ਮੈਂ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਲਈ ‘ਪਾਗਲਪਨ’ ਹੈ, ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪਾਗਲਪਨ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਮਜ਼ਦੂਰੀ-ਬਚਾਉ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ‘ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਬਚਾਉਂਦੇ’ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ‘ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਮਰਨ ਲਈ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ…

ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ

6.1 ਜਾਣ-ਪਛਾਣ

ਲੋਕ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਖੇਤਾਂ, ਫੈਕਟਰੀਆਂ, ਬੈਂਕਾਂ, ਦੁਕਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਕਾਰਜਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਘਰ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘਰ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕੰਮ ਜਿਵੇਂ ਬੁਣਾਈ, ਲੇਸ ਬਣਾਉਣਾ ਜਾਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਕਰਘਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਨੌਕਰੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਈ.ਟੀ. ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਫੈਕਟਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜਦਕਿ ਹੁਣ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਫੈਕਟਰੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਸਮਾਨ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰ ‘ਤੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। 2020-21 ਵਿੱਚ ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ, ਲੱਖਾਂ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਘਰੋਂ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪਹੁੰਚਾਈਆਂ।

ਲੋਕ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਕੰਮ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ‘ਜੀਵਿਕਾ’ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਪੈਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਣਾ ਸਾਨੂੰ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨਾਲ ਅਰਥਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ - ਇਹੀ ‘ਜੀਵਿਕਾ’ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਸਾਡੇ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੰਮ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਹੱਥ-ਕਰਘਾ ਸਮੇਤ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।

ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਬਾਰੇ ਸੂਝ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਮਾਨਵੀ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਦਯੋਗਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਈ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਵਰਗਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਬਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰੀ, ਆਦਿ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

6.2 ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ

ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਕੀ ਹੈ? ਕਰਮਚਾਰੀ ਕੌਣ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਖੇਤਾਂ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਦਯੋਗਾਂ ਲਈ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਪਾਹ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਮਿੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪਾਵਰਲੂਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਾਰੀਆਂ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮਾਲ ਲਿਜਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਪੈਸੇ ਦਾ ਮੁੱਲ ਉਸ ਸਾਲ ਲਈ ਇਸਦੇ ਸਕਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਯਾਤਾਂ ਲਈ ਕੀ ਅਦਾਇਗੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਯਾਤਾਂ ਤੋਂ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਕਮਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ (ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਮੁੱਲ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਯਾਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ ਹੈ) ਜਾਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ (ਜੇਕਰ ਮੁੱਲ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਯਾਤ ਨਿਰਯਾਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ) ਜਾਂ ਜ਼ੀਰੋ (ਜੇਕਰ ਨਿਰਯਾਤ ਅਤੇ ਆਯਾਤ ਇੱਕੋ ਮੁੱਲ ਦੇ ਸਨ)। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਸ ਕਮਾਈ (ਪਲੱਸ ਜਾਂ ਮਾਈਨਸ) ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਸਾਲ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਕਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਉਤਪਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜੋ ਸਕਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਉਤਪਾਦ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਉਹ ਜੋ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ - ਉੱਚ ਜਾਂ ਨੀਵੀਂ, ਕਰਮਚਾਰੀ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ, ਸੱਟ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਰੀਰਕ ਅਪਾਹਜਤਾ, ਮਾੜੇ ਮੌਸਮ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਕਾਰਨ ਕੰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਹਨ। ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਯੁਕਤਕਰਤਾ ਦੁਆਰਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਵੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਹੁਪੱਖੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉੱਚਿਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਨ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। 2017-18 ਦੌਰਾਨ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਲਗਭਗ 471 ਮਿਲੀਅਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਾਰਜਬਲ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਜਬਲ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਵੱਧ ਹੈ। ਪੇਂਡੂ ਕਰਮਚਾਰੀ ਇਸ 471 ਮਿਲੀਅਨ ਦਾ ਲਗਭਗ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਬਲ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਲਗਭਗ 77 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕਰਮਚਾਰੀ ਪੁਰਸ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਔਰਤਾਂ ਹਨ (ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ)। ਔਰਤ ਕਰਮਚਾਰੀ ਪੇਂਡੂ ਕਾਰਜਬਲ ਦਾ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦਕਿ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਾਰਜਬਲ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ-ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਈਂਧਣ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਕਦ ਜਾਂ ਅਨਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ; ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਭੁਗਤਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸੋਚਦੇ ਹੋ?

ਇਹ ਕੰਮ ਕਰੋ

• ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਜਾਂ ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜੋ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਤਕਨੀਕੀ ਡਿਗਰੀਆਂ ਅਤੇ ਡਿਪਲੋਮੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੰਮ ‘ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਖਾਲੀ ਸਮਾਂ ਵੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਕੰਮ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ‘ਤੇ ਨਾ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕਰੋ ਕਿ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਤਰੀਕੇ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤਾਂ ਜੋ ਘਰ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਕੰਮ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ, ਨੂੰ ਵੀ ਸਕਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਉਤਪਾਦ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਇੱਕ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਹਿਮਤ ਹੋ?

6.3 ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ

ਕਰਮਚਾਰੀ-ਆਬਾਦੀ ਅਨੁਪਾਤ ਇੱਕ ਸੂਚਕ ਹੈ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੁਪਾਤ ਇਹ ਜਾਣਨ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਕੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਨੁਪਾਤ ਵੱਧ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵੱਧ ਹੈ; ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਅਨੁਪਾਤ ਮੱਧਮ, ਜਾਂ ਘੱਟ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਅਨੁਪਾਤ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨੀਵੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਆਬਾਦੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਹੋਵੋਗੇ। ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਭਾਰਤ ਲਈ ਕਰਮਚਾਰੀ-ਆਬਾਦੀ ਅਨੁਪਾਤ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨਾਲ ਵੰਡੋ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ 100 ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਾਰਤ ਲਈ ਕਰਮਚਾਰੀ-ਆਬਾਦੀ ਅਨੁਪਾਤ ਮਿਲੇਗਾ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਟੇਬਲ 6.1 ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ 100 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 35 (34.7 ਨੂੰ ਗੋਲ ਕਰਕੇ) ਕਰਮਚਾਰੀ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਨੁਪਾਤ ਲਗਭਗ 34 ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪੇਂਡੂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਅਨੁਪਾਤ ਲਗਭਗ 35 ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਅੰਤਰ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਵਧੇਰੇ ਆਮਦਨ ਕਮਾਉਣ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸੀਮਿਤ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਖਲਾਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਾਰਜਬਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦਕਿ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਕਾਫ਼ੀ ਹਿੱਸਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਕਈ ਮੌਕੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁਆਲੀਫਿਕੇਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਹੁਨਰਾਂ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਘਰ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।

ਟੇਬਲ 6.1 ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਰਮਚਾਰੀ-ਆਬਾਦੀ ਅਨੁਪਾਤ, 2017-2018

ਇਹ ਕੰਮ ਕਰੋ

• ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਕਰਮਚਾਰੀ-ਆਬਾਦੀ ਅਨੁਪਾਤਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ - ਕਿਉਂ?

• ਕੁਝ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਨੋਟਿਸ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਪੁਰਸ਼ ਵਧੀਆ ਆਮਦਨ ਨਹੀਂ ਕਮਾਉਂਦੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਭੇਜਦੇ। ਕਿਉਂ?

ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਵਧੇਰੇ ਪੁਰਸ਼ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ: ਹਰ 100 ਸ਼ਹਿਰੀ ਔਰਤਾਂ ਲਈ, ਸਿਰਫ਼ ਲਗਭਗ 14 ਕੁਝ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ 100 ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਲਗਭਗ 18 ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ, ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਔਰਤਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀਆਂ? ਇਹ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਸ਼ ਵਧੀਆ ਆਮਦਨ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰਿਵਾਰ ਔਰਤ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਹਤੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਉੱਪਰ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਉਸ ‘ਤੇ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਪਾਦਕ ਕੰਮ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਕੰਮ ਦੀ ਇਸ ਸੰਕੀਰਣ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਗੈਰ-ਮਾਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ, ਇਸ ਲਈ, ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਘੱਟ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚੋ ਜੋ ਘਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਔਰਤ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

6.4 ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀ

ਕੀ ਕਰਮਚਾਰੀ-ਆਬਾਦੀ ਅਨੁਪਾਤ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਇੱਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨੂ