तंत्रज्ञान रेल्वे विद्युतीकरण स्थिती
रेल्वे विद्युतीकरण स्थिती – भारतीय रेल्वे (तंत्रज्ञान विभाग)
१. विहंगावलोकन
- दृष्टीकोन: २०३० पर्यंत “नेट-झिरो कार्बन उत्सर्जक”
- विद्युतीकरण हा ऊर्जा सुरक्षा, उच्च वाहतूक क्षमता आणि कार्यरत खर्चात २५ % बचत यांचा पाठीचा कणा आहे.
- कार्यान्वित करणारी संस्था: कोअर (केंद्रीय रेल्वे विद्युतीकरण संस्था) – मुख्यालय इलाहाबाद (प्रयागराज), १९६१ मध्ये स्थापन.
२. मुख्य आकडेवारी (३१.०३.२०२४* पर्यंत)
| पॅरामीटर | आकडा |
|---|---|
| भारतीय रेल्वेचे एकूण मार्ग किमी | ६८,४३८ किमी |
| ब्रॉड-गेज (बीजी) मार्ग किमी | ६५,४३६ किमी |
| विद्युतीकृत बीजी मार्ग किमी | ६०,०८१ किमी |
| बीजी मार्गाची विद्युतीकृत टक्केवारी | ९२ % |
| धावपट्टी किमी विद्युतीकृत | ~८८,००० किमी (≈९० %) |
| ट्रॅक्शन उपकेंद्रे (टीएसएस) सक्रिय | ६,७९० नं. |
| १०० % विद्युतीकृत राज्ये/केंद्रशासित प्रदेश | १९ |
| १०० % बीजी विद्युतीकरणाचे लक्ष्य | २०२३-२४ (साध्य) |
| दरवर्षी वाचलेली ऊर्जा | ~२,५०० कोटी ₹ |
| CO₂ उत्सर्जनातील घट | ~४ दशलक्ष टन/वर्ष |
*स्त्रोत: कोअर मासिक बुलेटिन आणि रेल्वे बोर्ड विधान, एप्रिल २०२४.
३. क्षेत्रानुसार विद्युतीकरण स्नॅपशॉट (बीजी मार्ग किमी)
| क्षेत्र | एकूण बीजी मार्गकिमी | विद्युतीकृत मार्गकिमी (३१.०३.२४) | % |
|---|---|---|---|
| मध्य (सीआर) | ४,५२८ | ४,५२८ | १०० |
| पूर्व (ईआर) | २,८३३ | २,८३३ | १०० |
| पूर्व मध्य (ईसीआर) | ३,४७८ | ३,४७८ | १०० |
| पूर्व किनारा (ईसीओआर) | २,८३५ | २,८३५ | १०० |
| उत्तर (एनआर) | ७,५२५ | ७,५२५ | १०० |
| उत्तर मध्य (एनसीआर) | ३,५४४ | ३,५४४ | १०० |
| उत्तर पूर्व (एनईआर) | ३,३५२ | ३,३५२ | १०० |
| ईशान्य सीमा (एनएफआर) | ४,२२७ | ३,८७० | ९१.५ |
| उत्तर पश्चिम (एनडब्ल्यूआर) | ५,५९२ | ५,५९२ | १०० |
| दक्षिण (एसआर) | ५,१४३ | ४,९६५ | ९६.५ |
| दक्षिण मध्य (एससीआर) | ६,२०४ | ६,२०४ | १०० |
| दक्षिण पूर्व (एसईआर) | २,९४९ | २,९४९ | १०० |
| दक्षिण पूर्व मध्य (एसईसीआर) | २,७६५ | २,७६५ | १०० |
| दक्षिण पश्चिम (एसडब्ल्यूआर) | ३,६६० | ३,६६० | १०० |
| पश्चिम (डब्ल्यूआर) | ६,१८२ | ६,१८२ | १०० |
| पश्चिम मध्य (डब्ल्यूसीआर) | ४,६११ | ४,६११ | १०० |
| एकूण बीजी | ६५,४३६ | ६०,०८१ | ९२ |
४. वाटचालीचे टप्पे आणि कालक्रम
| वर्ष | घटना |
|---|---|
| १९२५ | पहिला १.५ केव्ही डीसी विभाग – बॉम्बे व्हीटी–कुर्ला (ग्रेट इंडियन पेनिन्सुलर रेल्वे) |
| १९५७ | २५ केव्ही ५० हर्ट्झ एसी (फ्रेंच एसएनसीएफ प्रणाली) स्वीकारण्याचा निर्णय |
| १९६० | राजखरसावन–डोंगोआपोसी (एसईआर) पहिला २५ केव्ही एसी चाचणी विभाग |
| १९६१ | कोअरची स्थापना |
| १९६७ | पहिला एसी लोको (WAG-1) कार्यान्वित |
| १९९५-९६ | कलकत्ता (सियालदह)–दिल्ली राजधानी मार्ग विद्युतीकृत |
| २०१४ | २३,५४१ किमी विद्युतीकृत (३४ % नेटवर्क) |
| २०१७ | कोकण रेल्वेचे १०० % विद्युतीकरण |
| २०२० | संपूर्ण दक्षिण मध्य क्षेत्राचे शत-टक्के विद्युतीकरण |
| २०२१ | जम्मू आणि काश्मीर (यूएसबीआरएल) मधील सर्व मार्ग बारामुला पर्यंत सक्रिय |
| २०२२ | शेवटचा केवळ डिझेल-चालित मुख्य मार्ग – गोंदिया–बल्लारशाह (एसईसीआर) – बदलला |
| २०२३ | बीजी नेटवर्कचे १०० % विद्युतीकरण साध्य झाल्याची घोषणा |
| २०२४ | दुहेरीकरण/तिसरी लाइन विद्युतीकरण आणि टीएसएस वाढीकडे लक्ष केंद्रित |
५. तांत्रिक मानके
| मुद्दा | तपशील |
|---|---|
| ट्रॅक्शन व्होल्टेज | २५ केव्ही एसी, ५० हर्ट्झ, सिंगल फेज |
| कॅटेनरी प्रकार | १५० मिमी² Cu-Ag (ओएचई) आणि १०७ मिमी² Cu Mg मिश्रधातू (कॅटेनरी) |
| सामान्य ओएचई उंची | रेल पातळीपासून ५.५० मी (मालगाड्या लूपसाठी ५.३० मी) |
| ओएचई अंतर्गत परवानगीयोग्य कमाल गती | १६० किमी/तास (बीजी); २०० किमी/तासासाठी चाचण्या सुरू |
| विद्युतीकरणासाठी वीज ब्लॉक नियम | ६ तास/दिवस (वाहतूक ब्लॉक) |
| दूरस्थ निरीक्षण | सर्व टीएसएस येथे SCADA (सुपरवायझरी कंट्रोल आणि डेटा अॅक्विझिशन) |
६. उत्पादन एकके आणि विद्युतीकरण मालमत्ता
| एकक | ठिकाण | उत्पादन/भूमिका |
|---|---|---|
| सीएलडब्ल्यू | चित्तरंजन | इलेक्ट्रिक लोको (WAG-9, WAP-7) |
| बीएलडब्ल्यू | बनारस (वाराणसी) | इलेक्ट्रिक लोको (WAP-5, WAG-12B) |
| आयसीएफ | चेन्नई | ईएमयू/एमईएमयू कोच |
| आरसीएफ | कपूरथला | ईएमयू/एमईएमयू कोच |
| कोअर | प्रयागराज | विद्युतीकरण प्रकल्पांचे नियोजन आणि अंमलबजावणी |
| आरव्हीएनएल | नवी दिल्ली | अनेक विद्युतीकरण कामांसाठी प्रकल्प अंमलबजावणी एजन्सी (पीआयए) |
७. विद्युतीकरणाचे फायदे (परीक्षा बिंदू)
१. कार्यरत खर्चात २५-३० % घट (डिझेल वाहतूक नाही).
२. २५ % अधिक वाहतूक क्षमता – उच्च एक्सल-लोड आणि गती.
३. रीजनरेटिव्ह ब्रेकिंग ३-फेज लोकोमध्ये १०-१५ % ट्रॅक्शन ऊर्जा वाचवते.
४. पर्यावरणीय: १ kWh इलेक्ट्रिक ट्रॅक्शन ०.८३ kg CO₂ उत्सर्जित करते तर डिझेलसाठी १.२ kg.
५. आयात प्रतिस्थापन: दरवर्षी डिझेलवर ३,००० कोटी ₹ परकीय चलन वाचवते.
६. एकीकृत २५ केव्ही प्रणाली लोको बदलाशिवाय गाड्यांची थ्रू-रनिंग परवानगी देते (उदा., हावडा–मुंबई राजधानी मार्गे).
८. वारंवार विचारले जाणारे सिद्धांत बिट्स
प्रश्न:०१ १९६१ मध्ये स्थापन झालेली आणि प्रयागराज येथे मुख्यालय असलेली, भारतातील रेल्वे विद्युतीकरणासाठी जबाबदार असलेली संस्था कोणती?
A) आरडीएसओ
B) कोअर
C) रायट्स
D) आयआरसीटीसी
Show Answer
योग्य उत्तर: B
स्पष्टीकरण: कोअर (केंद्रीय रेल्वे विद्युतीकरण संस्था), १९६१ मध्ये प्रयागराज येथे मुख्यालयासह स्थापन, भारतीय रेल्वेमधील सर्व विद्युतीकरण प्रकल्प हाताळते.
प्रश्न:०२ भारतीय रेल्वेने ट्रॅक्शनसाठी स्वीकारलेला मानक व्होल्टेज आणि वारंवारता काय आहे?
A) २५ केव्ही एसी, ५० हर्ट्झ, सिंगल फेज
B) १५ केव्ही एसी, ५० हर्ट्झ, सिंगल फेज
C) २५ केव्ही डीसी, ५० हर्ट्झ, सिंगल फेज
D) २५ केव्ही एसी, ६० हर्ट्झ, सिंगल फेज
Show Answer
योग्य उत्तर: A
स्पष्टीकरण: भारतीय रेल्वे इलेक्ट्रिक ट्रॅक्शनसाठी शक्ती हस्तांतरण कार्यक्षमता आणि पायाभूत संरचना खर्च यांचा समतोल राखण्यासाठी सिंगल-फेज प्रणालीमध्ये ५० हर्ट्झ वर २५ केव्ही एसी वापरते.
प्रश्न:०३ भारतातील पहिला २५ केव्ही एसीमध्ये रूपांतरित झालेला विभाग कोणता?
A) राजखरसावन–डोंगोआपोसी (एसईआर)
B) हावडा–बर्धमान (ईआर)
C) मुंबई सेंट्रल–विरार (डब्ल्यूआर)
D) चेन्नई बीच–तांबरम (एसआर)
Show Answer
योग्य उत्तर: A
स्पष्टीकरण: दक्षिण पूर्व रेल्वेचा राजखरसावन–डोंगोआपोसी विभाग हा भारतातील पहिला २५ केव्ही एसी विद्युतीकृत विभाग होता, जो १९६०-६१ दरम्यान कार्यान्वित करण्यात आला.
प्रश्न:०४ भारतीय रेल्वेचा कोणता क्षेत्र त्याच्या मार्गाचे १०० % विद्युतीकरण साध्य करणारा पहिला झाला?
A) दक्षिण मध्य रेल्वे
B) पश्चिम रेल्वे
C) मध्य रेल्वे
D) उत्तर रेल्वे
Show Answer
योग्य उत्तर: A
स्पष्टीकरण: दक्षिण मध्य रेल्वे (एससीआर) हे २०२० मध्ये पहिले पूर्णतः विद्युतीकृत क्षेत्र घोषित करण्यात आले.
प्रश्न:०५ [३१.०३.२०२४ पर्यंत, एकूण ब्रॉड-गेज मार्ग किमीची किती टक्केवारी विद्युतीकृत झाली होती?]
A) ७८ %
B) ८५ %
C) ९२ %
D) ९७ %
Show Answer
योग्य उत्तर: C
स्पष्टीकरण: ६५,४३६ किमी बीजी मार्गापैकी, ३१.०३.२०२४ पर्यंत ६०,०८१ किमी विद्युतीकृत झाले होते, जे ≈९२ % आहे.
९. शेवटच्या क्षणी पुनरावलोकनासाठी झटपट सारण्या
अ. १०० % विद्युतीकृत राज्ये (१९)
१. आंध्र प्रदेश
२. तेलंगणा
३. तमिळनाडू
४. कर्नाटक
५. केरळ
६. महाराष्ट्र
७. गुजरात
८. राजस्थान
९. पंजाब
१०. हरियाणा
११. दिल्ली
१२. उत्तर प्रदेश
१३. उत्तराखंड
१४. हिमाचल प्रदेश
१५. बिहार
१६. झारखंड
१७. पश्चिम बंगाल
१८. ओडिशा
१९. छत्तीसगढ
ब. उर्वरित न-विद्युतीकृत विभाग (≤ ८ %)
मुख्यतः ईशान्य (एनएफआर) आणि डोंगराळ/ईशान्य प्रदेशातील काही अंडर-गेज-रूपांतर प्रकल्प.
१०. सराव बहुपर्यायी प्रश्न – रेल्वे विद्युतीकरण स्थिती
१. कोअरचे मुख्यालय येथे आहे
A. नवी दिल्ली
B. मुंबई
C. प्रयागराज
D. कोलकाता
उत्तर: C
२. ३१.०३.२०२४ पर्यंत, बीजी मार्ग किमीची अंदाजे किती टक्केवारी विद्युतीकृत झाली आहे?
A. ८२ %
B. ८८ %
C. ९२ %
D. ९८ %
उत्तर: C
३. भारतीय रेल्वेने नवीन विद्युतीकरण प्रकल्पांसाठी कोणती ट्रॅक्शन प्रणाली स्वीकारली?
A. १.५ केव्ही डीसी
B. ३ केव्ही डीसी
C. २५ केव्ही एसी ५० हर्ट्झ
D. १५ केव्ही एसी १६⅔ हर्ट्झ
उत्तर: C
४. भारतातील पहिला २५ केव्ही एसी चाचणी विभाग होता
A. हावडा–बर्धमान
B. राजखरसावन–डोंगोआपोसी
C. इगतपुरी–भुसावळ
D. चेन्नई–गुम्मिडिपुंडी
उत्तर: B
५. खालीलपैकी कोणत्या क्षेत्राने अद्याप १०० % विद्युतीकरण साध्य केलेले नाही?
A. एससीआर
B. एनएफआर
C. डब्ल्यूआर
D. ईसीआर
उत्तर: B
६. भारतीय रेल्वेवर सक्रिय केलेल्या ट्रॅक्शन उपकेंद्रांची (टीएसएस) एकूण संख्या अंदाजे आहे
A. ४,५९०
B. ५,४००
C. ६,७९०
D. ८,१००
उत्तर: C
७. बीजीसाठी रेल पातळीपासून ओएचई संपर्क तारेची नाममात्र उंची आहे
A. ४.८० मी
B. ५.५० मी
C. ६.१० मी
D. ६.४५ मी
उत्तर: B
८. रेल्वेच्या वतीने विद्युतीकरण प्रकल्प कोणती संस्था अंमलात आणते?
A. आरपीएफ
B. आरव्हीएनएल
C. कॉन्कॉर
D. डीएफसीसीआयएल
उत्तर: B
९. ३-फेज इलेक्ट्रिक लोकोमधील रीजनरेटिव्ह ब्रेकिंगद्वारे साध्य झालेली ऊर्जा बचत अंदाजे आहे
A. ३-५ %
B. १०-१५ %
C. २५-३० %
D. ४०-४५ %
उत्तर: B
१०. भारतातील पहिली इलेक्ट्रिक ट्रेन १९२५ मध्ये धावली
A. बॉम्बे व्हीटी–कुर्ला
B. मद्रास बीच– तांबरम
C. सियालदह–बर्धमान
D. हावडा–बर्धमान
उत्तर: A
११. भारतीय रेल्वेने “नेट-झिरो कार्बन उत्सर्जक” बनण्याचे लक्ष्य कोणत्या वर्षापर्यंत ठेवले आहे?
A. २०२५
B. २०२७
C. २०३०
D. २०३५
उत्तर: C
१२. २०२३ मध्ये १०० % रेल मार्ग विद्युतीकरण साध्य करणारे नवीनतम राज्य कोणते झाले?
A. आसाम
B. मणिपूर
C. जम्मू आणि काश्मीर
D. सिक्कीम
उत्तर: C
१३. विद्युतीकरणामुळे दरवर्षी अंदाजे CO₂ उत्सर्जनातील घट आहे
A. १ दशलक्ष टन
B. २ दशलक्ष टन
C. ४ दशलक्ष टन
D. ८ दशलक्ष टन
उत्तर: C
१४. २५ केव्ही एसी प्रणाली स्वीकारण्याचा निर्णय कोणत्या वर्षी घेण्यात आला?
A. १९५०
B. १९५७
C. १९६५
D. १९७०
उत्तर: B
१५. प्रति मार्ग किमी विद्युतीकरणाचा खर्च (२०२२-२३ सरासरी) अंदाजे आहे
A. ०.५ कोटी ₹
B. १ कोटी ₹
C. १.५ कोटी ₹
D. २ कोटी ₹
उत्तर: B
शेवटच्या क्षणी क्रॅम कार्ड
- ९२ % बीजी नेटवर्क विद्युतीकृत (६०,०८१/६५,४३६ किमी)
- २५ केव्ही एसी ५० हर्ट्झ – मानक
- कोअर – प्रयागराज – १९६१
- पहिला २५ केव्ही विभाग – राजखरसावन–डोंगोआपोसी
- रीजनरेटिव्ह ब्रेकिंग – १०-१५ % ऊर्जा वाचली
- लक्ष्य १०० % विद्युतीकरण – २०२३-२४ मध्ये साध्य
- नेट-झिरो लक्ष्य – २०३०
BETA
