ভাৰতত বেংকিং

১. ঐতিহাসিক দিশসমূহ

• ভাৰতত আৰম্ভণিৰ বেংকিং:

  • ভাৰতত বেংকিংৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন ৰূপ ১৭শ শতিকালৈ বিচাৰি যাব পাৰি, যেতিয়া বেংক অব হিন্দুস্থান (১৭৭০) প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল।
  • বেংক অব বেঙ্গল (১৭৭৩) আৰু বেংক অব বম্বে (১৭৮৬) ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ অধীনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল।
  • এই বেংককেইটা মূলত ব্যৱসায় সুবিধা প্ৰদান কৰিবলৈ আৰু ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ আৰ্থিক ব্যৱস্থাপনা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

• ইম্পিৰিয়েল বেংক অব ইণ্ডিয়া গঠন:

  • ১৯২১ চনত বেংক অব বেঙ্গল, বেংক অব বম্বে, আৰু বেংক অব মাদ্ৰাজ একত্ৰিত কৰি ইম্পিৰিয়েল বেংক অব ইণ্ডিয়া গঠন কৰা হৈছিল।
  • ইয়াই ভাৰতৰ প্ৰথম সঁচাৰিৰূপে ৰাষ্ট্ৰীয় বেংক আছিল আৰু পিছত ১৯৫৫ চনত ইয়াক পুনঃসংগঠিত কৰি ষ্টেট বেংক অব ইণ্ডিয়া (এছবিআই) কৰা হৈছিল।

• স্বাধীনতাৰ পিছৰ বেংকিং উন্নয়ন:

  • ১৯৪৭ চনত স্বাধীনতা লাভৰ পিছত ভাৰত চৰকাৰে বেংকিং ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰিবলৈ পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰে।
  • ৰিজাৰ্ভ বেংক অব ইণ্ডিয়া (আৰবিআই) ১৯৩৫ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল আৰু ই ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় বেংক হৈ পৰে।

২. বৰ্তমান অৱস্থা

৩. বেংকৰ প্ৰকাৰ

A. ৰাজহুৱা খণ্ডৰ বেংক

• সংজ্ঞা: ভাৰত চৰকাৰৰ মালিকানা আৰু নিয়ন্ত্ৰণ থকা বেংক.
• উদাহৰণ: State Bank of India (SBI), Bank of Baroda, Punjab National Bank (PNB), Canara Bank, Union Bank of India.
• ভূমিকা: অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধিতোৰ প্ৰধান অৱদানকাৰী, কৃষি, MSME আৰু অবকাঠামোৰ দৰে অগ্ৰাধিকাৰ খণ্ডত ঋণ প্ৰদানত গুৰুত্ব.
• মুখ্য বৈশিষ্ট্য:
  • Banking Regulation Act, 1949ৰ অধীনত কাৰ্য কৰে
  • অধিকাংশেই ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগ (PSUs)

B. ব্যক্তিগত খণ্ডৰ বেংক

• সংজ্ঞা: ব্যক্তিগত সত্তা বা ব্যক্তিৰ মালিকানা থকা বেংক.
• উদাহৰণ: HDFC Bank, ICICI Bank, Axis Bank, Kotak Mahindra Bank.
• ভূমিকা: গ্ৰাহক সেৱা, প্ৰযুক্তি আৰু উদ্ভাৱনত গুৰুত্ব.
• মুখ্য বৈশিষ্ট্য:
  • Banking Regulation Act, 1949ৰ অধীনত কাৰ্য কৰে
  • অধিকাংশেই জনসাধাৰণত তালিকাভুক্ত কোম্পানী
  • ৰাজহুৱা বেংকৰ বাবে সংৰক্ষিত খণ্ড বাদে সকলো খণ্ডত কাৰ্য কৰিবলৈ অনুমতি

C. বিদেশী ব্যাংক

• সংজ্ঞা: ভাৰতৰ বাহিৰত স্থাপিত কৰা ব্যাংক যিয়ে ভাৰতত কাৰ্যকলাপ চলায়।
• উদাহৰণ: HSBC, Standard Chartered, Citibank, DBS Bank.
• ভূমিকা: আন্তৰ্জাতিক ব্যাংকিং সেৱা, বিদেশী বিনিময় আৰু বিনিয়োগ ব্যাংকিং প্ৰদান কৰে।
• প্ৰধান বৈশিষ্ট্য:
  • Foreign Exchange Management Act (FEMA), 1999 ৰ অধীনত কাৰ্যকলাপ চলায়
  • RBI ৰ নিয়মাৱলী আৰু প্ৰুডেন্সিয়াল নৰ্মৰ অধীনত
  • Automatic Route ৰ অধীনত ভাৰতত কাৰ্যকলাপ চলাবলৈ অনুমতি (100% FDI লৈকে)

D. আঞ্চলিক গ্ৰাম্য ব্যাংক (RRBs)

• সংজ্ঞা: গ্ৰাম্য অঞ্চলত ঋণ আৰু অন্যান্য আৰ্থিক সেৱা প্ৰদান কৰিবলৈ স্থাপিত ব্যাংক।
• উদাহৰণ: Vijaya Bank, Corporation Bank (এতিয়া SBI ৰ সৈতে একীভূত), আদি।
• ভূমিকা: গ্ৰাম্য আৰু অৰ্ধ-নগৰীয় অঞ্চল সেৱা কৰে, কৃষি আৰু সৰু পৰিসৰৰ শিল্পত গুৰুত্ব দিয়ে।
• প্ৰধান বৈশিষ্ট্য:
  • RRB Act, 1975 ৰ অধীনত কাৰ্যকলাপ চলায়
  • National Bank for Agriculture and Rural Development (NABARD) ৰ দ্বাৰা পুঁজিযুক্ত
  • বহুতো RRB কেঁচালিৰ বছৰবোৰত সৰ্বজনীন খণ্ডৰ ব্যাংকৰ সৈতে একীভূত কৰা হৈছে

4. Banking Regulation Act of 1949

• গৃহীত হৈছিল: 1949
• উদ্দেশ্য: ভাৰতত বেংকিং ব্যৱসায় নিয়ন্ত্ৰণ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।
• প্ৰধান বিধানসমূহ:
  • “বেংক” শব্দটো আৰু বেংকৰ কাৰ্যকলাপ নিৰ্ধাৰণ কৰে।
  • বেংকৰ স্থাপন, কাৰ্যকাৰিতা আৰু বন্ধ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
  • ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক (RBI) ক বেংকিং কাৰ্যক্ৰমৰ তত্ত্বাৱধান আৰু নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে।
  • বেংকিং কোম্পানী আইন, 1949 আৰু বেংকিং নিয়ন্ত্ৰণ আইন, 1949 ক পৃথক আইন হিচাপে প্ৰদান কৰে।
• গুৰুত্ব:
  • ভাৰতত আধুনিক বেংকিং ব্যৱস্থাৰ ভিত্তি স্থাপন কৰিলে।
  • 1969 আৰু 1981 ত বেংকৰ জাতীয়কৰণ সহজ কৰিলে।

৫. বেংকৰ জাতীয়কৰণ

A. প্ৰথম জাতীয়কৰণ (1969)

• তাৰিখ: ১৯ এপ্ৰিল, 1969
• জাতীয়কৰণ কৰা বেংকসমূহ:
  • 14 টা প্ৰধান বাণিজ্যিক বেংক যাৰ ভিতৰত:
    • বেংক অফ ইণ্ডিয়া
    • ইণ্ডিয়ান বেংক
    • পঞ্জাব নেচনেল বেংক
    • কানাৰা বেংক
    • ইণ্ডিয়ান ওভাৰচিজ বেংক
    • ইউনাইটেড বেংক অফ ইণ্ডিয়া
    • বেংক অফ বৰোদা
    • অলাহাবাদ বেংক
    • পঞ্জাব আৰু সিন্ধ বেংক
    • কর্পোৰেশ্যন বেংক
    • ইউনাইটেড কমাৰ্শিয়েল বেংক
    • নিউ বেংক অফ ইণ্ডিয়া
    • ওৰিয়েন্টেল বেংক অফ কমাৰ্স
    • ইণ্ডিয়ান বেংক
• কাৰণসমূহ:
  • কৃষি আৰু সৰু শিল্পৰ ক্ষেত্ৰত ঋণৰ সমান বিতৰণ নিশ্চিত কৰাৰ বাবে।
  • মূল্যবৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰণ কৰি অৰ্থনীতি স্থিৰ কৰাৰ বাবে।
  • বেংকিং খণ্ডক পৰিকল্পিত অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ লক্ষ্যৰ সৈতে সংগতি কৰাৰ বাবে।

B. দ্বিতীয় জাতীয়কৰণ (1981)

• তাৰিখ: 19 এপ্ৰিল, 1981
• জাতীয়কৰণ কৰা বেংকসমূহ:
  • 6টা অতিৰিক্ত বেংক সহ:
    • সিন্ডিকেট বেংক
    • অন্ধ্ৰ বেংক
    • বিজয়া বেংক
    • ইউটিআই বেংক
    • লক্ষ্মী ভিলাস বেংক
    • নিউ ইণ্ডিয়া এচিউৰেন্স কোম্পানী (পিছত অন্য বেংকৰ সৈতে একত্ৰিত কৰা হৈছিল)
• প্ৰভাৱ:
  • সৰকাৰী খণ্ডৰ বেংকিং ব্যৱস্থাক আৰু শক্তিশালী কৰিলে।
  • অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত সৰকাৰী খণ্ডৰ বেংকৰ ভূমিকা বৃদ্ধি কৰিলে।
  • 1982 চনত নেচনেল বেংক ফৰ এগ্ৰিকালচাৰ এণ্ড ৰূৰেল ডেভেলপমেণ্ট (নাবাৰ্ড) গঠন কৰাত লৈ গ’ল।

6. প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য (এছএছচি, আৰআৰবি)

• ভাৰতৰ প্ৰথম বেংক: বেংক অফ হিন্দুস্থান (1770)
• ইম্পিৰিয়েল বেংক অফ ইণ্ডিয়া: 1921 চনত বেংগল, বম্বে আৰু মাদ্ৰাজ বেংক একত্ৰ কৰি গঠন কৰা হৈছিল।
• ষ্টেট বেংক অফ ইণ্ডিয়া (এছবিআই): 1955 চনত ইম্পিৰিয়েল বেংকৰ পৰা স্থাপন কৰা হৈছিল।
• ৰিজাৰ্ভ বেংক অফ ইণ্ডিয়া (আৰবিআই): 1935 চনত স্থাপন কৰা হৈছিল, 1949 চনত কেন্দ্ৰীয় বেংক হিচাপে গঠন কৰা হৈছিল।
• বেংকৰ জাতীয়কৰণ (1969): 14টা বেংক জাতীয়কৰণ কৰা হৈছিল।
• বেংকৰ জাতীয়কৰণ (1981): আৰু 6টা বেংক জাতীয়কৰণ কৰা হৈছিল।
• আৰআৰবি আইন, 1975: গাঁও অঞ্চল সেৱা কৰাৰ বাবে আঞ্চলিক গ্ৰাম্য বেংক স্থাপন কৰা হৈছিল।
• বেংকিংত এফডিআই: স্বয়ংক্ৰিয় পথৰ অধীনত 100% লৈ অনুমতি দিয়া হৈছে।
• পিএমজেডিওয়াই: 2014 চনত আৰম্ভ কৰা হৈছিল আৰ্থিক অন্তৰ্ভুক্তি উন্নীত কৰাৰ বাবে।
• ইউপিআই (ইউনিফাইড পেমেণ্টছ ইণ্টাৰফেচ): 2016 চনত এনপিচিআইয়ে আৰম্ভ কৰিছিল, এতিয়া 3 বিলিয়নৰো অধিক ব্যৱহাৰকৰ্তাৰে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।