ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਗੰਗਾ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼੍ਰਮਣ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਧਰਮ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਵਰਣ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਮਗਧ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜ ਵਜੋਂ ਉਭਰਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ ਮੌਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੱਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਮੌਰੀਆ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਅਸ਼ੋਕ ਮੌਰੀਆ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰਿਆ ਜਿਸਨੇ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਿਸਟ ਸ਼੍ਰਮਣ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਕਈ ਪਹਿਲੂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪੂਜਾ ਦੇ ਢੰਗ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਯੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਪੂਜਾ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯੱਖ ਪੂਜਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸਤੰਭ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਚੱਟਾਨ-ਕੱਟੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ

ਬੋਧੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਮੱਠਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸਤੂਪਾਂ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਬੋਧੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਸਤੂਪਾਂ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੱਥਰ ਦੇ ਸਤੰਭ, ਚੱਟਾਨ-ਕੱਟੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂਰਤੀ-ਸ਼ਿਲਪ ਕਈ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਤਰਾਸ਼ੇ ਗਏ ਸਨ। ਸਤੰਭ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਚੇਮੇਨੀਅਨ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਤੰਭ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਪਰ ਮੌਰੀਆ ਸਤੰਭ ਅਚੇਮੇਨੀਅਨ ਸਤੰਭਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਮੌਰੀਆ ਸਤੰਭ ਚੱਟਾਨ-ਕੱਟੇ ਸਤੰਭ ਹਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰੀਗਰ ਦੇ ਹੁਨਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਚੇਮੇਨੀਅਨ ਸਤੰਭ ਇੱਕ ਰੱਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅਸ਼ੋਕ ਦੁਆਰਾ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸਤੰਭ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜੋ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਸਤੰਭ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ੀਰਸ਼ (ਕੈਪੀਟਲ) ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਲਦ, ਸ਼ੇਰ, ਹਾਥੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਤਰਾਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ੀਰਸ਼ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ

ਸ਼ੈਲੀਕ੍ਰਿਤ ਕਮਲ ਨਾਲ ਸਤੰਭ ਸ਼ੀਰਸ਼ ਅਤੇ ਅਬੈਕਸ

ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਰਗਾਕਾਰ ਜਾਂ ਗੋਲ ਅਬੈਕਸ (ਪੱਧਰੀ ਫਰਸ਼) ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤਰਾਸ਼ੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅਬੈਕਸ ਸ਼ੈਲੀਕ੍ਰਿਤ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ੀਰਸ਼ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਮੌਜੂਦਾ ਸਤੰਭ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਬਸਾਰਹ-ਬਖੀਰਾ, ਲੌਰੀਆ-ਨੰਦਨਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਰਾਮਪੁਰਵਾ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਕਿਸਾ ਅਤੇ ਸਾਰਨਾਥ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹਨ।

ਸਾਰਨਾਥ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਮੌਰੀਆ ਸਤੰਭ ਸ਼ੀਰਸ਼, ਜਿਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ੀਰਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੌਰੀਆ ਮੂਰਤੀਕਾਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਤਰਾਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਹੈ - ਭਰਵੇਂ, ਦਹਾੜਦੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਇੱਕ ਗੋਲ ਅਬੈਕਸ ‘ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਘੋੜੇ, ਇੱਕ ਬਲਦ, ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਤਰਾਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਟੀਕਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਮ੍ਮਚੱਕ੍ਰਪ੍ਰਵਰਤਨ (ਬੁੱਧ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਉਪਦੇਸ਼) ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਇਹ ਸਤੰਭ ਸ਼ੀਰਸ਼ ਬੁੱਧ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਨਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।

ਯੱਖ, ਯੱਖਿਣੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਸ਼ੀਰਸ਼ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਤੰਭ ਥੰਮ੍ਹ, ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੀਆਂ ਚੱਟਾਨ-ਕੱਟੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਯੱਖ ਪੂਜਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਬੋਧੀ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਦਾ ਪਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਯੱਖਾਂ ਅਤੇ ਯੱਖਿਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਪਟਨਾ, ਵਿਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂਰਤੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੜ੍ਹੀ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਤੱਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸਤਹ ਹੈ। ਚਿਹਰਿਆਂ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਪੂਰੀ ਗੋਲਾਈ ਵਿੱਚ, ਉਭਰੇ ਹੋਏ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ-ਰਚਨਾਤਮਕ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪਟਨਾ ਦੇ ਦੀਦਾਰਗੰਜ ਤੋਂ ਇੱਕ ਯੱਖਣੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਸੁਡੌਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਚਿੱਤਰਣ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹ ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਯੱਖ, ਪਰਖਮ

ਟੈਰਾਕੋਟਾ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਮੂਰਤੀਕਾਰੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਧੌਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੱਟਾਨ-ਕੱਟੇ ਹਾਥੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਰੇਖਿਕ ਲੈਅ ਨਾਲ ਗੋਲਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਡਲਿੰਗ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੋਕ ਦਾ ਚੱਟਾਨ-ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਦਾਹਰਣ ਮੂਰਤੀ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਿਪੁੰਨ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਉੱਲੇਖਯੋਗ ਹਨ। ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਗਯਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਰਾਬਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟੀ ਗਈ ਚੱਟਾਨ-ਕੱਟੀ ਗੁਫਾ ਨੂੰ ਲੋਮਸ ਰਿਸ਼ੀ ਗੁਫਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਫਾ ਦੇ ਮੁਹਾਰ ਨੂੰ ਅਰਧਵਰਤੁਲਾਕਾਰ ਚੈਤਿਆ ਮੇਹਰਾਬ ਨਾਲ ਦਾਖਲੇ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੈਤਿਆ ਮੇਹਰਾਬ ‘ਤੇ ਉੱਚ ਉਭਾਰ ਵਿੱਚ ਤਰਾਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਹਾਥੀ ਫਰੀਜ਼ ਕਾਫ਼ੀ ਗਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਫਾ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਾਲ ਆਇਤਾਕਾਰ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਗੋਲ ਕਮਰਾ ਹੈ। ਦਾਖਲਾ ਹਾਲ ਦੀ ਸਾਈਡ ਦੀ ਕੰਧ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਗੁਫਾ ਅਸ਼ੋਕ ਦੁਆਰਾ ਅਜੀਵਿਕਾ ਸੰਪ੍ਰਦਾਏ ਲਈ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਲੋਮਸ ਰਿਸ਼ੀ ਗੁਫਾ ਇਸ ਕਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੋਧੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੋਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।

ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਕਾਰਨ, ਸਤੂਪਾਂ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੂਰਤੀਕਾਰੀ ਨਿਰਮਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨੋਟ ਕਰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਤੂਪ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਗ੍ਰਹ, ਵੈਸ਼ਾਲੀ, ਵੇਥਦੀਪਾ ਅਤੇ ਪਾਵਾ, ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਕਪਿਲਵਸਤੁ, ਅੱਲਕੱਪਾ ਅਤੇ ਰਾਮਗ੍ਰਾਮ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ੀਨਗਰ ਅਤੇ ਪਿੱਪਲਵਿਨਾ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਪਾਠਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਗੰਗਾ ਦੀ ਘਾਟੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਵੰਤੀ ਅਤੇ ਗੰਧਾਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਬੁੱਧ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਸਤੂਪਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸਤੂਪ, ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਚੈਤਿਆ ਬੋਧੀ ਅਤੇ ਜੈਨ ਮੱਠੀ ਕੰਪਲੈਕਸਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਸਤੂਪ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਬੈਰਾਟ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਾਂਚੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸਤੂਪ (ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ) ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਸਤੂਪ ਬਣਾਏ ਗਏ ਜੋ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ, ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖੀ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦਾਨਦਾਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਪੈਟਰਨ ਬਹੁਤ ਸਮੂਹਿਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ। ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਆਮ ਭਗਤਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਤੱਕ ਹਨ। ਕਈ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਗਿਲਡਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਾਨ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਕੋਂਡਾਨੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀਤਲਖੋਰਾ ਵਿੱਚ ਕੰਹਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਲਕਾ। ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ-ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ, ਸੁਨਿਆਰੇ, ਪੱਥਰ-ਪਾਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਬੜ੍ਹਈ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।

ਹਾਥੀ, ਧੌਲੀ

ਲੋਮਸ ਰਿਸ਼ੀ ਗੁਫਾ - ਦਾਖਲੇ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ

ਸ਼ੇਰ ਸ਼ੀਰਸ਼, ਸਾਰਨਾਥ

ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰਨਾਥ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ੀਰਸ਼, ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਾਰਨਾਥ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ੀਰਸ਼ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੌਰੀਆ ਕਾਲ ਦੀ ਮੂਰਤੀਕਾਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਸਾਰਨਾਥ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਧਮ੍ਮਚੱਕ੍ਰਪ੍ਰਵਰਤਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਸ਼ੀਰਸ਼ ਅਸ਼ੋਕ ਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸ਼ੀਰਸ਼ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸੀ: (i) ਸ਼ੈਫਟ (ਜੋ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ), (ii) ਇੱਕ ਕਮਲ ਘੰਟੀ ਅਧਾਰ, (iii) ਘੰਟੀ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਡਰੱਮ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਚਾਰ ਜਾਨਵਰ ਘੜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ, (iv) ਚਾਰ ਭਵੀਂ ਪਿੱਠ-ਸਿਰੀਂ ਜੁੜੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਅਤੇ (v) ਸਿਖਰਲਾ ਤੱਤ, ਧਰਮਚੱਕਰ, ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਚੱਕਰ, ਵੀ ਇਸ ਸਤੰਭ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਚੱਕਰ ਟੁੱਟੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰਨਾਥ ਦੇ ਸਾਈਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿਖਰਲੇ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਕਮਲ ਅਧਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੀਰਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਹੁਣ ਸਾਰਨਾਥ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਸ਼ੀਰਸ਼ ਦੇ ਚਾਰ ਸ਼ੇਰ ਇੱਕ ਗੋਲ ਅਬੈਕਸ ‘ਤੇ ਪਿੱਠ-ਸਿਰੀਂ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸ਼ੀਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਸ਼ੇਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਨ। ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸਮਾਰਕੀ ਸੁਭਾਅ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ। ਹੋਠਾਂ ਦੀਆਂ ਉਲਟੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਠਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਦਾ ਬਾਅਦ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੁਦਰਤੀ ਚਿੱਤਰਣ ਲਈ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੇਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਹ ਰੋਕ ਰੱਖੀ ਹੋਵੇ। ਅਯਾਲ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹ ਭਾਰੀ ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ ਮੌਰੀਆ ਕਾਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘੁੰਗਰਾਲੀਆਂ ਅਯਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਆਇਤਨ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਭਾਰ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਬੈਕਸ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਚੱਕਰ (ਪਹੀਏ) ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਹੈ ਜਿਸਦੀਆਂ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਚੋਵੀਂ ਤੀਲੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਚੱਕਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਬਲਦ, ਇੱਕ ਘੋੜਾ, ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਤਰਾਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੱਕਰ ਦਾ ਮੋਟਿਫ ਸਾਰੀ ਬੋਧੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਧਮ੍ਮਚੱਕ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ, ਸਤਹ ਨਾਲ ਚਿਪਕੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਰਵੀਂ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਮੁਦਰਾ ਗੋਲ ਅਬੈਕਸ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਚੱਕਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀਮਿਤ ਜਗ੍ਹਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਜਾਨਵਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸੀਮਿਤ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਦੇ ਚਿੱਤਰਣ ਉੱਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮਾਂਡ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੋਲ ਅਬੈਕਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉਲਟੇ ਕਮਲ ਸ਼ੀਰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਮਲ ਦੀ ਹਰੇਕ ਪੰਖੁੜੀ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਘਣਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਗੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਤਰਾਸ਼ੇ ਹੋਏ ਵਕਰਿਤ ਤਲ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਤੰਭ ਮੂਰਤੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਇਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕਲਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਬੰਦਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਂਚੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਖੰਡਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸ਼ੇਰ-ਸ਼ੀਰਸ਼-ਸਤੰਭ ਦਾ ਮੋਟਿਫ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।

ਦੀਦਾਰਗੰਜ ਯੱਖਣੀ

ਆਧੁਨਿਕ ਪਟਨਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀਦਾਰਗੰਜ ਤੋਂ ਇੱਕ ਚੌਰੀ (ਮੱਖੀ-ਝਾੜਨ) ਫੜੀ ਖੜ੍ਹੀ ਯੱਖਣੀ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਅਕਾਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਮੌਰੀਆ ਕਾਲ ਦੀ ਮੂਰਤੀਕਾਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਧੀਆ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਪਟਨਾ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ, ਇਹ ਇੱਕ ਲੰਬੀ, ਸੁਡੌਲ, ਆਜ਼ਾਦ ਖੜ੍ਹੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸਤਹ ਵਾਲੇ ਬਲੂਏ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲਾਈ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਚੌਰੀ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਦਕਿ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਅਤੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਸੁਘੜਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੋਲ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਦਾਰ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਤੀ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਚਿਹਰੇ ਦੀਆਂ ਗੋਲ, ਮਾਸਲ ਗੱਲ੍ਹ