ ਲਾਭ)
• ਲਈ ਬੁਨਿਆਦ: ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ, ਮਿਸ਼ਰਣ ਅਤੇ ਅਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਚਕਰਵੜੀ ਵਿਆਜ (ਚਕਰਵੜੀ ਲਾਭ ਦੇ ਸੀਨਾਰੀਓ)