পৰিচয়

আমি সকলোৱে আমাৰ প্ৰয়োজন আৰু ইচ্ছা পূৰণ কৰিবলৈ নানান ধৰণৰ সামগ্ৰী আৰু সেৱা কিনো। গতিকে, প্ৰতিজন মানুহেই এজন স্বাভাৱিক গ্ৰাহক। আপুনি, আপোনাৰ পিতৃ-মাতৃ বা বন্ধুৱে কেতিয়াবা এনে সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছে নেকি য’ত, সামগ্ৰীৰ বাবে পইচা দিয়াৰ পিছতো আপুনি দেখিছে যে দিয়া মূল্যৰ বিনিময়ত গুণগত মান আপোনাৰ আশাৰ মতে নহয় বা যোগান ধৰা পৰিমাণ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়াৰ তুলনাত কম? আপুনি কিবা সেৱাৰ বাবে পইচা দিছিল নেকি যিবোৰ বিজ্ঞাপনত আকৰ্ষণীয় যেন লাগিছিল কিন্তু বাস্তৱত চিত্ৰিত ৰূপতকৈ বহু দূৰৈত আছিল? এনে পৰিস্থিতিত আপোনাৰ প্ৰতিক্ৰিয়া কি আছিল? আপুনি হতাশ আৰু প্ৰতাৰিত বুলি অনুভৱ কৰিছিল নেকি? আপুনি কি কৰিছিল? আপুনি কোনো কাৰ্য্য কৰিছিল নেকি, উৎপাদক/সেৱা প্ৰদানকাৰীৰ দৃষ্টি আপোনাৰ অনুভৱ কৰা সমস্যাটোলৈ আকৰ্ষণ কৰিছিল নেকি? তেওঁলোকে আপোনাৰ কথা শুনিছিল নেকি আৰু কোনো ধৰণৰ সংশোধনমূলক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল নেকি? আপুনি সন্তুষ্ট আছিল নেকি? যদি নহয়, আপুনি ভাবিছিল নেকি যে আপোনাৰ যদি কিছু সমৰ্থন থাকিলেহেঁতেন পৰিস্থিতি উন্নত হ’লহেঁতেন? এই প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ বিচাৰিবলৈ আমি চেষ্টা কৰোঁ আহক।

আপুনি ইতিমধ্যে একাদশ শ্ৰেণীত পৰিয়ালৰ অৰ্থ ব্যৱস্থাপনাৰ বিষয়ে শিকিছে য’ত ধনৰ আয়, ইয়াৰ ব্যৱস্থাপনা, সঞ্চয় আৰু বিনিয়োগ, ঋণৰ বিষয়ে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে আৰু আপুনি উপাৰ্জন কৰা প্ৰতিটো পইচা খৰচ কৰোঁতে সৰ্বাধিক সন্তুষ্টি লাভ কৰাটো কিমান গুৰুত্বপূৰ্ণ তাকো উপলব্ধি কৰিছে। গ্ৰাহক শিক্ষাই আপোনাক এজন দক্ষ আৰু সতৰ্ক গ্ৰাহক হ’বলৈ শিকায়।

গ্ৰাহক শিক্ষা আৰু সুৰক্ষাৰ গুৰুত্ব

চাৰিওফালে চাওক, আপুনি দেখিব যে উৎপাদিত আৰু বিক্ৰী কৰা সামগ্ৰীৰ সংখ্যা চহৰীয়া আৰু গ্ৰাম্য বজাৰ দুয়োটাতে ক্ৰমাৎ বৃদ্ধি পাই আছে। আমি সকলোৱে সচেতন যে উৎপাদকসকল ভাল গুণগত মানৰ সামগ্ৰী যোগান ধৰাৰ বাবে দায়বদ্ধ আৰু যদি কোনো সমস্যা থাকে, গ্ৰাহকসকলৰ নিষ্পত্তিৰ অধিকাৰ আছে। উৎপাদকসকলে আৰু গ্ৰাহক/গ্ৰাহকসকলক স্বাভাৱিক বুলি ধৰি ল’ব নোৱাৰে। গ্ৰাহকৰ সংখ্যা আৰু সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ ভোগৰ পৰিমাণ বৃদ্ধিৰ লগে লগে, উৎপাদক/যোগানকাৰী/সেৱা প্ৰদানকাৰীসকলে উপলব্ধি কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে যে ‘গ্ৰাহক’ক সন্মান কৰা আৰু সন্তুষ্ট কৰাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ, কাৰণ কোম্পানীৰ সুনাম আৰু ইয়াৰ লাভ গ্ৰাহকৰ মতামতৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হয়। ভাৰত এখন অনুন্নত অৰ্থনীতিৰ পৰা বিকাশশীল অৰ্থনীলৈ ৰূপান্তৰিত হৈ আহিছে। ইয়াৰ বেছিভাগেই শিল্পীকৰণ আৰু বিশ্বায়নৰ ফলত হৈছে। এই অৰ্থনৈতিক পৰিৱৰ্তনসমূহে ক্ৰয় শক্তি বৃদ্ধিৰ লগতে জীৱনৰ মানদণ্ড উন্নত কৰিছে। আমি এখন ‘গোলকীয় গাঁৱ’ত বাস কৰি আৰু বিশ্ব বজাৰৰ প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হৈছো। ‘গোলকীয় অৰ্থনীতি’ৰ ফালে যাত্ৰাই গ্ৰাহকসকলৰ ফালৰ পৰা এক গোলকীয় দৃষ্টিভংগীৰ প্ৰয়োজন কৰে যিসকলে পিছলৈ বহি চাব নোৱাৰে। তেওঁলোকে তেওঁলোকৰ কল্যাণ নিশ্চিত কৰিবলৈ এক প্ৰগতিশীল শক্তি হিচাপে ওলাই আহিব লাগিব। তেওঁলোকে অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা আৰু ব্যক্তিৰ পৰস্পৰৰ মাজৰ, ব্যৱসায়ৰ সৈতে আৰু চৰকাৰৰ সৈতে আন্তঃসম্পৰ্কবোৰ বুজিব লাগিব। আজিৰ গ্ৰাহকজনৰ সতৰ্ক, সচেতন আৰু সু-অৱগত হোৱাটো প্ৰয়োজন। গতিকে গ্ৰাহক শিক্ষা আৰু সুৰক্ষা গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰিছে।

অধিকন্তু, ভাৰত চৰকাৰ উদাৰ হৈ পৰিছে আৰু বিদেশী কোম্পানীসমূহৰ বাবে দুৱাৰ খুলি দিছে। গতিকে আমি বহু দোকানৰ শ্বেল্ফত বহুসংখ্যক সামগ্ৰী দেখিব পাৰো, যিবোৰ বহুজাতিক কোম্পানীয়ে ভাৰতত স্থাপন কৰা তেওঁলোকৰ উৎপাদন/এছেম্বলি ইউনিটত তৈয়াৰ কৰা বা আমদানি কৰা সামগ্ৰী। ইয়াৰ সুবিধা আছে কিন্তু, একে সময়তে, অসুবিধাও আছে। ইতিবাচক দিশটো হ’ল ভাৰতীয় গ্ৰাহকৰ বাছনি কৰিবলৈ বহু আছে আৰু প্ৰতিযোগিতামূলক মূল্যৰ সৈতে উন্নত সামগ্ৰী বিচাৰিব পাৰে। বহুসংখ্যক সামগ্ৰী থকাৰ অসুবিধা হ’ল যে সঠিক সামগ্ৰী বাছনি কৰাটো এতিয়া অধিক কঠিন হৈ পৰিছে কাৰণ নতুন প্ৰযুক্তি, নতুন সামগ্ৰী আৰু নতুন বৈশিষ্ট্যসমূহ বুজিব লাগিব। বিশেষকৈ কাৰণ গ্ৰাহকসকলে অসাধু ব্যৱহাৰ, অসৎ বিক্ৰেতাৰ দ্বাৰা শোষণ, ভ্ৰান্তিমূলক বিজ্ঞাপন আদি সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়, যাৰ বাবে আমাৰ প্ৰতিজনৰ বাবে জ্ঞানী গ্ৰাহক হোৱাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ।

মৌলিক ধাৰণাসমূহ

আগতে আমি ‘গ্ৰাহক’ শব্দটো চমুকৈ পৰীক্ষা কৰোঁ আহক। আমি গ্ৰাহকক সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ চূড়ান্ত ক্ৰেতা হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰিব পাৰো, তেওঁলোকৰ ব্যক্তিগত প্ৰয়োজন আৰু ইচ্ছা পূৰণৰ বাবে, প্ৰকৃতিৰ সামগ্ৰীৰ পৰা বজাৰৰ সামগ্ৰী আৰু/বা সেৱালৈকে। গ্ৰাহক হৈছে এক সামাজিক-অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাৰ প্ৰাথমিক উপাদান কাৰণ প্ৰতিজন মানুহেই কম-বেছি পৰিমাণৰ গ্ৰাহক হিচাপে এক ভাল জীৱনৰ মানদণ্ড পাব বিচাৰে। গতিকে ক্ৰয় শক্তি বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে, মানুহে এনে সামগ্ৰী কিনিবলৈ প্ৰৱণতা দেখুৱায় যিয়ে আৰাম, সন্তুষ্টি আৰু মৰ্যাদাৰ প্ৰতীক হিচাপে কাম কৰিব, যাৰ ফলত ‘গ্ৰাহকৰ পদচিহ্ন’ৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পায়। যিমানেই মানুহে কিনে, সিমানেই বজাৰ/ব্যৱস্থাত ধন আহে আৰু এইদৰে দেশৰ অৰ্থনীতিৰ উন্নয়ন আৰু বৃদ্ধিত অৰিহণা যোগায়।

আহক আমি নিজকে আন কেইটামান প্ৰাসংগিক শব্দৰ সৈতে পৰিচিত কৰোঁ:

গ্ৰাহক সামগ্ৰী: এই শব্দটোৰ অৰ্থ হৈছে যিকোনো বস্তু, এজন গ্ৰাহকৰ বাবে ব্যক্তিগত বা পৰিয়ালৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে ঘৰত বা কোনো প্ৰতিষ্ঠান যেনে স্কুল, হাস্পতাল, মহাবিদ্যালয়, কাৰ্যালয় আদিত বা ব্যৱসায়িক উদ্দেশ্যৰ বাবে বিক্ৰীৰ বাবে উৎপাদিত বা বিতৰণ কৰা সামগ্ৰী।

গ্ৰাহক আচৰণ: ই হৈছে এক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ জৰিয়তে ক্ৰেতাই ক্ৰয়ৰ বিষয়ে সিদ্ধান্ত লয়।

গ্ৰাহক ফ’ৰাম: এনে ঠাই/সংগঠন য’ত গ্ৰাহকসকলে গ্ৰাহক সামগ্ৰী/সেৱা আৰু ইয়াৰ সুবিধা-অসুবিধাসমূহ আলোচনা কৰিব পাৰে। কিছুমান ফ’ৰাম এডভোকেচি গোট হিচাপে কাম কৰে যিয়ে গ্ৰাহকসকলক সুৰক্ষা দিবলৈ আৰু গ্ৰাহক সামগ্ৰীৰ সৈতে জড়িত সমস্যা সমাধান কৰাত সহায় কৰিবলৈ বিচাৰে।

গ্ৰাহক পদচিহ্ন: ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে গ্ৰাহক/গ্ৰাহকসকলৰ সংখ্যা যিয়ে দোকান বা মল আদি যিকোনো নিৰ্দিষ্ট স্থানলৈ ভ্ৰমণ কৰে। গতিকে দেশ এখনত ভোগ বৃদ্ধিৰ লগে লগে, গ্ৰাহক পদচিহ্ন বেছি হয়। চিত্ৰ ২০.১-এ সামৰি লয় যে এজন গ্ৰাহকৰ কি আশা থাকে যেতিয়া $\mathrm{s} /$ তেওঁ এটা সামগ্ৰী বা সেৱা কিনে।

চিত্ৰ ২০.১: সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰোঁতে গ্ৰাহকৰ আশা

অৱশ্যে, বহু সময়ত গ্ৰাহকসকলে সমস্যাৰ সন্মুখীন হয় কাৰণ উৎপাদক/সেৱা প্ৰদানকাৰীসকলে সকলো আশা পূৰণ কৰিব নোৱাৰিব পাৰে, তেওঁলোকৰ মাজৰ কেইবাজনে প্ৰতাৰণা কৰিব পাৰে আৰু বহু গ্ৰাহকে নিম্নমানৰ সামগ্ৰী, উচ্চ মূল্য, ভেজাল, ভুল ওজন আৰু জোখ আদিৰ বাবে উৎপাদক/খুচুৰা বিক্ৰেতাসকলক জবাবদিহি নকৰে আৰু/বা বিভিন্ন সুৰক্ষামূলক ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে অৱগত নহয়। এই সমস্যাবোৰৰ বিষয়ে জানাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ যাতে এজনে নিশ্চিত কৰিব পাৰে যে তেওঁক প্ৰতাৰণা কৰা হোৱা নাই। ইয়াক সৰ্বজনীনভাৱে স্বীকৃত যে গ্ৰাহক সচেতনতা আৰু সুৰক্ষাৰ স্তৰ এখন দেশৰ উন্নয়ন আৰু প্ৰগতিৰ সূচক। আহক আমি এতিয়া গ্ৰাহকসকলে সন্মুখীন হোৱা কিছুমান মুখ্য সমস্যা চাওঁ।

১. নিম্নমানৰ/নিকৃষ্ট গুণগত মানৰ সামগ্ৰী: বিভিন্ন উৎপাদকে একে সামগ্ৰী তৈয়াৰ কৰিব পাৰে যেনে ডাঙৰ বহুজাতিক নিগম, স্থানীয় ভাৰতীয় উৎপাদক আৰু কিছুমান আন দেশৰ পৰা আমদানি কৰা হ’ব পাৰে। অৱশ্যে, ব্যৱহৃত সামগ্ৰী বেলেগ হ’ব পাৰে আৰু সামগ্ৰীৰ গুণগত মানো বেলেগ হ’ব পাৰে, যাৰ ফলত গ্ৰাহকৰ বাবে নিম্নমানৰ সামগ্ৰী চিনাক্ত কৰাটো কঠিন হৈ পৰে। বহু গ্ৰাহক গুণগত মানৰ মানদণ্ডৰ বিষয়ে অজ্ঞ।

২. ভেজাল: ভেজাল ইচ্ছাকৃত বা অনিচ্ছাকৃত হ’ব পাৰে। যেতিয়া কোনো সামগ্ৰীত কিছুমান পদাৰ্থ যোগ কৰা হয় বা আঁতৰোৱা হয়, তেতিয়া এটা পদাৰ্থ ভেজাল বুলি কোৱা হয়। ফলত গঠন, প্ৰকৃতি বা গুণগত মান সলনি হয়। ভেজাল এক গুৰুতৰ সমস্যা কেৱল ইয়াৰ বাবেই নহয় যে ই শোষণমূলক বৰঞ্চ ইয়াৰ বাবেও যে ই গ্ৰাহকৰ স্বাস্থ্য আৰু নিৰাপত্তাৰ ক্ষতি কৰিব পাৰে।

৩. উচ্চ মূল্য: প্ৰতিজন গ্ৰাহকে আশা কৰে যে তেওঁলোকক এটা সামগ্ৰীৰ বাবে ন্যায্য মূল্য দিবলৈ কোৱা হ’ব। অৱশ্যে, আমি মনত ৰাখিব লাগিব যে মূল্য চৰকাৰী নীতি, উপলব্ধতা, গুণগত মান, বিতৰণ ব্যৱস্থা, বজাৰৰ অৱস্থান, বিতৰণ পদ্ধতি, প্ৰচাৰৰ খৰচ, ক্ৰয় পদ্ধতি আৰু গ্ৰাহকৰ সুবিধাৰ ইচ্ছাৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হয়। ইয়াৰ সত্ত্বেও, কিছুমান গ্ৰাহকে মূল্যক এটা সামগ্ৰীৰ গুণগত মানৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰিবলৈ প্ৰৱণতা দেখুৱায়, যদিও ইয়াৰ প্ৰয়োজন নাই। একে গুণগত মানৰ সামগ্ৰীৰ মূল্য উৎপাদনৰ উচ্চ/নিম্ন খৰচ, ওভাৰহেড খৰচ, বিজ্ঞাপন আদিৰ বাবে ভিন্ন হ’ব পাৰে। কিছুমান যোগানকাৰীয়ে যেতিয়া দেখে যে গ্ৰাহকজন সু-অৱগত নহয় আৰু জ্ঞানৰ অভাৱ আছে, তেতিয়া অত্যধিক মূল্য ল’ব পাৰে।

৪. গ্ৰাহক তথ্যৰ অভাৱ: বেছিভাগ গ্ৰাহক তেওঁলোকৰ অধিকাৰ আৰু দায়িত্বৰ বিষয়ে অৱগত নহয় আৰু তেওঁলোকক সুৰক্ষা দিবলৈ কৰা বিভিন্ন বিধানিক ব্যৱস্থাসমূহৰ বিষয়ে নাজানে।

৫. উৎপাদকে দিয়া অপৰ্যাপ্ত বা ভুল তথ্য: ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত হৈছে:

• বেছিভাগ সামগ্ৰীৰ লেবেলবোৰ সত্যতাৰ ফালৰ পৰা শুদ্ধ নহয়, কিছুমান প্ৰতাৰণামূলক আৰু ভ্ৰান্তিমূলক। বেছিভাগ লেবেলে সম্পূৰ্ণ প্ৰয়োজনীয় তথ্য দিবলৈ ব্যৰ্থ হয় আৰু প্ৰায়ে এনে পাৰিভাষিক শব্দ ব্যৱহাৰ কৰে যিবোৰ সাধাৰণ গ্ৰাহকে বুজিব নোৱাৰে।
• বিজ্ঞাপনবোৰ তথ্যপূৰ্ণ নহয় আৰু সামগ্ৰীৰ গুণগত মান বা ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে বহু প্ৰয়োজনীয় প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিবলৈ সীমিত ক্ষমতাৰ। কেতিয়াবাহে বিজ্ঞাপনে বৈশিষ্ট্য, যত্ন আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণ, বিক্ৰী-উত্তৰ সেৱা আদিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
• গ্ৰাহকৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত সহায় কৰিবলৈ স্থায়ী আৰু অস্থায়ী গ্ৰাহক সামগ্ৰীৰ বাবে ক্ৰয় নিৰ্দেশিকাৰ অভাৱ আছে।
• পেকেজিংক এক শক্তিশালী বিপণন সঁজুলি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। আকৰ্ষণীয় পেকেজে গ্ৰাহকক আকস্মিক ক্ৰয় কৰিবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে। কেতিয়াবা সামগ্ৰী পেক কৰিবলৈ ব্যৱহৃত কণ্টেইনাৰ সামগ্ৰীতকৈ ডাঙৰ হয়। বহু সময়ত দামী পেকেজিং সামগ্ৰীৰ কেইবাটাও স্তৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উৎপাদকে বিদ্যমান সামগ্ৰীবোৰ আকৰ্ষণীয় দৃশ্য আৰু নতুন আকৃতিৰ পেকত পুনৰ পেকেজ কৰে আৰু সামগ্ৰীটো “নতুন পেকত” বুলি বিজ্ঞাপন দিয়ে, যদিও সামগ্ৰীৰ গুণগত মান একে। অৱশ্যে, গ্ৰাহকজন নতুন পেকেজিংৰ দ্বাৰা প্ৰলোভিত হয়।

৬. ভুল ওজন আৰু জোখ: ভুল ওজন আৰু জোখৰ বাবে গ্ৰাহকজনে কেতিয়াবা তেওঁ দিয়া পইচাৰ তুলনাত কম পৰিমাণ পায়। ইয়াৰ কাৰণ হ’ল হয় খুচুৰা বিক্ৰেতাসকলে ওজন আৰু মাপ সলনি কৰে নাইবা শুদ্ধ মাপ ভুলকৈ ব্যৱহাৰ কৰে। মাপবোৰ প্ৰায়ে প্ৰতাৰণামূলক আৰু গ্ৰাহকক তেওঁলোকৰ ধনৰ পৰা শোষণ কৰে। ছীল বা প্ৰমাণীকৰণ ষ্টাম্প নথকা ওজন আৰু মাপবোৰ আচল নহয়।

৭. নকল/ডুপ্লিকেট/অনুকৰণ সামগ্ৰী: গ্ৰাহকসকল নকল আৰু নিম্নমানৰ সামগ্ৰী, সুপৰিচিত ব্ৰেণ্ডৰ ডুপ্লিকেট, কিছুমানৰ একে পেকেজিং, ৰঙৰ স্কীম আৰু একে শব্দৰ ব্ৰেণ্ড নামৰ দ্বাৰা বিভ্ৰান্ত আৰু প্ৰতাৰিত হয়। প্ৰায়ে এনে অনুকৰণবোৰ নিম্নমানৰ আৰু ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ ক্ষতিকাৰক আৰু অনাপদ হ’ব পাৰে।

৮. গ্ৰাহকক প্ৰলোভিত কৰিবলৈ বিক্ৰী প্ৰচাৰ পৰিকল্পনা: ভাৰতীয় বজাৰ বহুসংখ্যক সামগ্ৰীৰে প্লাবিত। কোম্পানীসমূহ, ৰাষ্ট্ৰীয় তথা বহুজাতিক, অধিক বজাৰ অংশীদাৰিত্ব দখল কৰিবলৈ পৰস্পৰৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতা কৰি আছে। ইয়াৰ বাবে তেওঁলোকে বিনিময়ৰ প্ৰস্তাৱ, বনাছ, লাকী ড্ৰ আদিৰ দৰে কেইবাটাও বিক্ৰী প্ৰচাৰ পৰিকল্পনা লৈ ওলায়। বিক্ৰী প্ৰচাৰৰ এনে উপায় সদায় আচল নহয় আৰু গ্ৰাহকক প্ৰতাৰণা কৰে। গ্ৰাহকসকলে এই প্ৰলোভনমূলক বিক্ৰী প্ৰচাৰ কৌশলৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হ’বলৈ প্ৰৱণতা দেখুৱায় আৰু ইয়াৰ বলি হয়।

৯. সেৱা সম্পৰ্কীয় গ্ৰাহকৰ সমস্যা: গ্ৰাহকসকলে কেৱল দৈনন্দিন ব্যৱহাৰৰ সামগ্ৰী ভোগ কৰাৰ সৈতে জড়িত সমস্যাহে নহয়, তেওঁলোকে নানান ধৰণৰ সেৱা ব্যৱহাৰ কৰোঁতেও অভিযোগৰ সন্মুখীন হয়। ইয়াত ৰাজহুৱা উপযোগিতা যেনে MCD, পানী, বিজুলী, বেংক, বীমা আৰু অন্যান্য আৰ্থিক প্ৰতিষ্ঠানে প্ৰদান কৰা সেৱা অন্তৰ্ভুক্ত। গ্ৰাহকসকলক দিয়া বিক্ৰী-উত্তৰ সেৱা নিকৃষ্ট। সেৱা প্ৰদানকাৰীয়ে বিক্ৰী চুক্তিৰ অধীনত তেওঁলোকে প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া কামবোৰ প্ৰদান নকৰে।

কাৰ্য্যকলাপ ১

আপোনাৰ অঞ্চলৰ পাঁচজন লোকৰ সৈতে সাক্ষাৎকাৰ কৰক আৰু তেওঁলোকে সন্মুখীন হোৱা গ্ৰাহক সমস্যাবোৰ নিৰ্ণয় কৰক। সেই সমস্যাবোৰ সমাধান কৰিবলৈ তেওঁলোকে কি কাৰ্য্য কৰিছিল তাক নিৰ্ণয় কৰক। সন্মুখীন হোৱা সমস্যা আৰু গ্ৰহণ কৰা কাৰ্য্যৰ এখন তালিকা তৈয়াৰ কৰক আৰু শ্ৰেণীত আলোচনা কৰক।

পৰিবেশ-বান্ধৱী উৎপাদন আৰু সেউজীয়া ভোগ টেকসই উন্নয়ন আজিকালিৰ বাজৱৰ্দা। ই মূলতঃ উৎপাদন আৰু ভোগ ব্যৱস্থাৰ সৈতে জড়িত। সেউজীয়া বিপণনে গ্ৰাহকক প্ৰকৃতিৰ সৈতে অধিক মিল থকা সামগ্ৰী প্ৰদান কৰে, যিয়ে কম বৰ্জিত সামগ্ৰী সৃষ্টি কৰে, কম কেঁচামাল ব্যৱহাৰ কৰে আৰু অন্যান্য সম্পদ সাঁচি ৰাখে।

চতুৰ আৰু প্ৰতাৰণামূলক বজাৰ স্বাৰ্থ, বিপণন কৌশল আৰু অন্যান্য সমস্যাৰ আক্রমণৰ সৈতে কাৰ্যকৰীভাৱে মোকাবিলা কৰিবলৈ, গ্ৰাহকসকলে তেওঁলোকৰ অধিকাৰ, দায়িত্ব আৰু সুৰক্ষা প্ৰণালীৰ বিষয়ে সচেতন আৰু শিক্ষিত হোৱাৰ প্ৰয়োজন। গতিকে গ্ৰাহক শিক্ষা আৰু সুৰক্ষা হৈছে সঁজুলি যিয়ে গ্ৰাহকক শক্তিশালী কৰে আৰু প্ৰতিকূল বজাৰ শক্তিৰ পৰা নিজকে সুৰক্ষিত কৰিবলৈ সজ্জিত কৰে। ইয়াৰ উপৰিও, ই গ্ৰাহকসকলক বিধান আৰু নীতি বিষয় বুজিবলৈ সহায় কৰে যিয়ে গ্ৰাহক হিচাপে তেওঁলোকৰ অধিকাৰ আৰু পছন্দৰ ওপৰত প্ৰত্যক্ষ প্ৰভাৱ পেলাব।

ভাৰত চৰকাৰে গ্ৰাহক সুৰক্ষা আইন (CPA) ১৯৮৬ৰ অধীনত ছয়টা গ্ৰাহক অধিকাৰ গ্ৰহণ, স্থাপন আৰু সন্নিৱিষ্ট কৰিছে। চাৰিটা মৌলিক অধিকাৰ আছে- (i) নিৰাপত্তাৰ অধিকাৰ, (ii) তথ্য প্ৰাপ্তিৰ অধিকাৰ, (iii) বাছনিৰ অধিকাৰ আৰু (iv) শুনা পোৱাৰ অধিকাৰ। দুটা অতিৰিক্ত অধিকাৰ হৈছে নিষ্পত্তিৰ অধিকাৰ আৰু শিক্ষাৰ অধিকাৰ।

চিত্ৰ ২০.২: গ্ৰাহক সুৰক্ষা

গ্ৰাহক সুৰক্ষা আইন হৈছে গ্ৰাহকৰ স্বাৰ্থত এক যুগান্তকাৰী বিধান। এই আইনৰ মুখ্য কাৰ্য হৈছে বজাৰস্থানত প্ৰচলিত প্ৰতাৰণামূলক বাণিজ্য পদ্ধতিৰ পৰা গ্ৰাহকক সুৰক্ষা দিয়া আৰু তেওঁলোকৰ অভিযোগৰ বাবে নিষ্পত্তি প্ৰদান কৰা। ই স্ব-সহায়ৰ নীতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গ্ৰাহকক সকলো ধৰণৰ শোষণ আৰু অন্যায় ব্যৱহাৰৰ বিৰুদ্ধে সুৰক্ষা দিয়ে। ই গ্ৰাহকক তেওঁলোকৰ অভিযোগৰ বাবে সহজ, দ্ৰুত আৰু সুলভ নিষ্পত্তি প্ৰদান কৰাৰ উদ্দেশ্য কৰে। আইনটোৰ দুটা প্ৰভাৱ আছে: প্ৰথমতে, ই গ্ৰাহকক তেওঁৰ অভিযোগ এটা কৰ্তৃপক্ষৰ ওচৰত কৰিবলৈ আৰু দ্ৰুত নিষ্পত্তি বিচাৰিবলৈ অধিকাৰ দিয়ে। দ্বিতীয়তে, উৎপাদকৰ অসাৱধানতাৰ বাবে হোৱা যিকোনো লোকচান বা আঘাতৰ বাবে গ্ৰাহকে ক্ষতিপূৰণ দাবী কৰিব পাৰে। ই কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে স্পষ্টভাৱে অন্যथा বিজ্ঞপ্তি নিদিয়ালৈকে সকলো সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ ওপৰত প্ৰযোজ্য। আইনে গ্ৰাহক আন্দোলনক শক্তিশালী, ব্যাপকভিত্তিক, কাৰ্যকৰী আৰু জন-কেন্দ্ৰিক কৰি তুলিছে।

গ্ৰাহক সুৰক্ষা আইন (CPA) ২০১৯-এ সদ্য তিনিদশকীয়া CPA ১৯৮৬ক প্ৰতিস্থাপন কৰিছে। নতুন আইনে গ্ৰাহক অধিকাৰৰ সুৰক্ষা দিবলৈ কিছুমান ব্যৱস্থা আগবঢ়ায় আৰু বিদ্যমান নিয়মক কঠোৰ কৰে। কেন্দ্ৰীয় নিয়ামকৰ প্ৰৱৰ্তন, ভ্ৰান্তিমূলক বিজ্ঞাপনৰ বাবে কঠোৰ দণ্ড আৰু ই-কমাৰ্চ আৰু ইলেক্ট্ৰনিক সেৱা প্ৰদানকাৰীসকলৰ বাবে নিৰ্দেশিকা কিছুমান মুখ্য বৈশিষ্ট্য। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে ৱেবছাইটৰ পৰা সংশোধিত CPAৰ ওপৰত বিস্তাৰিত তথ্য ল’ব পাৰে।

গ্ৰাহক অধিকাৰ হৈছে সেই অধিকাৰসমূহ, যিবোৰ গ্ৰাহকৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ আইনীভাৱে প্ৰদান কৰা হয় বা কৰা উচিত। অন্য কথাত, এইবোৰ অধিকাৰ যিয়ে নিশ্চিত কৰে যে সকলো গ্ৰাহকে যুক্তিসংগত গুণগত মানৰ সামগ্ৰী আৰু সেৱা ন্যায্য মূল্যত পায়। আহক আমি চমুকৈ পৰীক্ষা কৰোঁ যে গ্ৰাহক সুৰক্ষা আইনৰ অধীনৰ ছয়টা অধিকাৰে কি সামৰি লয়:

১. নিৰাপত্তাৰ অধিকাৰ: ই গ্ৰাহকৰ স্বাস্থ্য/জীৱনলৈ হ’ব পৰা বিপদজনক প্ৰভাৱৰ বিৰুদ্ধে সুৰক্ষিত হোৱাৰ অধিকাৰক সূচায়। এই অধিকাৰে নিৰ্দিষ্ট কৰে যে গ্ৰাহকৰ স্বাস্থ্য বা জীৱনৰ বাবে বিপদজনক সামগ্ৰী, উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়া আৰু সেৱাৰ বিৰুদ্ধে সুৰক্ষিত হোৱাৰ অধিকাৰ আছে।

২. তথ্য প্ৰাপ্তিৰ অধিকাৰ: ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ গুণগত মান, পৰিমাণ, শক্তি, বিশুদ্ধতা, মানদণ্ড আৰু মূল্যৰ বিষয়ে তথ্য পোৱাৰ অধিকাৰ, যাতে গ্ৰাহকক অন্যায় বাণিজ্য পদ্ধতিৰ বিৰুদ্ধে সুৰক্ষা দিব পাৰি।

৩. বাছনিৰ অধিকাৰ: ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে যে প্ৰতিজন ক্ৰেতাৰ বিভিন্ন গুণগত মান আৰু পৰিমাণ, মূল্য, আকাৰ আৰু ডিজাইনৰ সামগ্ৰীলৈ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছে, প্ৰতিযোগিতামূলক মূল্যত, আৰু তেওঁৰ প্ৰয়োজন আৰু ইচ্ছাৰ মতে বাছনি কৰাৰ অধিকাৰ আছে।

৪. শুনা পোৱাৰ অধিকাৰ: শুনা পোৱাৰ অধিকাৰৰ অৰ্থ হৈছে যে গ্ৰাহকৰ স্বাৰ্থসমূহ উপযুক্ত ফ’ৰামত যথোচিত বিবেচনা পাব। ই গ্ৰাহক কল্যাণ নিশ্চিত কৰিবলৈ কাম কৰা বিভিন্ন ফ’ৰামত প্ৰতিনিধিত্ব কৰাৰ অধিকাৰকো অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। গ্ৰাহকক এই অধিকাৰ প্ৰয়োগ কৰিবলৈ সক্ষম কৰিবলৈ, ৰাজ্য আৰু স্বেচ্ছাসেৱী সংস্থাসমূহৰ পৰা এনে ফ’ৰাম প্ৰদান কৰাৰ আশা কৰা হয়।

৫. নিষ্পত্তি বিচাৰিবলৈ অধিকাৰ: প্ৰতিজন গ্ৰাহকৰ অন্যায় বাণিজ্য পদ্ধতি বা অসৎ শোষণৰ বিৰুদ্ধে নিষ্পত্তি বিচাৰিবলৈ অধিকাৰ আছে। ইয়াত আচল অভিযোগৰ ন্যায্য নিষ্পত্তি কৰাৰ অধিকাৰো অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াত ত্ৰুটিপূৰ্ণ সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ বাবে ক্ষতিপূৰণ পোৱাৰ অধিকাৰ জড়িত।

৬. গ্ৰাহক শিক্ষাৰ অধিকাৰ: ই প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ জ্ঞান আৰু দক্ষতা অৰ্জন কৰাৰ অধিকাৰক সূচায় যাতে তেওঁ এজন সু-অৱগত গ্ৰাহক হ’ব পাৰে, যাতে সামগ্ৰী কিনোতে আৰু সেৱা ভাড়ালৈ ল’ওঁতে তেওঁ জ্ঞানী সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰে। এই অধিকাৰৰ অৰ্থ হৈছে যে গ্ৰাহকজন শিক্ষিত হোৱা উচিত যাতে তেওঁ নিজেই সমস্যা সমাধান কৰিব পাৰে।

কাৰ্য্যকলাপ ২

শ্ৰেণীটো দুটা গোটত ভাগ কৰক। গোট ‘ক’-য়ে গ্ৰাহক অধিকাৰ আৰু গোট ‘খ’-য়ে গ্ৰাহক দায়িত্বৰ সৈতে জড়িত হ’ব।

গোট ‘ক’: আপোনাৰ অঞ্চলৰ তিনিজন লোকৰ সৈতে কথা পাতক আৰু গ্ৰাহক অধিকাৰৰ বিষয়ে তেওঁলোকৰ জ্ঞানৰ পৰিসৰ নিৰ্ণয় কৰক।

গোট ‘খ’: আপোনাৰ অঞ্চলৰ তিনিজন লোকৰ সৈতে কথা পাতক আৰু তেওঁলোকৰ মাজত গ্ৰাহক দায়িত্বৰ বিষয়ে সচেতনতা নিৰ্ণয় কৰক।

আপোনাৰ সন্ধানসমূহ শ্ৰেণীত আলোচনা কৰক আৰু গ্ৰাহক অধিকাৰৰ বিষয়ে সচেতনতা বৃদ্ধি কৰিবলৈ কি কৰিব পাৰি তাৰ পৰামৰ্শ দিয়ক।

গ্ৰাহক সুৰক্ষাৰ আন এক প্ৰণালী হৈছে মানকীকৰণ চিহ্নৰ জৰিয়তে। গ্ৰাহকে সামগ্ৰীৰ গুণগত মান/বিশুদ্ধতা নিশ্চিত কৰিবলৈ মানকীকৰণ চিহ্ন থকা সামগ্ৰী কিনিব লাগিব। গ্ৰাহকৰ বাবে বিভিন্ন মানক চিহ্ন আৰু ইয়াৰ অধীনত অন্তৰ্ভুক্ত সামগ্ৰীসমূহৰ বিষয়ে জানাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ। মানকীকৰণ হৈছে গুণগত মান অৰ্জনৰ বাবে এক প্ৰাথমিক প্ৰয়োজনীয়তা। আহক আমি এই মানক চ