इकॉनॉमी बँकिंग संज्ञा शब्दकोष
बँकिंग संज्ञा शब्दकोश – आरआरबी द्रुत पुनरावलोकन
🏦 मूळ बँकिंग संज्ञा
- रेपो दर – दर ज्यावर आरबीआय बँकांना १ दिवसासाठी कर्ज देतो ↔️ दर वाढला = कर्ज महाग
- रिव्हर्स रेपो – दर ज्यावर बँका आरबीआयकडे अतिरिक्त निधी ठेवतात ↔️ दर वाढला = तरलता शोषली जाते
- सीआरआर – एनडीटीएलच्या ४% रक्कम रोख स्वरूपात आरबीआयकडे ठेवावी (व्याज नाही)
- एसएलआर – एनडीटीएलच्या १८% रक्कम तरल मालमत्तांमध्ये (सरकारी सिक्युरिटी, सोने)
- बँक दर – ६.७५% (मे-२४) → दीर्घकालीन कर्जे, कोणताही तारण नाही
- एमएसएफ – मार्जिनल स्टँडिंग फॅसिलिटी; रेपो+०.२५% → बँका एसएलआर संपल्यानंतरच कर्ज घेऊ शकतात
- बेस रेट ≤ एमसीएलआर ≤ रेपो-लिंक्ड → कर्ज दरांची पदानुक्रमित रचना
💰 ठेव व कर्ज संबंधित शब्दजाळे
- एनडीटीएल – नेट डिमांड अँड टाइम लायबिलिटीज (मूळ ठेव आधार)
- कॅसबा – करंट, सेव्हिंग्ज, टर्म ठेवी; C=०% व्याज, S=३-४%, T=निश्चित
- एनपीए – व्याज/मूळधन ९० दिवसांपेक्षा जास्त दिवस उशीर
- एसएमए – स्पेशल मेन्शन अकाउंट (१-९० दिवस उशीर)
- राइट-ऑफ ≠ माफ; फक्त खात्यातून काढले जाते; वसुली अजूनही सुरू
🏛️ आरबीआय आणि धोरणात्मक दरांचा झलक (मे-२४)
| साधन | % | बदलाची वेळ | स्मरणमंत्र |
|---|---|---|---|
| रेपो | 6.50 | दोनमहिन्यांतून एमपीसी | R=6.5 लक्षात ठेवा |
| रिव्हर्स रेपो | 3.35 | आपोआप कॉरिडॉर | 3.35 < 6.50 |
| सीआरआर | 4.00 | आरबीआय अॅक्ट | 4 बोटं |
| एसएलआर | 18.0 | आरबीआय अॅक्ट | 18 = प्रौढ वय |
| बँक दर | 6.75 | एमएसएफशी जोडलेला | 675 = 6.75 |
| एमएसएफ | 6.75 | रेपो + 0.25% | MSF = Most-Six-Five |
📊 भांडवल आणि जोखीम संज्ञा
- सीआरएआर / सीएआर – किमान ९% (बेसल III) → टियर-I ७%, टियर-II २%
- टियर-I – इक्विटी; टियर-II – पुनर्मूल्यांकन राखीव, उपordinated कर्ज
- एलसीआर – लिक्विडिटी कव्हरेज रेशो ≥ १००% (३०-दिवस ताण)
- एनएसएफआर – नेट स्थिर फंडिंग रेशो ≥ १००% (१-वर्ष)
- लिव्हरेज रेशो – टियर-I भांडवल / एकूण एक्स्पोजर ≥ ३.५%
🏦 प्रमुख बँकिंग अॅक्ट्स आणि तारखा
| अॅक्ट / सुधारणा | वर्ष | एकवाक्यीय |
|---|---|---|
| आरबीआय अॅक्ट | १९३५ | केंद्रीय बँकेचा जन्म |
| बँकिंग रेग्युलेशन अॅक्ट | १९४९ | बँकांचा राष्ट्रीय आराखडा |
| बँक राष्ट्रीयकरण | १९६९ | १४ बँका; १९८०: आणखी ६ |
| नरसिंहम-I | १९९१ | सीआरएआर संकल्पना, उत्पन्न ओळख |
| नरसिंहम-II | १९९८ | अधिक कडक एनपीए निकष |
| एफआरबीएम | २००३ | सरकारसाठी आर्थिक शिस्त |
🧠 स्मरण युक्त्या
- CRR-SLR 4-18 → CRR=4 चाकं, SLR=18 वय मतदानाचे
- Repo>Rev-Repo → “रिव्हर्स नेहमीच कमी असतो”
- CAR 9% → क्रिकेटमध्ये 9 फिल्डर्स अनिवार्य
- NPA 90 दिवस – 90 = 3 महिने = 1 पूर्ण तिमाही
📌 डिजिटल व नवयुगीन संज्ञा
- UPI – रिअल-टाइम मोबाईल पुश; ₹1 = जास्तीत जास्त मोफत P2P
- IMPS – २४×७; ₹5 लाख मर्यादा; IFS नसलेल्यांसाठी MMID
- NEFT – अर्ध्या तासाच्या बॅचेस; मर्यादा नाही
- RTGS – ≥ ₹2 लाख; रिअल-टाइस ग्रॉस
- CBDC (e₹) – नोव्हेंबर-२२ पायलट; फिएटसारखेच पण डिजिटल
🏦 विकास बँका व टोपणनावे
- NABARD – ग्रामीण सहकारी संस्थांना ३% दराने रिफायनान्स
- SIDBI – MSME; बँकांमार्फत रिफायनान्स
- EXIM – निर्यात क्रेडिट; ₹₹ परदेश व्यापार
- MUDRA – शिशु ₹५० हजार, किशोर ₹५ लाख, तरुण ₹१० लाख
🔟 शक्य RRB परीक्षा MCQs
-
RBI नुसार सध्याचा SLR ___ % NDTL आहे.
A) 3.0 B) 4.0 C) 18.0 D) 9.0 → C -
भारतात बेसल III अंतर्गत किमान CRAR आहे:
A) 8% B) 9% C) 10% D) 11% → B -
RBI कडून बँकांना रात्रीच्या वेळी कर्ज देण्यासाठी कोणता दर वापरला जातो?
A) बँक दर B) रेपो C) MSF D) LAF → B -
NPA वर्गीकरण किती दिवसांनंतर सुरू होते?
A) 30 B) 60 C) 90 D) 120 → C -
दैनिक P2P UPI व्यवहाराची कमाल मर्यादा आहे:
A) ₹५० हजार B) ₹१ लाख C) ₹२ लाख D) ₹५ लाख → B -
खालीलपैकी कोणते NDTL चा भाग नाही?
A) मागणी ठेवी B) मुदत ठेवी C) आंतरबँक ठेवी D) ठेव प्रमाणपत्रे → C -
“किशोर” श्रेणी अंतर्गत MUDRA मध्ये कर्जाची मर्यादा आहे:
A) ₹५० हजार B) ₹५ लाख C) ₹१० लाख D) ₹२० लाख → B -
टियर-I भांडवलाचे एकूण एक्सपोजरशी असलेले गुणोत्तर म्हणतात:
A) CAR B) लिव्हरेज रेशो C) LCR D) SLR → B -
पहिल्या १४ बँकांचे राष्ट्रीयकरण कोणत्या वर्षी झाले?
A) १९४९ B) १९५५ C) १९६९ D) १९८० → C -
CBDC चे पूर्ण रूप आहे:
A) Central Bank Digital Currency B) Core Banking Digital Credit
C) Commercial Bank Digital Cash D) Currency & Bank Deposits Certificate → A
शेवटच्या दिवसाचा मंत्र: ४-१८-९-९०-१L → CRR-SLR-CAR-NPA-UPI मर्यादा पुन्हा एकदा पाहा.
BETA
