ભારતમાં બેન્કિંગ

1. ઐતિહાસિક પાસાઓ

• ભારતમાં પ્રારંભિક બેન્કિંગ:

  • ભારતમાં બેન્કિંગનો સૌથી પ્રારંભિક સ્વરૂપ 17મી સદીમાં બેન્ક ઓફ હિન્દુસ્તાન (1770)ની સ્થાપનાથી શોધી શકાય છે.
  • બેન્ક ઓફ બંગાળ (1773) અનેબેન્ક ઓફ બોમ્બે (1786) ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની હેઠળ સ્થાપિત થયા હતા.
  • આ બેન્કો મુખ્યત્વે વેપારને સરળ બનાવવા અને બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના નાણાંકીય વ્યવસ્થાપન માટે ઉપયોગમાં લેવાતી હતી.

• ઇમ્પિરિયલ બેન્ક ઓફ ઈન્ડિયાની રચના:

  • 1921માં બેન્ક ઓફ બંગાળ,બેન્ક ઓફ બોમ્બે અનેબેન્ક ઓફ મદ્રાસને વિલીન કરીનેઇમ્પિરિયલ બેન્ક ઓફ ઈન્ડિયાની રચના કરવામાં આવી.
  • તે ભારતની પ્રથમ ખરેખર રાષ્ટ્રીય બેન્ક હતી અને પછી 1955માં તેને સ્ટેટ બેન્ક ઓફ ઈન્ડિયા (SBI) તરીકે પુનઃસંગઠિત કરવામાં આવી.

• સ્વતંત્રતા પછીનું બેન્કિંગ વિકાસ:

  • 1947માં સ્વતંત્રતા મળ્યા પછી ભારત સરકારે બેન્કિંગ પ્રણાલીને મજબૂત બનાવવા માટે પગલાં લીધા.
  • રિઝર્વ બેન્ક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) 1935માં સ્થાપિત થઈ અને તે ભારતની કેન્દ્રીય બેન્ક બની.

2. વર્તમાન તબક્કો

3. બેંકોના પ્રકારો

A. જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો

• વ્યાખ્યા: ભારત સરકાર દ્વારા માલિકી અને નિયંત્રિત બેંકો.
• ઉદાહરણો: સ્ટેટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (એસબીઆઈ), બેંક ઓફ બરોડા, પંજાબ નેશનલ બેંક (પીએનબી), કેનરા બેંક, યુનિયન બેંક ઓફ ઇન્ડિયા.
• ભૂમિકા: આર્થિક વૃદ્ધિમાં મુખ્ય યોગદાન, ખેતી, એમએસએમઈ અને ઢાંચાગત ક્ષેત્રોમાં ધિરાણ પર ધ્યાન.
• મુખ્ય વિશેષતાઓ:
  • બેંકિંગ નિયમન અધિનિયમ, 1949 હેઠળ કાર્યરત
  • તેમાંથી મોટાભાગની જાહેર ક્ષેત્રની ઉદ્યોગસંસ્થાઓ (પીએસયુ) છે

B. ખાનગી ક્ષેત્રની બેંકો

• વ્યાખ્યા: ખાનગી સંસ્થાઓ અથવા વ્યક્તિઓ દ્વારા માલિકી હોય તેવી બેંકો.
• ઉદાહરણો: એચડીએફસી બેંક, આઇસીઆઇસીઆઇ બેંક, એક્સિસ બેંક, કોટક મહિન્દ્રા બેંક.
• ભૂમિકા: ગ્રાહક સેવા, ટેક્નોલોજી અને નવીનતા પર ધ્યાન.
• મુખ્ય વિશેષતાઓ:
  • બેંકિંગ નિયમન અધિનિયમ, 1949 હેઠળ કાર્યરત
  • મોટાભાગની જાહેર રીતે યાદીકૃત કંપનીઓ છે
  • જાહેર બેંકો માટે અનામત ક્ષેત્રો સિવાયના તમામ ક્ષેત્રોમાં કાર્ય કરવાની મંજૂરી

C. વિદેશી બેન્કો

• વ્યાખ્યા: ભારતની બહાર સ્થાપિત પરંતુ ભારતમાં કાર્યરત બેન્કો.
• ઉદાહરણો: HSBC, Standard Chartered, Citibank, DBS Bank.
• ભૂમિકા: આંતરરાષ્ટ્રીય બેન્કિંગ સેવાઓ, વિદેશી વિનિમય અને ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બેન્કિંગ પૂરું પાડે છે.
• મુખ્ય વિશેષતાઓ:
  • વિદેશી વિનિમય વ્યવસ્થાપન અધિનિયમ (FEMA), 1999 હેઠળ કાર્ય કરે છે
  • RBI નિયમનો અને પ્રુડેન્શિયલ નોર્મ્સને આધિન
  • ભારતમાં ઓટોમેટિક રૂટ હેઠળ કાર્ય કરવાની મંજૂરી છે (100% FDI સુધી)

D. પ્રાદેશિક ગ્રામીણ બેન્કો (RRBs)

• વ્યાખ્યા: ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ઋણ અને અન્ય નાણાકીય સેવાઓ પૂરી પાડવા માટે સ્થાપિત બેન્કો.
• ઉદાહરણો: Vijaya Bank, Corporation Bank (હવે SBI સાથે વિલય થઈ ગયું છે), વગેરે.
• ભૂમિકા: ગ્રામ્ય અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારો સેવા આપે છે, કૃષિ અને નાના પાયાના ઉદ્યોગો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
• મુખ્ય વિશેષતાઓ:
  • RRB અધિનિયમ, 1975 હેઠળ કાર્ય કરે છે
  • નેશનલ બેન્ક ફોર એગ્રિકલ્ચર એન્ડ રૂરલ ડેવલપમેન્ટ (NABARD) દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવે છે
  • છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં મોટાભાગની RRBs જાહેર ક્ષેત્રની બેન્કો સાથે વિલય થઈ ગઈ છે

4. બેન્કિંગ નિયમન અધિનિયમ, 1949

• અમલમાં આવ્યું: 1949
• ઉદ્દેશ: ભારતમાં બેંકિંગ વ્યવસાયને નિયંત્રિત અને નિયમિત કરવો.
• મુખ્ય જોગવાઈઓ:
  • “બેંક” શબ્દ અને બેંકની પ્રવૃત્તિઓની વ્યાખ્યા આપે છે.
  • બેંકોની સ્થાપના, કાર્યપ્રણાલી અને બંધને નિયંત્રિત કરે છે.
  • ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ને બેંકિંગ કાર્યોની દેખરેખ અને નિયમન કરવાની સત્તા આપે છે.
  • બેંકિંગ કંપનીઓ અધિનિયમ, 1949 અનેબેંકિંગ નિયમન અધિનિયમ, 1949 ને અલગ અધિનિયમ તરીકે જોગવાઈ કરે છે.
• મહત્વ:
  • ભારતમાં આધુનિક બેંકિંગ પદ્ધતિ માટે પાયો નાખ્યો.
  • 1969 અને 1981માં બેંકોના રાષ્ટ્રીયકરણને સરળ બનાવ્યું.

5. બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ

A. પ્રથમ રાષ્ટ્રીયકરણ (1969)

• તારીખ: 19 એપ્રિલ, 1969
• રાષ્ટ્રીયકરણ થયેલી બેંકો:
  • 14 મોટી વ્યાપારિક બેંકો સહિત:
    • બેંક ઓફ ઈન્ડિયા
    • ઈન્ડિયન બેંક
    • પંજાબ નેશનલ બેંક
    • કેનરા બેંક
    • ઈન્ડિયન ઓવરસીઝ બેંક
    • યુનાઈટેડ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા
    • બેંક ઓફ બરોડા
    • અલ્લાહાબાદ બેંક
    • પંજાબ & સિંધ બેંક
    • કોર્પોરેશન બેંક
    • યુનાઈટેડ કમર્શિયલ બેંક
    • ન્યૂ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા
    • ઓરિએન્ટલ બેંક ઓફ કોમર્સ
    • ઈન્ડિયન બેંક
• કારણો:
  • ખાસ કરીને ખેતી અને નાના ઉદ્યોગો માટે શ્રેયનું વિતરણ સુનિશ્ચિત કરવું.
  • મોંઘવારીને નિયંત્રિત કરવી અને અર્થતંત્રને સ્થિર કરવું.
  • બેંકિંગ ક્ષેત્રને નિયોજિત આર્થિક વિકાસના લક્ષ્યો સાથે સંરેખિત કરવું.

બી. બીજું રાષ્ટ્રીયકરણ (1981)

• તારીખ: 19 એપ્રિલ, 1981
• રાષ્ટ્રીયકૃત બેંકો:
  • 6 વધારાની બેંકો સહિત:
    • સિન્ડિકેટ બેંક
    • આંધ્રા બેંક
    • વિજયા બેંક
    • યુટીઆઈ બેંક
    • લક્ષ્મી વિલાસ બેંક
    • ન્યૂ ઈન્ડિયા એશ્યોરન્સ કંપની (પછી અન્ય બેંકો સાથે વિલીન થઈ ગઈ)
• પ્રભા�વ:
  • જાહેર ક્ષેત્રની બેંકિંગ પદ્ધતિ વધુ મજબૂત બની.
  • આર્થિક વિકાસમાં જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોની ભૂમિકા વધી.
  • 1982માં **નેશનલ બેંક ફોર એગ્રિકલ્ચર એન્ડ રૂરલ ડેવલપમેન્ટ (નાબાર્ડ)**ની રચનાને માર્ગ મોકળો થયો.

6. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે મુખ્ય તથ્યો (એસએસસી, આરઆરબી)

• ભારતની પ્રથમ બેંક: બેંક ઓફ હિંદુસ્તાન (1770)
• ઇમ્પિરિયલ બેંક ઑફ ઈન્ડિયા: 1921માં બંગાળ, બોમ્બે અને મદ્રાસ બેંકોના વિલયથી બની.
• સ્ટેટ બેંક ઑફ ઈન્ડિયા (એસબીઆઈ): 1955માં ઇમ્પિરિયલ બેંકમાંથી સ્થાપિત.
• રિઝર્વ બેંક ઑફ ઈન્ડિયા (આરબીઆઈ): 1935માં સ્થાપિત, 1949માં કેન્દ્રીય બેંક બની.
• બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ (1969): 14 બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ થયું.
• બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ (1981): વધુ 6 બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ થયું.
• આરઆરબી એક્ટ, 1975: ગ્રામ્ય વિસ્તારોની સેવા માટે પ્રાદેશિક ગ્રામ્ય બેંકોની સ્થાપના.
• બેંકિંગમાં એફડીઆઈ: ઓટોમેટિક માર્ગે 100% સુધી મંજૂર.
• પીએમજેડીવાય: 2014માં આર્થિક સમાવેશને પ્રોત્સાહન આપવા શરૂ થયું.
• યુપીઆઈ (યુનિફાઈડ પેમેન્ટ્સ ઈન્ટરફેસ): 2016માં એનપીસીઆઈ દ્વારા શરૂ થયું, હવે 3 અબજથી વધુ વપરાશકર્તાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાય છે.