ਪਹੇਲੀ ਅਤੇ ਬੂਝੋ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਦੇ ਘਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਾਚਾ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੰਦ ਜਿਵੇਂ ਖੁਰਪੀ, ਦਰਾਂਤੀ, ਬੇਲਚਾ, ਹਲ ਆਦਿ ਵੇਖੇ।

ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਸੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵਿਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੌਦੇ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਆਪ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਯਾਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਹਰੇ ਪੌਦੇ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਕਿਵੇਂ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਜਾਨਵਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਆਪ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦੇ। ਤਾਂ ਫਿਰ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?

ਪਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਿਉਂ ਖਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ?

ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੀਰਕ ਕਾਰਜਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਾਚਨ, ਸਾਹ ਅਤੇ ਉਤਸਰਜਨ, ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ, ਜਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ, ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?

ਭੋਜਨ ਦਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ।

ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਲਈ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ - ਨਿਯਮਿਤ ਉਤਪਾਦਨ, ਢੁਕਵਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਵੰਡ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

1.1 ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ

10,000 ਬੀ.ਸੀ.ਈ. ਤੱਕ ਲੋਕ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਸਨ। ਉਹ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਆਸਰੇ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕੱਚੇ ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਖਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਚਾਵਲ, ਕਣਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ‘ਖੇਤੀਬਾੜੀ’ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।

ਜਦੋਂ ਇੱਕੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਫਸਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉਗਾਏ ਗਏ ਸਾਰੇ ਪੌਦੇ ਕਣਕ ਦੇ ਹਨ।

ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਫਸਲਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਨਾਜ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਮੌਸਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਗਦੇ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਤਾਪਮਾਨ, ਨਮੀ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਵਰਗੀਆਂ ਜਲਵਾਯੂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਮ੍ਰਿਧ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦੋ ਵਿਆਪਕ ਫਸਲੀ ਪੈਟਰਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਨ:

(i) ਖਰੀਫ ਫਸਲਾਂ : ਜਿਹੜੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਬੀਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਰੀਫ ਫਸਲਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੂਨ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਾਨ, ਮੱਕੀ, ਸੋਇਆਬੀਨ, ਮੂੰਗਫਲੀ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਖਰੀਫ ਫਸਲਾਂ ਹਨ।

(ii) ਰਬੀ ਫਸਲਾਂ : ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ (ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਮਾਰਚ) ਵਿੱਚ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਰਬੀ ਫਸਲਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਬੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ: ਕਣਕ, ਛੋਲੇ, ਮਟਰ, ਸਰੋਂ ਅਤੇ ਅਲਸੀ।

ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

1.2 ਫਸਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ

ਧਾਨ ਨੂੰ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਉਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ?

ਧਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਹ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਬਾਗਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਜਾਵਟੀ ਪੌਦੇ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹੋ। ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜਾਂ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ:

(i) ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ

(ii) ਬਿਜਾਈ

(iii) ਖਾਦ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਪਾਉਣਾ

(iv) ਸਿੰਜਾਈ

(v) ਬੂਟੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ

(vi) ਕਟਾਈ

(vii) ਭੰਡਾਰਨ

1.3 ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ

ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਫਸਲ ਉਗਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਪਲਟਣਾ ਅਤੇ ਢਿੱਲੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ ਘੁਸਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਢਿੱਲੀ ਮਿੱਟੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ ਜਾਣ। ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਾਹ ਕਿਉਂ ਲੈਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ?

ਢਿੱਲੀ ਮਿੱਟੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਕੀੜੇ ਅਤੇ ਸੂਖ਼ਮ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਦੋਸਤ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪਲਟਦੇ ਅਤੇ ਢਿੱਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਿਊਮਸ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਪਲਟਣ ਅਤੇ ਢਿੱਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਹੈ?

ਤੁਸੀਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਖਣਿਜ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਜੀਵਿਤ ਜੀਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਦੁਬਾਰਾ ਪੌਦਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੋਖ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਉੱਪਰਲੀ ਪਰਤ ਹੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਪਲਟਣ ਅਤੇ ਢਿੱਲਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮਿੱਟੀ ਉੱਪਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪੌਦੇ ਇਹਨਾਂ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਪਲਟਣਾ ਅਤੇ ਢਿੱਲਾ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਅਤੇ ਪਲਟਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਜੋਤਣਾ ਜਾਂ ਹਲ ਚਲਾਉਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਲ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਮਿੱਟੀ ਬਹੁਤ ਸੁੱਕੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਲ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਲ ਚਲਾਏ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਡਲੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰੰਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਕ੍ਰੰਬਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਖੇਤ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਕਰਨਾ ਬਿਜਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿੰਜਾਈ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਕਰਨਾ ਲੈਵਲਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਈ ਵਾਰ, ਜੋਤਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਮਿਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਦ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਿਜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਨਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਦ

ਬੀਜ ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬਿਹਤਰ ਪੈਦਾਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡਲੇ ਤੋੜਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਸੰਦ ਹਲ, ਕੁਦਾਲ ਅਤੇ ਕਲਟੀਵੇਟਰ ਹਨ।

ਚਿੱਤਰ 1.1 (a) : ਹਲ

ਹਲ : ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜੋਤਣ, ਫਸਲ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਪਾਉਣ, ਬੂਟੀਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਪਲਟਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਕੜ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੋੜੀ ਬਲਦਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ (ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਊਠਾਂ) ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦੀ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤਿਕੋਣਾਕਾਰ ਪੱਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਹਲਸ਼ੇਅਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਲੱਕੜ ਦਾ ਇੱਕ ਲੰਬਾ ਲੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਹਲਸ਼ਾਫਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਫਟ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਰੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਹੈਂਡਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਸਿਰਾ ਇੱਕ ਬੀਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਲਦਾਂ ਦੀਆਂ ਗਰਦਨਾਂ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਲਦਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਜੋੜੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹਲ ਚਲਾ ਸਕਦੇ ਹਨ $[$ ਚਿੱਤਰ 1.1 (a)]।

ਸਥਾਨਕ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਹਲ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੁਣ ਲੋਹੇ ਦੇ ਹਲਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ।

ਕੁਦਾਲ : ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਸੰਦ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬੂਟੀਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਛੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਹੇ ਦੀ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਚੌੜੀ ਅਤੇ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਪਲੇਟ ਇਸਦੇ ਇੱਕ ਸਿਰੇ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ

ਇੱਕ ਬਲੇਡ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ [ਚਿੱਤਰ 1.1 (b)]।

ਕਲਟੀਵੇਟਰ : ਅੱਜ-ਕਲ੍ਹ ਜੋਤਣਾ ਟਰੈਕਟਰ-ਚਲਿਤ ਕਲਟੀਵੇਟਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਟੀਵੇਟਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬੱਚਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। [ਚਿੱਤਰ 1.1 (c)

ਚਿੱਤਰ 1.1 (c) : ਟਰੈਕਟਰ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਕਲਟੀਵੇਟਰ

1.4 ਬਿਜਾਈ

ਬਿਜਾਈ ਫਸਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਬਿਜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਚੰਗੀ ਕਿਸਮ ਦੇ, ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਉਹ ਬੀਜ ਵਰਤਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵੱਧ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਚੋਣ

ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਛੋਲਿਆਂ ਦੇ ਬੀਜ ਇੱਕ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਪਾਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਬੀਜ ਉੱਪਰ ਤੈਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹਾਂ ਕਿ ਕੁਝ ਬੀਜ ਪਾਣੀ ‘ਤੇ ਕਿਉਂ ਤੈਰਦੇ ਹਨ!

ਕਿਰਿਆ 1.1

ਇੱਕ ਬੀਕਰ ਲਓ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੋ। ਇੱਕ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਕਣਕ ਦੇ ਬੀਜ ਪਾਓ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾਓ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਡੀਕ ਕਰੋ।

ਕੀ ਉਹ ਬੀਜ ਹਨ ਜੋ ਪਾਣੀ ‘ਤੇ ਤੈਰਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹਲਕੇ ਜਾਂ ਭਾਰੇ ਹੋਣਗੇ ਜੋ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਹਲਕੇ ਕਿਉਂ ਹੋਣਗੇ? ਖਰਾਬ ਹੋਏ ਬੀਜ ਖੋਖਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਲਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ‘ਤੇ ਤੈਰਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਚੰਗੇ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਹੋਏ ਬੀਜਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।

ਬਿਜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬੀਜ ਬੀਜਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੰਦਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਹੈ [ਚਿੱਤਰ 1.2 (a), (b)]।

ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਦ : ਬੀਜ ਬੀਜਣ ਲਈ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸੰਦ ਫਨਲ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ [ਚਿੱਤਰ 1.2 (a)]। ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਫਨਲ ਵਿੱਚ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਪਾਈਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੁਕੀਲੇ ਸਿਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਘੁਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਚਿੱਤਰ 1.2 (a) : ਬਿਜਾਈ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਧੀ

ਚਿੱਤਰ 1.2 (b) : ਬੀਜ-ਡ੍ਰਿਲ

ਬੀਜ-ਡ੍ਰਿਲ : ਅੱਜ-ਕਲ੍ਹ ਬੀਜ-ਡ੍ਰਿਲ [ਚਿੱਤਰ 1.2 (b)] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਟਰੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ‘ਤੇ ਇੱਕਸਾਰ ਬੀਜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿਜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੀਜ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ-ਡ੍ਰਿਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਿਜਾਈ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੀ ਬੱਚਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਮੇਰੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਨਰਸਰੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬੈਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ?

ਕੁਝ ਪੌਦਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਧਾਨ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਰਸਰੀ ਵਿੱਚ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥੀਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਜੰਗਲੀ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦੇ ਵੀ ਨਰਸਰੀ ਵਿੱਚ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਬੀਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਢੁਕਵੀਂ ਦੂਰੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਪਰਿਆਪਤ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਭੀੜ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕੁਝ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।

1.5 ਖਾਦ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਪਾਉਣਾ

ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਜੋ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਦ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੈਂ ਇੱਕ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਫਸਲ ਉੱਗਦੀ ਵੇਖੀ। ਨੇੜਲੇ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ, ਪੌਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਨ। ਕੁਝ ਪੌਦੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਕਿਉਂ ਵਧਦੇ ਹਨ?

ਮਿੱਟੀ ਫਸਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਖਣਿਜ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਸਾਨ ਇੱਕੋ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਫਸਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਸਲ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਖੇਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਖੇਤੀ ਦੇ ਜਾਂ ਪਰਤੀ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਕਿ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਖੇਤੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਭਰਨ ਲਈ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਪਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਖਾਦ ਪਾਉਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਲਤ ਜਾਂ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਖਾਦ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਕਮਜ਼