શું વૃક્ષો વિના જંગલ હોઈ શકે? આ કવિતામાં વૃક્ષો ક્યાં છે, અને તેઓ ક્યાં જાય છે?

અંદરના વૃક્ષો જંગલમાં બહાર નીકળી રહ્યા છે,
એ જંગલ જે આ બધા દિવસો ખાલી હતું
જ્યાં કોઈ પક્ષી બેસી શકે નહિ
કોઈ કીટક છુપાઈ શકે નહિ
સૂર્ય પોતાના પગ પડછાયામાં દાટી શકે નહિ
એ જંગલ જે આ બધી રાતો ખાલી હતું
સવાર સુધીમાં વૃક્ષોથી ભરાઈ જશે.

આખી રાત મૂળો મહેનત કરે છે
વરાંડાના ફર્શમાંની તિરાડોમાંથી
પોતાને છૂટા પાડવા.
પાંદડાં કાચ તરફ તાણ લગાવે છે
નાની ડાળીઓ પ્રયત્નથી અકડાઈ ગઈ છે
લાંબા સમયથી ભીંસાયેલી ડાળો છત નીચે ખસખસાટ કરે છે
નવા છૂટા કરાયેલા દર્દીઓની જેમ
અડધા ચકિત, ખસતા
ક્લિનિકના દરવાજા તરફ.

હું અંદર બેઠો છું, વરાંડા તરફ ખુલ્લા દરવાજા સાથે
લાંબા પત્રો લખું છું
જેમાં હું ઘરમાંથી જંગલના
પ્રસ્થાનનો ભાગ્યે જ ઉલ્લેખ કરું છું.
રાત તાજી છે, સંપૂર્ણ ચંદ્ર ચમકે છે
હજુ ખુલ્લા આકાશમાં
પાંદડાં અને લાઈકેનની ગંધ
હજુ પણ એક અવાજની જેમ ઓરડાઓમાં પહોંચે છે.

મારું માથું ફુસફુસાટથી ભરેલું છે
જે કાલે મૂક થઈ જશે.
સાંભળો. કાચ તૂટી રહ્યો છે.
વૃક્ષો આગળ ઠોકર ખાતા જાય છે
રાતમાં. પવનો તેમને મળવા ધસી આવે છે.
ચંદ્ર દર્પણની જેમ તૂટી ગયો છે,
તેના ટુકડા હવે ચમકે છે
સૌથી ઊંચા ઓકના મુગટમાં.

એડ્રિયેન રીચનો જન્મ ૧૯૨૯માં યુ.એસ.એ.ના બાલ્ટિમોર, મેરીલેન્ડમાં થયો હતો. તેઓ લગભગ વીસ કાવ્યસંગ્રહોની લેખિકા છે, અને તેમને નારીવાદી અને આમૂલ કવયિત્રી કહેવામાં આવે છે.

શબ્દાવલિ

to disengage themselves: પોતાને અલગ કરવા

strain: ખસવા માટે પ્રયત્નો કરવા

bough: ડાળ

shuffling: વારંવાર એક સ્થાનેથી બીજે ખસવું

lichen: વૃક્ષોના થડ/ખુલ્લી જમીન પર ફૂગ અને શેવાળના સહજીવનથી બનતા સખત પટ્ટા અથવા ઝાડી જેવા વધારા.

કવિતા વિશે વિચારો

1. (i) પ્રથમ શ્લોકમાં, એવી ત્રણ બાબતો શોધો જે વૃક્ષ વિના જંગલમાં થઈ શકે નહિ.

(ii) આ શબ્દો તમારા મનમાં કઈ છબી રચે છે: “… સૂર્ય પોતાના પગ પડછાયામાં દાટી શકે…"? કવયિત્રીનો સૂર્યના ‘પગ’ દ્વારા શું અર્થ થઈ શકે?

2. (i) કવિતામાં વૃક્ષો ક્યાં છે? તેમના મૂળ, તેમના પાંદડાં અને તેમની ડાળીઓ શું કરે છે?

(ii) કવયિત્રી તેમની ડાળોની સરખામણી કોની સાથે કરે છે?

3. (i) કવયિત્રી ચંદ્રનું વર્ણન કેવી રીતે કરે છે: (a) ત્રીજા શ્લોકની શરૂઆતમાં, અને (b) તેના અંતે? આ ફેરફાર શાને કારણે થાય છે?

(ii) જ્યારે વૃક્ષો ઘરમાંથી બહાર નીકળે છે ત્યારે ઘરનું શું થાય છે?

(iii) તમારા વિચારમાં કવયિત્રી પોતાના પત્રોમાં “ઘરમાંથી જંગલના પ્રસ્થાન"નો ઉલ્લેખ કેમ નથી કરતી? (શું એવું હોઈ શકે કે આપણે ઘણી વાર મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ વિશે મૂક રહીએ છીએ જે એટલી અનપેક્ષિત હોય છે કે તે આપણને શરમ આપે છે? જ્યારે તમે આગલા પ્રશ્નોના જવાબ આપશો ત્યારે આ વિશે ફરી વિચારો.)

4. હવે તમે કવિતાને વિગતવાર વાંચી ચુક્યા છો, આપણે પૂછી શકીએ કે કવિતાનો અર્થ શું થઈ શકે. અહીં બે સૂચનો છે. શું તમે બીજા વિચારી શકો છો?

(i) શું કવિતા માનવ અને પ્રકૃતિ વચ્ચેનો સંઘર્ષ રજૂ કરે છે? તેની સરખામણી ‘એ ટાઈગર ઇન ધ ઝૂ’ સાથે કરો. શું કવયિત્રી સૂચવે છે કે શહેરોમાં ‘ઇન્ટિરિયર ડેકોરેશન’ માટે વપરાતા છોડ અને વૃક્ષો, જ્યારે જંગલો કપાઈ રહ્યાં છે, ‘કેદ’ કરાયેલા છે, અને તેમને ‘બહાર નીકળવાની’ જરૂર છે?

(ii) બીજી બાજુ, એડ્રિયેન રીચ માનવીઓના રૂપક તરીકે વૃક્ષોનો ઉપયોગ કરવા માટે જાણીતા છે; આ તેમની કવિતામાં પુનરાવર્તિત છબી છે. જો તમે કવિતાના વૃક્ષોને આ ચોક્કસ અર્થના પ્રતીક તરીકે લો તો કવિતામાંથી કયા નવા અર્થો ઉદ્ભવે છે?

5. તમે ગીવ પટેલની કવિતા ‘ઓન કિલિંગ અ ટ્રી’ (બીહાઇવ - ટેક્સ્ટબુક ઇન ઇંગ્લિશ ફોર ક્લાસ IX, એનસીઇઆરટી) વાંચી શકો છો. તેની સરખામણી તમે હમણાં જ વાંચેલી કવિતા સાથે કરો અને તફાવત બતાવો.

સમાન ઉચ્ચારણના શબ્દો

શું તમે નીચેના શબ્દો શોધી શકો છો જે સમાન રીતે જોડાયેલા છે, અને કેટલીક વાર સમાન રીતે ઉચ્ચારાય છે, પરંતુ તેમના અર્થ સંપૂર્ણપણે જુદા છે? શબ્દકોશમાં તેમનો ઉચ્ચાર અને અર્થ તપાસો.

• The dump was so full that it had to refuse more refuse.

• When shot at, the dove dove into the bushes.

• The insurance was invalid for the invalid.