ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਤਮਿਲ ਜਾਂ ਉੜੀਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤਮਿਲ ਜਾਂ ਉੜੀਆ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਜਾਂ ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਹਰੇਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੇ ਖਾਣੇ, ਕੱਪੜੇ, ਕਵਿਤਾ, ਨ੍ਰਿਤ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਦੇ ਹਾਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਪਛਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵਿਕ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ (ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਬਦਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ)। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਖੇਤਰੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਈਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀਆਂ ਜਟਿਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੇਖਾਂਗੇ, ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ ਇੱਕ ਖਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪਤਾ ਲਗਾਓ ਕਿ ਪਿਛਲੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀਆਂ ਰਾਜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕੀ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਰਾਜ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਹੈ?

ਚੇਰਾ ਅਤੇ ਮਲਿਆਲਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ

ਆਓ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰੀਏ। ਮਹੋਦਯਪੁਰਮ ਦਾ ਚੇਰਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਕੇਰਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਲਿਆਲਮ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਲਿਆਲਮ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਲਿਪੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ।

ਪਤਾ ਲਗਾਓ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭਾਸ਼ਾ(ਵਾਂ) ਬੋਲਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਦੋਂ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਚਿੱਤਰ 1 ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਕੇਰਲ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ, ਮਲਿਆਲਮ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ।

ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਚੇਰਾ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲਈ। ਕੇਰਲ ਦਾ ਮੰਦਰ ਥੀਏਟਰ, ਜਿਸਦਾ ਪਤਾ ਇਸ ਕਾਲ ਨਾਲ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮਹਾਂਕਾਵਿਆਂ ਤੋਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਉਧਾਰ ਲਈਆਂ। ਮਲਿਆਲਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਰਿਣੀ ਹਨ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਚੌਦ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥ, ਲੀਲਾਤਿਲਕਮ, ਜੋ ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਮਣਿਪ੍ਰਵਾਲਮ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ - ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ, “ਹੀਰੇ ਅਤੇ ਮੂੰਗੇ” ਦੋ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ: ਜਗਨਨਾਥ ਪੰਥ

ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਖੇਤਰੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਦਾਹਰਣ ਪੁਰੀ, ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਲਈ ਇੱਕ ਨਾਮ) ਦਾ ਪੰਥ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੱਕ, ਸਥਾਨਕ ਕਬਾਇਲੀ ਲੋਕ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਦੇਵਤਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ।

ਚਿੱਤਰ 2 ਬਲਭਦਰ, ਸੁਭਦਰਾ ਅਤੇ ਜਗਨਨਾਥ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਤਾੜ-ਪੱਤੇ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ, ਓਡੀਸ਼ਾ।

ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਗੰਗਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਨੰਤਵਰਮਨ ਨੇ ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਜਗਨਨਾਥ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, 1230 ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਅਨੰਗਭੀਮ ਤੀਜੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਦਾ “ਡਿਪਟੀ” ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।

ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮੰਦਰ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਓਡੀਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੁਗਲ, ਮਰਾਠੇ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ, ਨੇ ਮੰਦਰ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਚਿੱਤਰ 3 ਜਗਨਨਾਥ ਮੰਦਰ, ਪੁਰੀ।

ਰਾਜਪੂਤ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ

ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੌਜੂਦਾ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖੇਤਰ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੱਚ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮੂਹ ਸਨ (ਅਤੇ ਹਨ) ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਪੂਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਬੇਸ਼ਕ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਆਕਾਂਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ, ਮੌਜੂਦਾ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਪੂਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਿਤ ਸੀ। ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ (ਅਧਿਆਇ 2) ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਾਸਕ ਉਸ ਨਾਇਕ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਸਨ ਜੋ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਸੀ, ਅਕਸਰ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਨੂੰ ਚੁਣਦਾ ਸੀ। ਰਾਜਪੂਤ ਨਾਇਕਾਂ ਬਾਰੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਾਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਇਹ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਗੀਆਂ। ਆਮ ਲੋਕ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ - ਜੋ ਅਕਸਰ ਨਾਟਕੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ - ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ, ਦੋਸਤੀ, ਪਿਆਰ, ਬਹਾਦਰੀ, ਗੁੱਸਾ, ਆਦਿ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਕੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲੀ? ਕਈ ਵਾਰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਪਤੀਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਸਤੀ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਚਿਖਾ ‘ਤੇ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੇ ਸਤੀ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀਰਤਾ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ।

ਨਕਸ਼ਾ 1 ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖੇਤਰ।

ਖੇਤਰੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ: ਕਥਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਜੇ ਵੀਰਤਾ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਗੱਲ ਨ੍ਰਿਤ ਲਈ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਆਓ ਇੱਕ ਨ੍ਰਿਤ ਸ਼ੈਲੀ, ਕਥਕ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵੇਖੀਏ, ਜੋ ਹੁਣ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਥਕ ਸ਼ਬਦ ਕਥਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਕਥਕ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਜਾਤੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ। ਕਥਕ ਪੰਦਰਵੀਂ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਫੈਲਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਨ੍ਰਿਤ ਸ਼ੈਲੀ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਰਾਧਾ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ ਲੀਲਾ ਨਾਮਕ ਲੋਕ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਨ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਕਥਕ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ।

ਪਤਾ ਲਗਾਓ ਕਿ ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕਾਂ/ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੁਣ ਕੀ ਹਨ? ਇਹ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੇ ਵੀਰਤਾ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ?

ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਵਾਬਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਕਥਕ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਵਾਲੇ ਨ੍ਰਿਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦੋ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਜਾਂ ਘਰਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ: ਇੱਕ ਰਾਜਸਥਾਨ (ਜੈਪੁਰ) ਦੇ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ। ਅਵਧ ਦੇ ਆਖਰੀ ਨਵਾਬ ਵਾਜਿਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ, ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਤੀਜੀ ਤਿਮਾਹੀ ਤੱਕ, ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਗੋਂ ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਨ੍ਰਿਤ ਸ਼ੈਲੀ ਵਜੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਜਟਿਲ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਕਾਰੀਗਰੀ, ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪਹਿਰਾਵੇ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅਭਿਨੈ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਚਿੱਤਰ 5 ਨ੍ਰਿਤ ਕਲਾਸ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਮੰਦਰ, ਖਜੁਰਾਹੋ।

ਕਥਕ, ਕਈ ਹੋਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਨੀਵੀਂ ਅਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਾਪਸੰਦ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਬਚ ਗਈ ਅਤੇ ਤਵਾਇਫਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਤ ਦੇ ਛੇ “ਸ਼ਾਸਤਰੀ” ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਸ਼ਾਸਤਰੀ

ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੀਂ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੌਰਾਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਉਹ ਦੌਰ ਵੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਯੂਨਾਨ ਨੇ ਐਥਨਜ਼ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੱਕ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜਿੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ।

ਸਰੋਤ- ਸਕੂਲਾਂ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ (ਤ੍ਰਿਭਾਸ਼ੀ), 2017, ਐਨ.ਸੀ.ਈ.ਆਰ.ਟੀ.

“ਸ਼ਾਸਤਰੀ” ਨ੍ਰਿਤ

ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਲਾ ਰੂਪ ਨੂੰ “ਸ਼ਾਸਤਰੀ” ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਵਾਲ ਅਕਸਰ ਕਾਫ਼ੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜੇਕਰ ਇਹ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ? ਜਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੰਬੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਹੁਨਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ? ਇਹ ਉਹ ਸਵਾਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਜੋ “ਲੋਕ” ਵਜੋਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਹਨ, ਉਹ “ਸ਼ਾਸਤਰੀ” ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਕਿ “ਸ਼ਾਸਤਰੀ” ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰੂਪ ਉੱਤਮ ਹਨ, ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

ਹੋਰ ਨ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ:

ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ (ਤਮਿਲਨਾਡੂ)

ਕਥਕਲੀ (ਕੇਰਲ)

ਓਡੀਸੀ (ਓਡੀਸ਼ਾ)

ਕੁਚੀਪੁੜੀ (ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)

ਮਣੀਪੁਰੀ (ਮਣੀਪੁਰ)

ਚਿੱਤਰ 6 ਕਥਕ ਨ੍ਰਿਤਕਾਰ, ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ ਪੇਂਟਿੰਗ।

ਇਹਨਾਂ ਨ੍ਰਿਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਪਤਾ ਲਗਾਓ।

ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਲਈ ਪੇਂਟਿੰਗ: ਮਿਨੀਏਚਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ

ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਰੰਪਰਾ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਉਹ ਮਿਨੀਏਚਰ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੀ ਸੀ। ਮਿਨੀਏਚਰ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ) ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਕਾਗਜ਼ ‘ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਮਿਨੀਏਚਰਾਂ ਤਾੜ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ‘ਤੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ, ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ, ਜੈਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂ ਨੇ ਉੱਚ-ਹੁਨਰਮੰਦ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਰਣਨਾਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਲੜਾਈ ਜਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਵਜੋਂ ਵਟਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਚੁਣ