ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਟੂਥਪੇਸਟ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਡੀ ਬਿਸਤਰੇ ਦੀ ਚਾਹ, ਦੁੱਧ, ਕੱਪੜੇ, ਸਾਬਣ, ਖਾਣੇ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਆਦਿ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਖਰੀਦੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ? ਸਾਰਾ ਉਤਪਾਦਨ ਖਪਤ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪਾਦਨ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੱਕ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਗਾਹਕ ਇਸਨੂੰ ਖਰੀਦਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਆਵਾਜਾਈ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਹਕ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭੌਤਿਕ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਕਿਤਾਬਾਂ, ਕੱਪੜੇ, ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਅਤੇ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸੁਨੇਹੇ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ?

ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਸਾਡੀ ਲੋੜ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ, ਵਸਤਾਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਚਿੱਤਰ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਭੂਮੀ ਆਵਾਜਾਈ

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਰਾਹਾਂ ਅਤੇ ਕੱਚੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਾਲ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਪੱਕੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰੱਸੀਮਾਰਗ, ਕੇਬਲਵੇ ਅਤੇ ਪਾਈਪਲਾਈਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਮਾਲ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸੜਕ ਆਵਾਜਾਈ

ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੜਕ ਨੈਟਵਰਕ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ ਲਗਭਗ 62.16 ਲੱਖ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ (morth.nic.in, ਸਾਲਾਨਾ ਰਿਪੋਰਟ 2020-21)।

ਚਿੱਤਰ 7.1

ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 85 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ 70 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਮਾਲ ਆਵਾਜਾਈ ਸੜਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੜਕ ਆਵਾਜਾਈ ਛੋਟੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ।

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ

ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਨੇ ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਤੋਂ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਸੋਨਾਰ ਘਾਟੀ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਹੀ (ਰਾਇਲ) ਸੜਕ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਸੜਕ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਟਰੰਕ (ਜੀ.ਟੀ.) ਰੋਡ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਲਕੱਤਾ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਸੀ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਨੰਬਰ (ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਨਵਾਂ) ਬਾਰੇ ਵੈੱਬਸਾਈਟ morth.nic.in/national-highway-details ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰੋ।

ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੜਕ ਆਵਾਜਾਈ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਗੰਭੀਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 1943 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ‘ਨਾਗਪੁਰ ਯੋਜਨਾ’ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਰਿਆਸਤਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਲਮੇਲ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਵੀਹ-ਸਾਲਾ ਸੜਕ ਯੋਜਨਾ (1961) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੜਕਾਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਹੀ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੜਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਜੁੜਾਅ ਸੀ।

ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, ਸੜਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ (ਐਨ.ਐਚ.), ਰਾਜ ਰਾਜਮਾਰਗ (ਐਸ.ਐਚ.), ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਸੜਕਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ

ਉਹ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਜੋ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਕਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੜਕਾਂ ਅੰਤਰ-ਰਾਜੀ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ, ਰੇਲਵੇ ਜੰਕਸ਼ਨਾਂ, ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 1951 ਵਿੱਚ $19,700 \mathrm{~km}$ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 2020 ਵਿੱਚ $1,36,440 \mathrm{~km}$ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਕੁੱਲ ਸੜਕ ਲੰਬਾਈ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਲਗਭਗ 2 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹਨ ਪਰ 40 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸੜਕ ਆਵਾਜਾਈ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਪ੍ਰਾਧਿਕਰਣ (ਐਨ.ਐਚ.ਏ.ਆਈ.) 1995 ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਤਹ ਆਵਾਜਾਈ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਸਰਵਉੱਚ ਸੰਸਥਾ ਵੀ ਹੈ।

$\hspace{0.7cm}$ ਸਾਰਣੀ 7.1 : ਭਾਰਤ ਸੜਕ ਨੈਟਵਰਕ 2020

ਸਰੋਤ: ਸੜਕ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਮੰਤਰਾਲਾ ਸਾਲਾਨਾ ਰਿਪੋਰਟ 2020-21। ਨਵੀਨਤਮ ਡੇਟਾ ਲਈ ਵੈੱਬਸਾਈਟ morth.nic.in ਵੇਖੋ

ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ

ਐਨ.ਐਚ.ਏ.ਆਈ. ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਹੇਠ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸੰਭਾਲੇ ਹਨ:

ਸੁਨਹਿਰੀ ਚਤੁਰਭੁਜ : ਇਸ ਵਿੱਚ $5,846-\mathrm{km}$ ਲੰਬਾ $4 / 6$ ਲੇਨ, ਉੱਚ ਘਣਤਾ ਆਵਾਜਾਈ ਗਲੀਆਰਾ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਮੈਟਰੋ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਿੱਲੀ-ਮੁੰਬਈ-ਚੇਨਈ-ਕੋਲਕਾਤਾ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸੁਨਹਿਰੀ ਚਤੁਰਭੁਜ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨਾਲ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੈਗਾ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਖਰਚ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ ਗਲੀਆਰੇ : ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣ ਗਲੀਆਰੇ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਨੂੰ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ (ਕੋਚੀ-ਸਲੇਮ ਸਪਰ ਸਮੇਤ) ਨਾਲ $4,076-\mathrm{km}$ ਲੰਬੀ ਸੜਕ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਹੈ। ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ ਗਲੀਆਰੇ ਨੂੰ ਅਸਾਮ ਦੇ ਸਿਲਚਰ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਬੰਦਰਗਾਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪੋਰਬੰਦਰ ਨਾਲ $3,640-\mathrm{km}$ ਸੜਕ ਲੰਬਾਈ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।

ਰਾਜ ਰਾਜਮਾਰਗ

ਇਹ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਜ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਸਬਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੜਕਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਸੜਕ ਲੰਬਾਈ ਦਾ 4 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹਨ।

ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੜਕਾਂ

ਇਹ ਸੜਕਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੋਡਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਕੜੀ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਸੜਕ ਲੰਬਾਈ ਦਾ 14 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹਨ।

ਪੇਂਡੂ ਸੜਕਾਂ

ਇਹ ਸੜਕਾਂ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਸੜਕ ਲੰਬਾਈ ਦਾ ਲਗਭਗ 80 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਪੇਂਡੂ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੇਂਡੂ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਧਰਾਤਲ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਚਿੱਤਰ 7.2 : ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਗ੍ਰਾਮ ਸੜਕ ਯੋਜਨਾ ਅਧੀਨ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੜਕ

ਪਹਾੜੀ, ਪਠਾਰੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਪੇਂਡੂ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਕਿਉਂ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

ਹੋਰ ਸੜਕਾਂ

ਹੋਰ ਸੜਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਹੱਦੀ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਰਹੱਦੀ ਸੜਕ ਸੰਗਠਨ (ਬੀ.ਆਰ.ਓ.) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮਈ 1960 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਵਾਲੇ ਸੁਧਾਰ ਦੁਆਰਾ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਹੁਪੱਖੀ ਨਿਰਮਾਣ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਇਸਨੇ ਉੱਚਾਈ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਮਨਾਲੀ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਅਤੇ ਲੇਹ (ਲਦਾਖ) ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੜਕ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ ਔਸਤਨ 4,270 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ‘ਤੇ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬੀ.ਆਰ.ਓ. ਉੱਚਾਈ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਫ਼ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲਿੰਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਪੜੋਸੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੁਮੇਲਪੂਰਨ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। (ਚਿੱਤਰ 7.4 ਅਤੇ 7.5)

ਚਿੱਤਰ 7.3 : ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਖਰਦੁੰਗ ਲਾ ਦੱਰਾ

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ

ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਸੁਰੰਗ - ਅਟਲ ਸੁਰੰਗ $(9.02 \mathrm{Km})$ ਸਰਹੱਦੀ ਸੜਕ ਸੰਗਠਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਰੰਗ ਮਨਾਲੀ ਨੂੰ ਲਹੌਲ-ਸਪੀਤੀ ਘਾਟੀ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰੀ ਬਰਫ਼ਬਾਰੀ ਕਾਰਨ ਘਾਟੀ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 6 ਮਹੀਨੇ ਕੱਟੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਸੁਰੰਗ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 3000 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ‘ਤੇ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।

ਸਰੋਤ: http:/www.bro.gov.in/ pagefimg.asp?imid=144, ਅਤੇ ਪੀਆਈਬੀ ਦਿੱਲੀ 03 ਅਕਤੂਬਰ 2020

ਗਤੀਵਿਧੀ

ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਅਤੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ, ਕਾਨਪੁਰ ਅਤੇ ਪਟਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੋਡ ਕਿਉਂ ਬਣ ਗਏ ਹਨ?

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ

ਭਾਰਤਮਾਲਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਛੱਤਰੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ:

(i) ਤਟਵਰਤੀ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਮੁੱਖ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਦਾ ਜੁੜਾਅ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ;

(ii) ਪਿਛੜੇ ਖੇਤਰਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਜੁੜਾਅ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ;

(iii) ਸੇਤੂਭਾਰਤਮ ਪਰਿਯੋਜਨਾ, ਜੋ ਲਗਭਗ 1500 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੁਲਾਂ ਅਤੇ 200 ਰੇਲ ਓਵਰ ਬ੍ਰਿਜ/ਰੇਲ ਅੰਡਰ ਬ੍ਰਿਜਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਹੈ; ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਜੁੜਾਅ ਯੋਜਨਾ ਲਗਭਗ $9000 \mathrm{~km}$ ਨਵੇਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ।

ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ 2022 ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਰੋਤ: ਆਰਥਿਕ ਸਰਵੇਖਣ 2015-16 ਪੰਨਾ 146।

ਰੇਲ ਆਵਾਜਾਈ

ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਨੈਟਵਰਕ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਨੈਟਵਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਲ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ “…ਵਿਭਿੰਨ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਲਿਆਇਆ”।

ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ 1853 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਠਾਣੇ ਤੱਕ $34 \mathrm{~km}$ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।

ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਰਕਾਰੀ ਉੱਦਮ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਨੈਟਵਰਕ ਦੀ ਲੰਬਾਈ $67,956 \mathrm{~km}$ ਸੀ (ਰੇਲਵੇ ਸਾਲਾਨਾ 2019-20)। ਇਸਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਆਕਾਰ ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਰੇਲਵੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਦਬਾਅ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਰੇਲਵੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ 16 ਜ਼ੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

$\hspace{1.2cm}$ ਸਾਰਣੀ 7.2 : ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ:
$\hspace{0.7cm}$ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਅਤੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ

ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦੀ ਟਰੈਕ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ, ਤਿੰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ:

ਬ੍ਰੌਡ ਗੇਜ: ਬ੍ਰੌਡ ਗੇਜ ਵਿੱਚ ਰੇਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ 1.676 ਮੀਟਰ ਹੈ। ਬ੍ਰੌਡ ਗੇਜ ਲਾਈਨਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ $63950 \mathrm{~km}$ ਸੀ (2019-20)।

ਮੀਟਰ ਗੇਜ: ਰੇਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ ਇੱਕ ਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਕੁੱਲ