रेल्वे जीके – ६० मिनिटांचे मास्टर रिव्हिजन शीट
(डावीकडून उजवीकडे, विभागानुसार वापरा; प्रत्येक विभागासाठी ४-५ मिनिटे ≈ एकूण ६० मिनिटे)

विभाग १: मूलभूत संकल्पना – टॉप ३० (५ मिनिटे)

1. भारतीय रेल्वे: 168 वर्षे जुनी (16 एप्रिल 1853, पहिली गाडी बोरी बंदर–ठाणे 34 किमी)
2. जगातील चौथी मोठी रेल्वे साखळी; आशियात पहिली; 68,000+ मार्ग किमी
3. 18 रेल्वे विभाग (2022) – नवीनतम: SWR (हुबळी) आणि WCR (जबलपूर)
4. रेल्वे बोर्ड मुख्यालय: रेल भवन, नवी दिल्ली; अध्यक्ष आणि CEO = एकच व्यक्ती (2019 पासून)
5. भारतीय रेल्वे ही ‘विभागीय उपक्रम’ असून रेल्वे मंत्रालयाखाली येते
6. युनेस्को जागतिक वारसा स्थळे: 1) सीएसटी मुंबई 2) पर्वतीय रेल्वे (3) – दार्जिलिंग, नीलगिरी, कालका-शिमला
7. समर्पित मालवाहतूक गलियारे: EDFC (लुधियाना-डनकुनी) आणि WDFC (दादरी-JNPT) – मालक DFCCIL
8. गती शक्ती: राष्ट्रीय रेल्वे आणि लॉजिस्टिक्स योजना 2021-30
9. रेलटेल: ISP आणि दूरसंचार शाखा; OFC आणि रेल-वायफाय पुरवते
10. आयआरसीटीसी: मिनी-रत्न (2008); एकमेव लिस्टेड रेल PSU; तेजस, आयआरसीटीसी की, भारत गौरव गाड्या चालवते
11. पहिली राजधानी: 1969 (हावडा-नवी दिल्ली); पहिली शताब्दी: 1988 (NDLS-JHS)
12. सर्वात वेगवान सेवेत: गतिमान एक्स्प्रेस 160 किमी/तास (NDLS-आग्रा)
13. सर्वात लांब धावणारी: विवेक एक्स्प्रेस (डिब्रूगड-कन्याकुमारी 4,286 किमी)
14. सर्वात लांब प्लॅटफॉर्म: हुबळी (1,507 मी) > गोरखपूर (1,366 मी)
15. सर्वात उंच स्थानक: घूम (दार्ज, 2,258 मी); सर्वात उतार: नीलगिरी (8.33 %)
16. कोकण रेल्वे: 738 किमी, 92 बोगदे, 1998; RORO सेवेचा अग्रगण्य
17. झिरो-बेस्ड वेळापत्रक: दर दोन वर्षांनी (शेवटचे जुलै 2022)
18. वेळेवर धावण्याचे मापन यंत्रणा: CNS (Computerised Coaching Net)
19. मार्गाचे गेज: BG 1,676 मिमी (92 %), MG 1,000 मिमी, NG 762/610 मिमी
20. चाके: 52-54 सेमी Ø, मोनोब्लॉक फोर्ज्ड; फ्लँज → 1 इन 20 कँट
21. LHB डब्बा: 160 किमी/तास, FIAT बोगी, स्टेनलेस स्टील, अ‍ॅंटी-क्लाइम्ब
22. वॅगन वर्गीकरण: BCN (BOX-NHL), BCNA, BTPN इ.
23. विद्युत ओढ: 25 kV 50 Hz AC; 85 % मार्ग वीजीकृत (मार्च 2024)
24. 3-फेज लोको: WAP-7 (6,250 hp), WAG-9 (6,000 hp) – Alstom आणि BHEL
25. HOG (Head-On-Generation): दरवर्षी 3.3 लाख किलोलिटर डिझेल वाचवते
26. कवच: भारतीय रेल्वेचे देशी ATP (Automatic Train Protection)
27. NTES: National Train Enquiry System (थेट स्थिती)
28. UTS: Unreserved Ticketing System; QR कागद + मोबाईल
29. रेल मदद: 139-एकात्मिक तक्रार निवारण पोर्टल
30. अमृत भारत, वंदे भारत आणि नमो भारत (ट्रेनसेट्स) – पंतप्रधान मोदींनी 30 डिसेंबर 2023 रोजी हिरवा झेंडा दाखवला

Section 2: Formulas & Shortcuts (3 min)

1. वेळेवर धावण्याचे टक्केवारी = (वेळेवर धावणाऱ्या गाड्या / एकूण गाड्या) × 100
2. ऑपरेटिंग रेशो = कार्यरत खर्च / एकूण उत्पन्न (लक्ष्य < 90 %)
3. NTKM = नेट टन × किमी; GTKM = ग्रॉस टन × किमी
4. लोको वापर = इंजिन किमी / इंजिन दिवस
5. वॅगन टर्नअराउंड (दिवस) = (वॅगन दिवस / लोड केलेले वॅगन)
6. PV (प्रवासी व्हॉल्यूम) = प्रवासी किमी
7. भाडे गणना: बेस भाडे × अंतर स्लॅब (50 किमी मोफत, नंतर 10 किमी स्लॅब)
8. प्लॅटफॉर्म लांबी (किमान) = सर्वात लांब ट्रेन + 2 × 60 मी = 24-कोच LHB ≈ 540 मी
9. वक्र वेग (सुरक्षित) ≈ 4.3 √R (किमी/तास, R मी मध्ये) – BG साठी अंगठा नियम
10. रेल वापर: 60 किलोसाठी 52 किग्रा/मी; एकल मार्गासाठी 13 रेल/किमी
11. 1” = 25.4 मिमी → झटपट रूपांतर: 4’8½” = 1,435 मिमी (मानक गेज)
12. 1 मैल = 1.609 किमी → 60 mph ≈ 96 किमी/तास (गतीमान 160 किमी/तास ≈ 99 mph)

Section 3: Facts & Figures – 50 Q-bank (8 min)

1. एफवाय-23 एकूण उत्पन्न: ₹2.40 लाख कोटी
2. एफवाय-23 प्रवासी: 6.4 अब्ज
3. एफवाय-23 मालवाहतूक: 1,512 एमटी (कोळसा 48 %)
4. कर्मचारी संख्या: 11.8 लाख (जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा नागरी रोजगारदाता)
5. एकूण स्थानके: 7,308 (जानेवारी 2024)
6. ए-1 स्थानके: 75; ए-श्रेणी: 332
7. वेळेवर धावण्याचे प्रमाण 2023-24: 84 % (एनआर सर्वोत्तम 93 %)
8. वीजीकृत मार्ग: 59,000 आरकेएम (85 %)
9. उच्चवेग मार्ग (320 किमी/तास): मुंबई-अहमदाबाद 508 किमी (जायका कर्ज)
10. स्थानक पुनर्विकास: अमृत भारत – 1,275 स्थानके, ₹25,000 कोटी
11. रेल्वे अर्थसंकल्प केंद्रीय अर्थसंकल्पात विलीन: 2017
12. पहिले रेल्वेमंत्री (1947): जॉन मथाई
13. सर्वात लांब बोगदा: पीर पंजाळ (बनिहाल, 11.2 किमी)
14. सर्वात लांब पूल: वेम्बनाड (4.62 किमी) केरळ
15. सर्वात खोल कट: सरंडा (83 मी)
16. सेवेत असलेली सर्वात जुनी लोको: वायपी-2222 (1962) एसआरकडून संगोपित
17. इंडियन रेल्वे फायनान्स कॉर्प (आयआरएफसी) आयपीओ: जानेवारी 2021
18. 2024-25 वॅगन खरेदी उद्दिष्ट: 16,000
19. कवच रोल-आउट: 2025 पर्यंत 3,000 किमी (डीएफसीसीआयएल + 2,000 किमी)
20. रेल-नीर प्लांट्स: 10 (नांगलोई, दानापूर, पालूर, अंबरनाथ…)
21. पहिले आयएसओ-9001 वर्कशॉप: झाशी (डिझेल)
22. एकमेव डायमंड क्रॉसिंग: नागपूर (सीआर)
23. सर्वात जास्त उतार असलेली ट्रेन: नीलगिरी (1:12.5)
24. नेपाळला रेल्वे जोडणारा मार्ग: जयनगर-बर्दिबास (बीजी) 2022
25. बांगलादेशला रेल्वे जोडणारे मार्ग: पेट्रापोल-बेनापोल, गेडे-दर्शना
26. विवेक एक्सप्रेस: 56 थांबे, 80 तास
27. तेजस कोचेस: 19 एलएचबी, 2 ईओजी; एलईडी, बायो-टॉयलेट्स
28. वंदे भारत: 16 चेअर-कार, 2.6 मेगावॅट, 0-100 किमी/तास 52 सेकंदात
29. अर्ध-उच्चवेग मार्ग ओळखले: 10 (गोल्डन क्यू इत्यादी)
30. बुलेट ट्रेन स्थानके: 12 (8 महाराष्ट्र, 4 गुजरात)
31. मेट्रोलाइट आणि मेट्रोनिओ खर्च: नियमित मेट्रोच्या 40 %
32. राष्ट्रीय रेल्वे संग्रहालय: 1977, चाणक्यपुरी
33. फेअरी क्वीन (1855): सर्वात जुनी कार्यरत स्टीम लोको; एनआर हेरिटेज
34. दार्जिलिंग हिमालयन रेल्वे: 2 फूट एनजी, 88 किमी
35. नीलगिरी रॅक प्रणाली: एबीटी (एब्ट सिस्टम)
36. कालका-शिमला: 103 बोगदे, 917 वळणे
37. महाराजा एक्सप्रेस: भारतातील सर्वात महागडी लक्झरी ट्रेन
38. हमसफर एक्सप्रेस: पहिली संपूर्ण एसी 3-टियर जीपीएस, व्हेंडिंगसह
39. अंत्योदय: आरक्षणरहित सुपरफास्ट एलएचबी; 2022 रंग: केसरी-ग्रे
40. गरीब रथ: पहिली 2006 (लालूद्वारे); कमी भाड्याची एसी
41. दीन दयाळ कोचेस: आरक्षणरहित, पिण्याचे पाणी, बायो-टॉयलेट्स
42. रेल कौशल विकास योजना: 50,000 युवक, 100 तास
43. मिशन रफ्तार: मालवाहतुकीची सरासरी वेग 25→45 किमी/तास करणे
44. पंतप्रधान-गती शक्ती बहु-प्रकार नॅव्हिगेशनल मार्ग-1: गंगा (हल्दिया-वाराणसी)
45. रेल-ओव्हर-ब्रिज उद्दिष्ट: 2025 – 3,000 लेव्हल क्रॉसिंग नष्ट करणे
46. पहिले सौर स्थानक: गुवाहाटी (2017); 100 % नवीकरणीय ऊर्जा उद्दिष्ट 2030
47. हेड-ऑन-जनरेशन दरवर्षी सुमारे ₹800 कोटी डिझेल वाचवते
48. ग्रीन प्रमाणपत्र: 586 स्थानके, 21 डेपो
49. रेल्वेचे कार्बन निरपेक्षता उद्दिष्ट: 2030 (नेट-झिरो)
50. इंडियन रेल्वे 2023 यूआयसी सुरक्षा यादीत 5व्या क्रमांकावर

भाग 4: गेल्या वर्षांचे वजन (2 मिनिटे)

RRB NTPC CBT-1 (2021-22) – 25 GK प्रश्न

40 % स्थिर तथ्ये (प्रथम, सर्वात लांब, वारसा, झोन)
25 % योजना/धोरण (वंदे, अमृत, गती)
15 % अर्थसंकल्प/आर्थिक आकडे (मालवाहतूक, उत्पन्न)
10 % तंत्रज्ञान (कवच, HOG, LHB)
10 % चालू घडामोडी (गेल्या 12 महिन्यांतील सुरुवाती)
RRB Group-D व ALP मध्ये समान पॅटर्न; आकडे आणि वर्षांवर लक्ष.

भाग 5: एक-ओळ कॅप्सूल – 100 (10 मिनिटे)

1. 1853: भारतातील पहिली प्रवासी रेल्वे
2. 1951: सर्व रेल्वे 6 झोनमध्ये पुनर्रचना
3. 2022: 18 झोन पूर्ण
4. 2024: 85 % वीजीकरण
5. 2025: 3,000 किमी कवच उद्दिष्ट
6. रेलटेल: 6,100 स्थानकांमध्ये मोफत वाय-फाय
7. रेलवायर: आयएसपी ब्रँड
8. आयआरसीटीसी: 100 % ई-तिकीट वाटप असलेली एकमेव पीएसयू
9. पीआरएस: 6,000+ काउंटर
10. यूटीएस: 50 किमीपेक्षा कमी अंतरासाठी ओळीची गरज नाही
11. एनटीईएस: 139 एसएमएस
12. वंदे भारत: 2nd जन 0-100 किमी/तास 52 सेकंदात
13. तेजस: पहिली खासगी चालवलेली: आयआरसीटीसी-लखनऊ-दिल्ली
14. अमृत भारत: ड्युअल-कॅब डब्ल्यूएपी-5 लोको हॉल
15. नमो भारत: आरआरटीएस (दिल्ली-मेरठ)
16. डीएफसीसीआयएल: एसपीव्ही 2006
17. डब्ल्यूडीएफसी: 1,506 किमी
18. ईडीएफसी: 1,839 किमी
19. आरओआरओ: कोकण 1999
20. रेल-नीर: 1 लिटर ₹15
21. पहिली रेल्वे विद्यापीठ: एनआरटीआय (वडोदरा) 2018
22. तिन्ही गेज असलेले स्थानक: सिलीगुडी (एनजी, एमजी, बीजी)
23. शेवटचे एमजी रूपांतरित: जौनपुर-औनरीहर (2022)
24. पहिला रेल्वे अपघात: 1854 (ठाणे)
25. पहिला एसी डबा: 1936
26. पहिली संगणकीय आरक्षण: 1986 (पीआरएस नवी दिल्ली)
27. पहिली महिला ड्रायव्हर: सुरेखा यादव (1988)
28. पहिले दृष्टिहीन-अनुकूल स्थानक: मैसूर जं.
29. पहिली सौर रेल्वे: रेवाडी-सीतापूर (2017)
30. पहिली सीएनजी रेल्वे: रेवाडी-रोहतक (2015)
31. सर्वात लांब रेल-कम-रोड पूल: बोगीबील (4.94 किमी)
32. सर्वात उंच रेल्वे पूल: चिनाब (359 मी)
33. एकमेव रेल्वे नसलेली राजधानी: ईटानगर (2025 मध्ये येणार)
34. पहिली लक्झरी पर्यटक रेल्वे: पॅलेस ऑन व्हील्स (1982)
35. पहिली डबल-डेकर: 1971 (हावड़ा-बर्द्धमान)
36. पहिली जन-शताब्दी: 2002 (एनडीएलएस-लखनऊ)
37. पहिली दुरोंतो: 2009 (एनडीएलएस-मुंबई)
38. पहिली अंत्योदय: 2016 (ताम्बरम-सेंगोट्टई)
39. पहिली हमसफर: 2016 (गोरखपुर-आनंद विहार)
40. रेल्वेची पहिली उडान: दिल्ली-लखनऊ तेजस
41. पहिली वीजीकृत मालगाडी: 1925 (डीसी)
42. पहिली 25 किलोव्होल्ट एसी लोको: डब्ल्यूएएम-1 (1961)
43. पहिले बायो-टॉयलेट फिट केलेले: 2011 (डीआरएफ)
44. पहिला स्टेनलेस-स्टील डबा: 1998 (एलएचबी डिझाइन)
45. पहिली जीपीएस असलेली रेल्वे: 2007 (राजधानी)
46. पहिली कॅशलेस रेल्वे: 2017 (जनसाधारण)
47. पहिला हत्ती कॉरिडॉर: बक्सा (2016)
48. पहिली रेल-रोपवे: गया (नियोजित)
49. पहिली 12-कोच वंदे भारत: 2023 (मुंबई-गोवा)
50. पहिली ड्रायव्हरलेस मेट्रो: दिल्ली डीएमआरसी मॅजेंटा (2020)
51. पहिली हायड्रोजन रेल्वे: अपेक्षित 2025 (हरियाणा)
52. सर्वाधिक ट्रॅक घनता: पंजाब 42 किमी/100 किमी²
53. वॅगन टंचाईचे वर्ष: 1978
54. रंग सुधारणा: 2022 – लाल-राखाडी → भगवा-राखाडी
55. रेल लँड अथॉरिटी: 2005
56. आयआरसीटीसी ई-वॉलेट: 2016
57. फ्लेक्सी-फेअर: 2016 (राज/शताब्दी/दुरोंतो)
58. डायनॅमिक प्राइसिंग हटवले: 2022 (कोविड रोलबॅक)
59. ज्येष्ठ नागरीक सवलत: 40 % (पुरुष 60), 50 % (महिला 58)
60. प्लॅटफॉर्म तिकीट: ₹10 (स्टँडर्ड)
61. तात्काळ उघडते: 10 एएम एसी / 11 एएम एसएल (दिवस-1)
62. विकल्प: वेट-लिस्टसाठी मोफत पर्याय
63. मिशन 3000 एमटी: मालवाहतूक 2024-25
64. रेल मदद एसएलए: 30 मिनिटे ओळखपत्र
65. फॉग-पास डिव्हाइस: जीपीएस-आधारित 2020
66. एसएलआर: सेल्फ-लोडिंग रेल (कोच)
67. डीपीसी: ड्रायव्हिंग पॉवर कार (वंदे)
68. एनएमजी: न्यू मॉडिफाइड गुड्स वॅगन
69. ओडीसी: आउट-साइज डायमेन्शनल कन्साइनमेंट
70. राकेश आणि राणी: रेल्वे मॅस्कॉट्स (मुलांसाठी)
71. रेल बंधू: ऑनबोर्ड मॅगझिन
72. नॅशनल रेल प्लॅन: 2030 प्रवासी सरासरी वेग 80 किमी/तास
73. गती शक्ती कार्गो उद्दिष्ट: 2030 पर्यंत 5,000 एमटी
74. रेल्वे मालवाहतूक वाटा: 27 % (2023)
75. रेल्वे प्रवासी वाटा: 10 %
76. 1 अब्जावा टन: 2021-22
77. पहिला खासगी माल टर्मिनल: रायवाला (2016)
78. आरआरटीएस पहिला कॉरिडॉर: दिल्ली-मेरठ 82 किमी
79. टी-18 चे नाव बदलून वंदे भारत 2019
80. ट्रेन-18 डिझाइन: इंटिग्रल कोच फॅक्टरी (चेन्नई)
81. आयसीएफ कोच कमाल: 110 किमी/तास
82. एलएचबी कमाल: 160 किमी/तास
83. डब्ल्यूएपी-7 वेग: 140 किमी/तास (होमोलोगेटेड 200)
84. डब्ल्यूएजी-9 वेग: 120 किमी/तास
85. डब्ल्यूडीजी-5: 5,500 अश्वशक्ती (डिझेल)
86. डब्ल्यूएजी-12: 12,000 अश्वशक्ती (ट्विन)
87. एचएचपी: >4,000 अश्वशक्ती
88. ड्युअल-ब्रेक: एअर + व्हॅक्यूम
89. सीबीसी: सेंटर बफर कपलर (वॅगन)
90. सीटीपीएन: सिमेंट, पोर्ट, टँक, न्यू डिझाइन
91. बीसीएनएचएल: बॉक्स-एन, हाय-कॅप, 68 टी
92. सीआरटी: कंटेनर फ्लॅट रेल वॅगन
93. आरटीआयएस: रिअल-टाइम इन्फो सिस्टीम (जीपीएस)
94. एफओआयएस: फ्रेट ऑप्स इन्फो सिस्टीम 1987
95. टीएमएस: ट्रेन मॅनेजमेंट सिस्टीम
96. आयसीएमएस: इंटिग्रेटेड क्रू मॅनेजमेंट
97. सीओआयएस: कोचिंग ऑप्स इन्फो सिस्टीम
98. एएसआर: ऑटोमॅटिक सिग्नलिंग रूट
99. आरआरआय: रूट-रिले इंटरलॉकिंग
100. बीपीएसी: बीपी ऑटोमॅटिक कंट्रोल (ब्रेक)

भाग 6: सामान्य गोंधवलेले मुद्दे स्पष्ट (3 मिनिटे)

सहसा गोंधवले जातात → योग्य माहिती

1. सर्वात लांब प्लॅटफॉर्म → हुबळी (१,५०७ मी) आता गोरखपूर नाही
2. सर्वात जुनी कार्यरत स्टीम → फेअरी क्वीन (१८५५) WP/1 नाही
3. पहिली राजधानी → हावड़ा-नवी दिल्ली १९६९ (मुंबई नाही)
4. पहिली शताब्दी → नवी दिल्ली-झांसी (भोपाळ नाही)
5. पहिली वंदे भारत → नवी दिल्ली-वाराणसी २०१९ (दिल्ली-कटरा नाही)
6. सर्वात वेगवान → गतीमान १६० (वंदे १८० अजून नाही)
7. युनेस्को स्थळे → ४ (सीएसटी + ३ पर्वतीय रेल्वे)
8. एकूण विभाग → १८ (१७ नाही)
9. रेल्वे बजेट विलीनीकरण → २०१७ (२०१६ नाही)
10. कवच → ATP (युरोपियन ETCS नाही)

भाग 7: स्मरण ट्रिक्स (3 मिनिटे)

1. विभाग मेमोनिक “N E W S C N E W S C R E C W C N E S E C” – १८
2. हेरिटेज पर्वत: DON’T – दार्ज, ऊटी, कालका-शिमला
3. समर्पित मालवाहतूक: पूर्व-पश्चिम → EDFC (पूर्व) पश्चिम-पूर्व → WDFC (पश्चिम)
4. वंदे भारत सुरुवात महिने: १५ फेब्रुवारी २०१९ → “व्हॅलेंटाईन गिफ्ट”
5. LHB = “Luxury, Higher-speed, Berth-comfort”
6. Kavach = K (कॉलर) सेफ्टीचा आवाज; ऑटो-ब्रेक
7. RailTel मोफत WiFi: “६०००” → ६ K असा विचार
8. २५ kV AC → २५ = “क्वार्टर सेंचुरी”
9. ऑपरेटिंग रेशो < ९० → “९० पेक्षा कमी म्हणजे निरोगी”
10. १८५३ → १-८-५-३ = १-८ मध्ये ५ घाला→१३ मधून ३ वजा → १० (सोपे स्मरण)

भाग 8: शेवटच्या तासाचे पुनरावलोकन – टॉप-२० (२ मिनिटे)

1. पहिली ट्रेन: 16-4-1853, 34 किमी, बोरी बंदर-ठाणे
2. 18 झोन; सर्वात नवीन: SWR & WCR
3. सर्वात लांब प्लॅटफॉर्म: हुबळ्ळी 1,507 मी
4. सर्वात वेगवान सेवेत: गतीमान 160 किमी/तास
5. सर्वात लांब अंतर: विवेक एक्स्प्रेस 4,286 किमी
6. युनेस्को स्थळे: CST + 3 डोंगर (DHR, NMR, KSR)
7. DFCCIL → EDFC & WDFC
8. विद्युतीकरण: 25 kV AC, 85 % पूर्ण
9. कवच: देशी ATP
10. वंदे भारत: 0-100 किमी/तास 52 से, 180 किमी/तास डिझाइन
11. FY-23 उत्पन्न: ₹2.4 लाख कोटी; मालवाहतूक 1,512 MT
12. रेलटेल: 6,100 स्टेशन मोफत वाय-फाय
13. ऑपरेटिंग रेशो 2022-23: 98.4 %
14. रेल बजेट विलीन: 2017
15. पहिली राजधानी: 1969 HWH-NDLS
16. पहिली शताब्दी: 1988 NDLS-JHS
17. पहिली लक्झरी: पॅलेस ऑन व्हील्स 1982
18. पहिले सौर स्टेशन: गुवाहाटी 2017
19. 2030 लक्ष्य: नेट-झिरो, 5,000 MT मालवाहतूक
20. 139: एकच हेल्पलाईन (रेल मदद + चौकशी)

शीटचा शेवट – दोनदा क्लॉकवाइज रिव्हाइज करा आणि तयार!