ਕਲਾ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜੰਗਲਾਂ, ਰੇਗਿਸਤਾਨਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ, ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦੌਰ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ? ਕੀ ਉਹ ਰਚਨਾਤਮਕ ਨਹੀਂ ਸਨ? ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਕੋਈ ਕਲਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ? ਕਲਾਕਾਰ ਦਰਬਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਕੋਲ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ? ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਕੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ? ਜਾਂ ਹੁਣ ਵੀ, ਉਹ ਅਣਜਾਣ ਕਲਾਕਾਰ ਕੌਣ ਹਨ ਜੋ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਦੇਹਾਤੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੱਥੀਂ ਬਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਕਲਾ ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਫਾਰਮਲ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ?

ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਦੇਸੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸੌਂਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਪਲਬਧ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਤੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਕਿਰਤਾਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਕਲਾ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ, ਉਪਯੋਗੀ ਕਲਾ, ਲੋਕ ਕਲਾ, ਕਬਾਇਲੀ ਕਲਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਲਾ, ਰਸਮੀ ਕਲਾ, ਕਰਾਫਟ, ਆਦਿ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਕਲਾ ਰੂਪ ਅਤੀਤ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇਸਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਫਾ ਚਿੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਸਿੰਧੂ ਕਾਲ ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਟੈਰਾਕੋਟਾ, ਕਾਂਸੀ, ਹਾਥੀ ਦੰਦ, ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਅਸੀਂ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਜਾਂ ਮਨੌਤ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਫਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਸਥਾਨਕ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾਤਮਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਿਜ ਸੁੰਦਰਤਾਮਈ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ, ਰੂਪਾਂ, ਸਮੱਗਰੀ, ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਖਾਸ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਕਰਾਫਟ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪਤਲੀ ਰੇਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ, ਸਹਿਜ, ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਹੁਣ ਵੀ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ‘ਤੇ, ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਅਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਆਧੁਨਿਕ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕਲਾ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਤਮਕ ਖੋਜਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੱਥੀਂ ਬਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਵਪਾਰਕ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸਨੇ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਣਨ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਐਂਪੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਕਲਾ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਲਾ ਅਤੇ ਕਰਾਫਟ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਆਓ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰੀਏ। ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਰਸਮੀ ਰੰਗਤ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਮੀਰ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ, ਉਪਯੋਗੀ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟੀ ਪਹਿਲੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਭਿਆਸਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਪਰੰਪਰਾ

ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਮਿਥਿਲਾ ਜਾਂ ਮਧੂਬਨੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਵਾਰਲੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਉੱਤਰੀ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਿਥੋਰੋ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪਾਬੂਜੀ ਕੀ ਫਡ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਨਾਥਦਵਾਰਾ ਦੀ ਪਿਛਵਾਈ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਗੋਂਡ ਅਤੇ ਸਵਾਰਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਓਡੀਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਪਟਾ ਚਿੱਤਰ, ਆਦਿ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਮਿਥਿਲਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ

ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕਲਾ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਿਥਿਲਾ ਕਲਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਮਿਥਿਲਾ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਦੇਹ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਮਧੂਬਨੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਪਛਾਣੀ ਲੋਕ ਕਲਾ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ, ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਰਸਮੀ ਮੌਕਿਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਵਿਆਹਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਚਿੱਤਰਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਕਲਾ ਰੂਪ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਚਿੱਤਰ, ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਘਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ - ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਵਿਹੜੇ, ਘਰ ਦਾ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਾ, ਜੋ ਕੁਲਦੇਵੀ, ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਕਾਲੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਮਰਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਜਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ ਚੁੱਕਣਾ ਜਾਂ ਅਨਾਜ ਪਛੋਰਨਾ, ਆਦਿ ਬਾਹਰੀ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਰਾਂਡਾ, ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਮੰਦਰ-ਦੇਵਸਥਾਨ ਜਾਂ ਗੋਸਾਈਂ ਘਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਗ੍ਰਿਹ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁਲ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਚਿੱਤਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚਿੱਤਰ ਵਪਾਰਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਕੱਪੜੇ, ਕਾਗਜ਼, ਭਾਂਡੇ, ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਭ ਤੋਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਘਰ ਦੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਹਬਰ ਘਰ ਜਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਹਬਰ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਿਰੂਪਣ, ਇੱਕ ਕਮਲ ਜਿਸਦਾ ਡੰਡਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਅਤੇ ਤੰਤਰਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਕਮਰੇ ਦੀਆਂ ਤਾਜ਼ਾ ਪਲਾਸਟਰ ਕੀਤੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਚਿੱਤਰਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਚਿੱਤਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਹਨ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ, ਰਾਮਾਇਣ, ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ, ਦੁਰਗਾ, ਕਾਲੀ ਅਤੇ ਰਾਧਾ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਾਸ-ਲੀਲਾ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ। ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਤੱਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ, ਫੁੱਲ, ਜਾਨਵਰ, ਮੱਛੀ, ਸੱਪ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਨਾਲ ਸਜਾਵਟੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਇਰਾਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਆਰ, ਜੋਸ਼, ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਦੀਵਤਾ, ਚੰਗੇਰੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਨਾਲ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਰੂੰ ਦਾ ਫੋਹਾ, ਚਾਵਲ ਦਾ ਪੁਆਲਾ ਜਾਂ ਰੇਸ਼ਾ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਖਣਿਜ ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਫਾਲਸਾ ਅਤੇ ਕੁਸੁਮ ਫੁੱਲ, ਬਿਲਵਾ ਪੱਤੇ, ਕਾਜਲ, ਹਲਦੀ, ਆਦਿ ਤੋਂ ਰੰਗ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਵਾਰਲੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ

ਵਾਰਲੀ ਸਮੁਦਾਇ ਉੱਤਰੀ ਸਹਿਯਾਦਰੀ ਲੜੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਉੱਤਰੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ ‘ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਥਾਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਚੌਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਖਾਸ ਮੌਕਿਆਂ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਆਹ, ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ, ਫਸਲ ਅਤੇ ਬੀਜਣ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਚੌਕ ਉੱਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇਵੀ, ਪਾਲਾਘਾਟ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਦੇਵੀ, ਕੰਸਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਵ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਵਰਗਾਕਾਰ ਫਰੇਮ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ‘ਨੁਕੀਲੇ’ ਚੇਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਹਰਿਆਲੀ ਦੇਵ, ਯਾਨੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਰੱਖਿਅਕ ਇੱਕ ਸਿਰ-ਰਹਿਤ ਯੋਧੇ ਵਜੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਘੋੜੇ ‘ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਗਰਦਨ ਤੋਂ ਅਨਾਜ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਲੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਪੰਚ ਸਿਰੀਆ ਦੇਵਤਾ (ਪੰਜ-ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ) ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ, ਖੇਤਰਪਾਲ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

ਪਾਲਾਘਾਟ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਰੂਪ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਮੱਛੀ ਫੜਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਨੱਚਣ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਘ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਬੱਸਾਂ ਦੇ ਚੱਲਣ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਵਿਅਸਤ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਾਰਲੀ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚਾਵਲ ਦੇ ਆਟੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਬਾਂਸ ਦੀ ਸੋਟੀ, ਜਿਸਦਾ ਅੰਤ ਚਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਪੇਂਟਬਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੋਂਡ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ

ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਗੋਂਡਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੰਡਲਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਗੋਂਡਾਂ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਰੰਗੀਨ ਚਿੱਤਰਣ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ। ਮਨੌਤ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਝੋਪੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਜਿਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਡਰਾਇੰਗ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਸਦੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਗੋਪੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਘੜੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁੰਡੇ ਭੇਂਟ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪਿਥੋਰੋ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ

ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਪੰਚਮਹਲ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਰਾਜ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਝਾਬੂਆ ਦੇ ਰਥਵਾ ਭੀਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਿੱਤਰਿਤ, ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਖਾਸ ਜਾਂ ਧੰਨਵਾਦ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰੰਗੀਨ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਵ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਘੋੜਸਵਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਰਥਵਾਵਾਂ ਦੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਰਚਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਵ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘੋੜਸਵਾਰ ਹਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਜਾਵਟੀ ਲਹਿਰਦਾਰ ਰੇਖਾ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਹੇਠਲੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਿਥੋਰੋ ਦੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਬਾਰਾਤ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਾਜਿਆਂ, ਭਾਗ ਦੀ ਦੇਵੀ, ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਕਿਸਾਨ, ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਆਦਿ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪਟਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ

ਕੱਪੜੇ, ਤਾੜੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਜਾਂ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਸਕ੍ਰੋਲ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕਲਾ ਰੂਪ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਓਡੀਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ। ਇਸਨੂੰ ਪਟਾ, ਪਛੇੜੀ, ਫਡ, ਆਦਿ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬੰਗਾਲ ਪਟੇ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜੇ (ਪਟਾ) ਉੱਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗ੍ਰਹਿਣਸ਼ੀਲ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਨਵੇਂ ਵਿਸ਼ੇ ਲੱਭਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਜਵਾਬ ਘੜਦੀ ਹੈ।

ਖੜ੍ਹਵੀਂ