शताब्दी कोच – संपूर्ण रेल्वे सामान्य ज्ञान कॅप्सूल

१. परिचय

शताब्दी कोच हे भारतीय रेल्वेच्या प्रीमियम दिवसा-आंतरशहरी गाड्यांच्या कुटुंबातील – शताब्दी एक्सप्रेस – रीढ़ आहेत. पं. जवाहरलाल नेहरू यांच्या शताब्दी (१९८८-८९) च्या स्मरणार्थ सुरू करण्यात आलेल्या, या पूर्ण वातानुकूलित, खुर्ची-डब्यांच्या गाड्या महानगरांपासून पर्यटन व व्यवसाय केंद्रांदरम्यान एकाच दिवसात परतीच्या प्रवासासाठी डिझाइन केलेल्या आहेत.

२. तांत्रिक वैशिष्ट्ये (एलएचबी आणि आयसीएफ आवृत्त्या)

३. ऐतिहासिक वेळरेषा

• १९८८ नोव्हेंबर १४: पहिली शताब्दी नवी दिल्ली – झाशी दरम्यान हलवली (शताब्दी म्हणजे संस्कृतमध्ये शंभरावी वर्धापनदिन).
• १९८९: भोपाळ पर्यंत वाढवली (अजूनही १२००१/०२ भोपाळ शताब्दी म्हणून चालते).
• १९९०-९४: आयसीएफ-बांधलेले २१-कोच रेक; कमाल गती १२० किमी/तास.
• १९९६-९७: दिल्ली-आग्रा विभागावर पहिली गतीवाढ १३० किमी/तास.
• २००३: एलएचबी डिझाइन स्वीकारले; पहिला एलएचबी शताब्दी रेक मुंबई राजधानी साठी (नंतर हस्तांतरित).
• २०१०-१५: सर्व शताब्दींचे हळूहळू एलएचबीमध्ये रूपांतर; आयसीएफ रेक काढून टाकले.
• २०१६: तेजस आणि शताब्दी हॉग सह पहिल्या गाड्या ठरल्या; पॉवर-कार २ वरून १ पर्यंत कमी.
• २०१९: काळका-शिमला शताब्दी वर व्हिस्टा-डोम (काचेचे छप्पर) कोच सुरू.
• २०२१-२३: अमृत भारत पुश – १०२ शताब्दी सेवा, ३७३ कोच कवच चाचणीसह नूतनीकरण.

४. कोच नामकरण आणि रंग संकेत

• ईओजी: एंड-ऑन-जनरेटर (पॉवर कार) – मरून-राखाडी.
• ई१/ई२: एक्झिक्युटिव्ह खुर्ची डबा – बाटल-हिरवा + राखाडी पट्टी.
• सी१-सी८: एसी खुर्ची डबा – हलका-निळा + राखाडी पट्टी.
• पीसी: पांट्री कार – लाल-राखाडी.
• एसएलआरडी: एसएलआर-कम-डिव्हाइडिंग व्हॅन (क्वचितच जोडलेले).

लिव्हरीज:

• मूळ – पांढरा/निळा लाल पट्टीसह.
• २०१८-सध्याचे – तेजस-सारखे राखाडी-नेव्ही तेजस्वी पिवळा शेवरॉनसह.

५. विशेष वैशिष्ट्ये

१. एक्झिक्युटिव्ह वर्गात फिरते खुर्च्या (१८०° वळण). २. वैयक्तिक वाचन दिवे आणि ट्रे टेबल. ३. बायो-व्हॅक्यूम शौचालये आयआर-आयसीएफ मानकांसह. ४. आग आणि धूर शोध प्रणाली (एलएचबी). ५. जीपीएस-आधारित प्रवाशी माहिती प्रणाली (२०१७ रेट्रोफिट). ६. सीसीटीव्ही नवीनतम रेकमध्ये (२०२२). ७. कवच (टीएसीएस) चाचणी ५ शताब्दी कॉरिडॉरवर (ऑक्टो-२०२३).

६. सध्याची स्थिती (२०२४)

• एकूण शताब्दी गाड्या: ४६ (जुलै २०२४ वेळ-सारणीनुसार).
• एकूण शताब्दी कोच: ≈ १,१५० (सर्व एलएचबी).
• सर्वात जास्त वारंवारता मार्ग: दिल्ली-चंदीगड (दररोज ४ जोड्या).
• सर्वात वेगवान शताब्दी: १२०५०/४९ गतिमान एक्सप्रेस (दिल्ली-आग्रा, १६० किमी/तास) – स्वतंत्रपणे मार्केट केले जाते पण समान कोच-शेल वापरते.
• सर्वात हरित शताब्दी: मुंबई-गोवा – १००% हॉग आणि १ पॉवर-कारसह चालते.

७. अलीकडील अद्यतने (२०२३-२४)

• जानेवारी २०२३: भारतीय रेल्वेने हावडा-पुरी शताब्दी साठी “पुश-पुल” कॉन्फिगरेशन (दोन्ही टोकाला लोको) मंजूर केले वेळ वाचवण्यासाठी.
• ऑगस्ट २०२३: वंदे-शताब्दी संकरित रेक चाचणी – वंदे-भारत आतील भागांसह १६ कोच; निकाल प्रलंबित.
• डिसेंबर २०२३: कवच दिल्ली-आग्रा आणि चेन्नई-बेंगळुरू शताब्दी विभागांवर कार्यरत.
• मार्च २०२४: रेल्वे बजेट – आरसीएफ कपूरथळा येथे ५-टन वजन कपात सह २०० अधिक शताब्दी कोच बांधण्यासाठी.

८. परीक्षांसाठी झटपट तथ्ये

• पहिली शताब्दी: १९८८, एनडीएलएस-जेएचएस, श्री. माधव राव सिंधिया (तत्कालीन एमआर) यांनी हलवली.
• सर्वात लांब धाव: चेन्नई-माय शताब्दी (५०० किमी).
• सर्वात लहान धाव: हावडा-पुरी (४९८ किमी) – पण गुवाहाटी-डिब्रूगढ (गुवाहाटी-शताब्दी) ५५२ किमी आहे.
• केवळ व्हिस्टा-डोमसह शताब्दी: काळका-शिमला (अरुंद-गेज).
• केवळ १६० किमी/तास गाठणारी शताब्दी: गतिमान (कोच एलएचबी शताब्दी सारखेच).
• कोचमधील पॉवर व्होल्टेज: ११० व्ही एसी (पूर्वी २४ व्ही डीसी पंखे).
• एक्झिक्युटिव्ह खुर्ची डब्यासाठी कोच कोड: ई (एक्झ नाही).
• एलएचबी सुरक्षा वैशिष्ट्ये: अँटी-क्लाइंब, क्रॅश-वर्थी, ९.५ टन बफिंग लोड.

९. सराव बहुपर्यायी प्रश्न

शेवटचे अद्यतन: जुलै २०२४