భారతదేశంలో బ్యాంకింగ్

1. చారిత్రక అంశాలు

• భారతదేశంలో ప్రారంభ బ్యాంకింగ్:

  • భారతదేశంలో బ్యాంకింగ్ యొక్క ప్రారంభ రూపం 17వ శతాబ్దానికి వెళ్లిపోతుంది, అప్పుడు బ్యాంక్ ఆఫ్ హిందూస్థాన్ (1770) స్థాపించబడింది.
  • బ్యాంక్ ఆఫ్ బెంగాల్ (1773) మరియుబ్యాంక్ ఆఫ్ బాంబే (1786)ను ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ కింద స్థాపించారు.
  • ఈ బ్యాంకులు ప్రధానంగా బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ వాణిజ్యాన్ని సులభతరం చేయడానికి మరియు ఆర్థిక వ్యవహారాలను నిర్వహించడానికి ఉపయోగించబడ్డాయి.

• ఇంపీరియల్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా ఏర్పాటు:

  • 1921లో ఇంపీరియల్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియానుబ్యాంక్ ఆఫ్ బెంగాల్,బ్యాంక్ ఆఫ్ బాంబే, మరియుబ్యాంక్ ఆఫ్ మద్రాస్ను విలీనం చేసి ఏర్పాటు చేశారు.
  • ఇది భారతదేశంలో మొట్టమొదటి నిజమైన జాతీయ బ్యాంక్ మరియు తరువాత 1955లో **స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (SBI)**గా పునఃసంఘటన చేయబడింది.

• స్వాతంత్ర్యానంతర బ్యాంకింగ్ అభివృద్ధి:

  • 1947లో స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత, భారత ప్రభుత్వం బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థను బలోపేతం చేయడానికి చర్యలు తీసుకుంది.
  • రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) 1935లో స్థాపించబడింది మరియు ఇది భారతదేశ కేంద్ర బ్యాంక్‌గా మారింది.

2. ప్రస్తుత దశ

3. బ్యాంకుల రకాలు

A. ప్రభుత్వ రంగ బ్యాంకులు

• నిర్వచనం: భారత ప్రభుత్వం యాజమాన్యం మరియు నియంత్రణలో ఉన్న బ్యాంకులు.
• ఉదాహరణలు: స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (SBI), బ్యాంక్ ఆఫ్ బరోడా, పంజాబ్ నేషనల్ బ్యాంక్ (PNB), కెనరా బ్యాంక్, యూనియన్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా.
• పాత్ర: ఆర్థిక వృద్ధికి ప్రధాన కృషివారులు, వ్యవసాయం, MSMEలు, మౌలిక సదుపాయాల వంటి ప్రాధాన్య రంగాలకు రుణాలపై దృష్టి.
• ప్రధాన లక్షణాలు:
  • బ్యాంకింగ్ నియంత్రణ చట్టం, 1949 ప్రకారం పనిచేస్తాయి
  • వాటిలో ఎక్కువ భాగం ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు (PSUs)

B. ప్రైవేట్ రంగ బ్యాంకులు

• నిర్వచనం: ప్రైవేట్ సంస్థలు లేదా వ్యక్తుల యాజమాన్యంలో ఉన్న బ్యాంకులు.
• ఉదాహరణలు: HDFC బ్యాంక్, ICICI బ్యాంక్, యాక్సిస్ బ్యాంక్, కోటక్ మహీంద్రా బ్యాంక్.
• పాత్ర: వినియోగదారుల సేవ, సాంకేతికత, మరియు ఆవిష్కరణపై దృష్టి.
• ప్రధాన లక్షణాలు:
  • బ్యాంకింగ్ నియంత్రణ చట్టం, 1949 ప్రకారం పనిచేస్తాయి
  • ఎక్కువ భాగం పబ్లిక్‌గా లిస్ట్ చేసిన కంపెనీలు
  • ప్రభుత్వ బ్యాంకులకు కేటాయించిన రంగాలు మినహా అన్ని రంగాల్లో పనిచేయడానికి అనుమతి

C. విదేశీ బ్యాంకులు

• నిర్వచనం: భారతదేశం వెలుపల నమోదు చేసుకుని, భారతదేశంలో కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తున్న బ్యాంకులు.
• ఉదాహరణలు: HSBC, Standard Chartered, Citibank, DBS Bank.
• పాత్ర: అంతర్జాతీయ బ్యాంకింగ్ సేవలు, విదేశీ మారకద్రవ్యం, పెట్టుబడి బ్యాంకింగ్ అందించడం.
• ప్రధాన లక్షణాలు:
  • విదేశీ మారక నిర్వహణ చట్టం (FEMA), 1999 కింద కార్యకలాపాలు
  • RBI నిబంధనలు, ప్రమాణ నియమాలకు లోబడి ఉంటాయి
  • స్వయంచాలక మార్గం ద్వారా భారతదేశంలో కార్యకలాపాలకు అనుమతి (100% వరకు FDI)

D. ప్రాంతీయ గ్రామీణ బ్యాంకులు (RRBs)

• నిర్వచనం: గ్రామీణ ప్రాంతాలకు రుణ సౌకర్యాలు, ఇతర ఆర్థిక సేవలు అందించేందుకు ఏర్పాటు చేసిన బ్యాంకులు.
• ఉదాహరణలు: విజయా బ్యాంకు, కార్పొరేషన్ బ్యాంకు (ఇప్పుడు SBIలో విలీనమైంది) మొదలైనవి.
• పాత్ర: గ్రామీణ, అర్బనేతర ప్రాంతాలకు సేవలు, వ్యవసాయ, చిన్న పరిశ్రమలపై దృష్టి.
• ప్రధాన లక్షణాలు:
  • RRB చట్టం, 1975 కింద కార్యకలాపాలు
  • నేషనల్ బ్యాంక్ ఫర్ అగ్రికల్చర్ అండ్ రూరల్ డెవలప్‌మెంట్ (NABARD) నిధులు
  • ఇటీవల సంవత్సరాలలో ఎక్కువ RRBలు ప్రభుత్వ రంగ బ్యాంకులలో విలీనమయ్యాయి

4. బ్యాంకింగ్ నియంత్రణ చట్టం 1949

• 1949లో అమల్లోకి వచ్చింది
• ఉద్దేశ్యం: భారతదేశంలో బ్యాంకింగ్ వ్యాపారాన్ని నియంత్రించడం మరియు నియంత్రణలో ఉంచడం.
• ప్రధాన అంశాలు:
  • “బ్యాంక్” అనే పదాన్ని మరియు బ్యాంక్ చేసే కార్యకలాపాలను నిర్వచిస్తుంది.
  • బ్యాంకుల స్థాపన, పనిచేయడం మరియు మూసివేతను నియంత్రిస్తుంది.
  • **భారత రిజర్వ్ బ్యాంక్ (RBI)**కి బ్యాంకింగ్ కార్యకలాపాలను పర్యవేక్షించే మరియు నియంత్రించే అధికారాన్ని ఇస్తుంది.
  • బ్యాంకింగ్ కంపెనీల చట్టం, 1949 మరియుబ్యాంకింగ్ నియంత్రణ చట్టం, 1949ను వేర్వేరు చట్టాలుగా అందిస్తుంది.
• ప్రాముఖ్యత:
  • భారతదేశంలో ఆధునిక బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థకు పునాది వేసింది.
  • 1969 మరియు 1981లో బ్యాంకుల జాతీయకరణకు దోహదపడింది.

5. బ్యాంకుల జాతీయకరణ

A. మొదటి జాతీయకరణ (1969)

• తేదీ: ఏప్రిల్ 19, 1969
• జాతీయకరణ చేసిన బ్యాంకులు:
  • 14 ప్రధాన వాణిజ్య బ్యాంకులు వీటిలో ఉన్నాయి:
    • బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా
    • ఇండియన్ బ్యాంక్
    • పంజాబ్ నేషనల్ బ్యాంక్
    • కెనరా బ్యాంక్
    • ఇండియన్ ఓవర్సీస్ బ్యాంక్
    • యునైటెడ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా
    • బ్యాంక్ ఆఫ్ బరోడా
    • అలహాబాద్ బ్యాంక్
    • పంజాబ్ & సింధ్ బ్యాంక్
    • కార్పొరేషన్ బ్యాంక్
    • యునైటెడ్ కమర్షియల్ బ్యాంక్
    • న్యూ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా
    • ఓరియంటల్ బ్యాంక్ ఆఫ్ కామర్స్
    • ఇండియన్ బ్యాంక్
• కారణాలు:
  • వ్యవసాయం మరియు చిన్న పరిశ్రమలకు ముఖ్యంగా రుణాల సమాన పంపిణీని నిర్ధారించేందుకు.
  • ముడి ద్రవ్యోల్బణాన్ని నియంత్రించి ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థిరపరచేందుకు.
  • బ్యాంకింగ్ రంగాన్ని ప్రణాళికా ఆర్థిక అభివృద్ధి లక్ష్యాలతో అనుసంధానించేందుకు.

బి. రెండవ జాతీయకరణ (1981)

• తేదీ: ఏప్రిల్ 19, 1981
• జాతీయకరణ చేసిన బ్యాంకులు:
  • 6 అదనపు బ్యాంకులు వీటిలో ఉన్నాయి:
    • సిండికేట్ బ్యాంక్
    • ఆంధ్రా బ్యాంక్
    • విజయా బ్యాంక్
    • యూటీఐ బ్యాంక్
    • లక్ష్మీ విలాస్ బ్యాంక్
    • న్యూ ఇండియా అష్యూరెన్స్ కంపెనీ (తరువాత ఇతర బ్యాంకులతో విలీనమైంది)
• ప్రభావం:
  • ప్రజా రంగ బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థను మరింత బలపరిచింది.
  • ఆర్థిక అభివృద్ధిలో ప్రజా రంగ బ్యాంకుల పాత్రను పెంచింది.
  • 1982లో నేషనల్ బ్యాంక్ ఫర్ అగ్రికల్చర్ అండ్ రూరల్ డెవలప్‌మెంట్ (నాబార్డు) ఏర్పాటుకు దారితీసింది.

6. పోటీ పరీక్షల కోసం కీలక వాస్తవాలు (ఎస్‌ఎస్‌సీ, ఆర్‌ఆర్‌బీ)

• భారతదేశంలో మొదటి బ్యాంక్: బ్యాంక్ ఆఫ్ హిందూస్థాన్ (1770)
• ఇంపీరియల్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా: 1921లో బెంగాల్, బాంబే, మద్రాస్ బ్యాంకులను విలీనం చేసి ఏర్పాటైంది.
• స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (ఎస్‌బీఐ): 1955లో ఇంపీరియల్ బ్యాంక్ నుంచి ఏర్పాటైంది.
• రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (ఆర్‌బీఐ): 1935లో స్థాపించబడింది, 1949లో కేంద్ర బ్యాంక్‌గా మారింది.
• బ్యాంకుల జాతీయకరణ (1969): 14 బ్యాంకులను జాతీయకరణ చేశారు.
• బ్యాంకుల జాతీయకరణ (1981): మరో 6 బ్యాంకులను జాతీయకరణ చేశారు.
• ఆర్‌ఆర్‌బీ చట్టం, 1975: గ్రామీణ ప్రాంతాలకు సేవ చేయడానికి ప్రాంతీయ గ్రామీణ బ్యాంకులను ఏర్పాటు చేసింది.
• బ్యాంకింగ్‌లో ఎఫ్‌డీఐ: ఆటోమేటిక్ మార్గంలో 100% వరకు అనుమతించబడింది.
• పీఎంజేడీవై: 2014లో ఆర్థిక సమావేశాన్ని ప్రోత్సహించేందుకు ప్రారంభించబడింది.
• యూపీఐ (యునిఫైడ్ పేమెంట్స్ ఇంటర్‌ఫేస్): 2016లో ఎన్‌పీసీఐ ద్వారా ప్రారంభించబడింది, ఇప్పుడు 3 బిలియన్‌కు పైగా వినియోగదారులు ఉన్నారు.