ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੈਂਕਿੰਗ

1. ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਹਲੂ

• ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਬੈਂਕਿੰਗ:

  • ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੈਂਕਿੰਗ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰੂਪ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ (1770) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।
  • ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਬੰਗਾਲ (1773) ਅਤੇਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਬੰਬਈ (1786) ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਹੇਠ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।
  • ਇਹ ਬੈਂਕ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਸੁਖਾਲਾ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਵਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

• ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਗਠਨ:

  • 1921 ਵਿੱਚ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਬੰਗਾਲ,ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਬੰਬਈ ਅਤੇਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਮਦਰਾਸ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ।
  • ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਸਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੈਂਕ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1955 ਵਿੱਚ ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (SBI) ਵਜੋਂ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

• ਸ्वਤੰਤਰਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੈਂਕਿੰਗ ਵਿਕਾਸ:

  • 1947 ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬੈਂਕਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ।
  • ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (RBI) 1935 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਬਣ ਗਿਆ।

2. ਮੌਜੂਦਾ ਦੌਰ

3. ਬੈਂਕਾਂ ਦੇ ਕਿਸਮਾਂ

A. ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਬੈਂਕਾਂ

• ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ: ਬੈਂਕ ਜੋ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕੀ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੇਠ ਹਨ।
• ਉਦਾਹਰਨਾਂ: ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ (SBI), ਬੈਂਕ ਆਫ ਬੜੋਦਾ, ਪੰਜਾਬ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ (PNB), ਕੈਨਰਾ ਬੈਂਕ, ਯੂਨੀਅਨ ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ।
• ਭੂਮਿਕਾ: ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਯੋਗਦਾਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, MSME ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਵਰਗੇ ਤਰਜੀਹੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਧਾਰ ਦੇਣ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ।
• ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ:
  • ਬੈਂਕਿੰਗ ਰੈਗੂਲੇਸ਼ਨ ਐਕਟ, 1949 ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ
  • ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਉਪਕਰਮ (PSU) ਹਨ

B. ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਬੈਂਕਾਂ

• ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ: ਬੈਂਕ ਜੋ ਨਿੱਜੀ ਇਕਾਈਆਂ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।
• ਉਦਾਹਰਨਾਂ: HDFC ਬੈਂਕ, ICICI ਬੈਂਕ, ਐਕਸਿਸ ਬੈਂਕ, ਕੋਟਕ ਮਹਿੰਦਰਾ ਬੈਂਕ।
• ਭੂਮਿਕਾ: ਗਾਹਕ ਸੇਵਾ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ।
• ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ:
  • ਬੈਂਕਿੰਗ ਰੈਗੂਲੇਸ਼ਨ ਐਕਟ, 1949 ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ
  • ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਬਲਿਕਲੀ ਲਿਸਟ ਕੀਤੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਹਨ
  • ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੈ ਜੋ ਜਨਤਕ ਬੈਂਕਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੇਂ ਹਨ

C. ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬੈਂਕ

• ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ: ਬੈਂਕ ਜੋ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ।
• ਉਦਾਹਰਨਾਂ: HSBC, Standard Chartered, Citibank, DBS Bank।
• ਭੂਮਿਕਾ: ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੈਂਕਿੰਗ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਬੈਂਕਿੰਗ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣਾ।
• ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ:
  • ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਐਕਟ (FEMA), 1999 ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ
  • RBI ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੂਡੈਂਸ਼ਲ ਮਿਆਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ
  • ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਰੂਟ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ (100% FDI ਤੱਕ)

D. ਰੀਜਨਲ ਰੂਰਲ ਬੈਂਕ (RRBs)

• ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ: ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਬੈਂਕ।
• ਉਦਾਹਰਨਾਂ: Vijaya Bank, Corporation Bank (ਹੁਣ SBI ਨਾਲ ਮਰਜ ਹੋ ਚੁੱਕਾ), ਆਦਿ।
• ਭੂਮਿਕਾ: ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨਾ।
• ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ:
  • RRB ਐਕਟ, 1975 ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ
  • ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ ਫਾਰ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਐਂਡ ਰੂਰਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ (NABARD) ਵੱਲੋਂ ਫੰਡ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ
  • ਹਾਲੀਆ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧਤਰ RRBs ਨੂੰ ਪਬਲਿਕ ਸੈਕਟਰ ਬੈਂਕਾਂ ਨਾਲ ਮਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ

4. ਬੈਂਕਿੰਗ ਰੈਗੂਲੇਸ਼ਨ ਐਕਟ 1949

• ਕਦੋਂ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ: 1949
• ਉਦੇਸ਼: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੈਂਕਿੰਗ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ।
• ਮੁੱਖ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ:
  • “ਬੈਂਕ” ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬੈਂਕ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ।
  • ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਕੰਮਕਾਜ ਅਤੇ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮ।
  • ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (RBI) ਨੂੰ ਬੈਂਕਿੰਗ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤਾ।
  • ਬੈਂਕਿੰਗ ਕੰਪਨੀਆਂ ਐਕਟ, 1949 ਅਤੇਬੈਂਕਿੰਗ ਰੈਗੂਲੇਸ਼ਨ ਐਕਟ, 1949 ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਐਕਟਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਮਹੱਤਤਾ:
  • ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਬੈਂਕਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।
  • 1969 ਅਤੇ 1981 ਵਿੱਚ ਬੈਂਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ।

5. ਬੈਂਕਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ

A. ਪਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ (1969)

• ਤਾਰੀਖ: 19 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1969
• ਰਾਸ਼ਟਰੀਕ੍ਰਿਤ ਬੈਂਕ:
  • 14 ਵੱਡੇ ਵਪਾਰਕ ਬੈਂਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:
    • ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ
    • ਇੰਡੀਅਨ ਬੈਂਕ
    • ਪੰਜਾਬ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ
    • ਕੈਨਰਾ ਬੈਂਕ
    • ਇੰਡੀਅਨ ਓਵਰਸੀਜ਼ ਬੈਂਕ
    • ਯੂਨਾਈਟਡ ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ
    • ਬੈਂਕ ਆਫ ਬਰੋਦਾ
    • ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਬੈਂਕ
    • ਪੰਜਾਬ ਐਂਡ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ
    • ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਬੈਂਕ
    • ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਮਰਸ਼ਲ ਬੈਂਕ
    • ਨਿਊ ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ
    • ਓਰੀਐਂਟਲ ਬੈਂਕ ਆਫ ਕਮਰਸ
    • ਇੰਡੀਅਨ ਬੈਂਕ
• ਕਾਰਨ:
  • ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਦੀ ਸਮਾਨ ਵੰਯਕਾਰੀ ਵੰਯਕਾਰੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਲਈ।
  • ਮਹਿੰਗਾਈ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨਾ।
  • ਬੈਂਕਿੰਗ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸੁਚੱਬੀ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ।

ਬੀ. ਦੂਜੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ (1981)

• ਤਾਰੀਖ: 19 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1981
• ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬੈਂਕ:
  • 6 ਹੋਰ ਬੈਂਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:
    • ਸਿੰਡੀਕੇਟ ਬੈਂਕ
    • ਆਂਧਰਾ ਬੈਂਕ
    • ਵਿਜੈ ਬੈਂਕ
    • ਯੂਟੀਆਈ ਬੈਂਕ
    • ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਿਲਾਸ ਬੈਂਕ
    • ਨਿਊ ਇੰਡੀਆ ਅਸ਼ੋਰੈਂਸ ਕੰਪਨੀ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਬੈਂਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਈ)
• ਪ੍ਰਭਾਵ:
  • ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬੈਂਕਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।
  • ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਧੀ।
  • 1982 ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ ਫਾਰ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਐਂਡ ਰੂਰਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ (ਨਾਬਾਰਡ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ।

6. ਮੁਕਾਬਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੱਥ (SSC, RRB)

• ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬੈਂਕ: ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ (1770)
• ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ: 1921 ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ, ਬੰਬਈ ਅਤੇ ਮਦਰਾਸ ਬੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
• ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (SBI): 1955 ਵਿੱਚ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਬੈਂਕ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
• ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (RBI): 1935 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ, 1949 ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਬਣਿਆ।
• ਬੈਂਕਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ (1969): 14 ਬੈਂਕਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਹੋਇਆ।
• ਬੈਂਕਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ (1981): ਹੋਰ 6 ਬੈਂਕਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਹੋਇਆ।
• RRB ਐਕਟ, 1975: ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਰੀਜਨਲ ਰੂਰਲ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
• ਬੈਂਕਿੰਗ ਵਿੱਚ FDI: ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਰੂਟ ਹੇਠ 100% ਤੱਕ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੈ।
• PMJDY: 2014 ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਸਮਾਵੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
• UPI (ਯੂਨੀਫਾਈਡ ਪੇਮੈਂਟਸ ਇੰਟਰਫੇਸ): 2016 ਵਿੱਚ NPCI ਵੱਲੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਹੁਣ 3 ਅਰਬ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਪਭੋਗਤਾ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ।