ریداس (1388-1518)

سنت روی داس جو ریداس دے ناں نال مشہور نيں، انہاں دا جنم 1388ء تے وفات 1518ء وچ بنارس وچ ہی ہوئی، ایسا منیا جاندا اے۔ انہاں دی شہرت توں متاثر ہو کے سکندر لودھی نے انہاں نوں دہلی آنے دا دعوت نامہ بھیجیا سی۔ قرون وسطیٰ دے سادھکاں وچ ریداس دا خاص مقام اے۔ کبیر دی طرح ریداس وی سنت طبقہ دے شاعراں وچ شمار ہُندے نيں۔ مورتی پوجا، تیرتھ یاترا جداں دکھاوےآں وچ ریداس دا ذرا وی یقین نہ سی۔ اوہ شخص دی اندرونی جذبات تے آپسی بھائی چارے نوں ہی سچا دھرم مندے سن۔

ریداس نے اپنی کاوِش رچناواں وچ سادہ، عملی برج بھاشا دا استعمال کيتا اے، جس وچ اودھی، راجستھانی، کھڑی بولی تے اردو-فارسی دے لفظاں دا وی امتزاج اے۔ ریداس نوں تشبیہ تے استعارہ دے صنائع خصوصاً پسند رہے نيں۔ سیدھے سادے پد وچ سنت شاعر نے دل دے جذبات وڈی صفائی توں ظاہر کيتے نيں۔ انہاں دا آپ نوں سونپنا، عاجزی دا جذبہ تے سہج بھکتی پاٹھک دے دل نوں ہلانے والے نيں۔ ریداس دے چالیس پد سکھاں دے مقدس دھرم گرنتھ ‘گرو گرنتھ صاحب’ وچ وی شامل نيں۔

یہاں ریداس دے دو پد لئی گئے نيں۔ پہلے پد ‘پربھو جی، تم چندن ہم پانی’ وچ شاعر اپنے آراڈھی نوں یاد کردے ہوئے انہاں توں اپنا موازنہ کردا اے۔ اس دا پربھو باہر کدرے کسی مندر یا مسجد وچ نئيں رہندا بلکہ اس دے اپنے اندر ہمیشہ موجود رہندا اے۔ ایہی نئيں، اوہ ہر حال وچ، ہر زمانے وچ اس توں بہتر تے سارے گناں توں بھرپور اے۔ ايسے لئی تاں شاعر نوں انہاں جداں بننے دی ترغیب ملدی اے۔

دوسرے پد وچ بھگوان دی بے پناہ فیاضی، کرم تے انہاں دے ہمہ بین مزاج دا بیان اے۔ ریداس کہندے نيں کہ بھگوان نے تھلے دسی گئی نچلی ذات دے بھکتاں نوں وی سہج بھاؤ توں اپنایا اے تے انہاں نوں لوک وچ قابل احترام مقام دتا اے۔

اب کیسے چھُٹے رام نام رٹ لگی۔
پربھو جی، تم چندن ہم پانی، جکی انگ انگ باس سمانی۔
پربھو جی، تم گھن بن ہم مورا، جیسے چتوت چند چکورا۔
پربھو جی، تم دیپک ہم باتی، جکی جوت برے دن راتی۔
پربھو جی، تم موتی ہم دھاگا، جیسے سونہں ملت سہاگا۔
پربھو جی، تم سوا می ہم داسا، ایسی بھکتی کرے ریداسا۔۔

ایسی لال تجھ بن کو کرے۔
غریب نواز گسائیآ میرا ماتھے چتر دھر ॥
جکی چھوتی جگت کو لگے تا پر تہیں ڈھرے۔
نیچہو اچ کرے میرا گوبند کاہو تے نہ ڈرے۔۔
نامدیو کبیر تلچن سدھنا سین ترے۔
کہہ روی داس سنہو رے سنت ہری جیو تے سبھے سنرے۔۔$ \qquad $

سوال-مشق

1. درج ذیل سوالات دے جواب دیجیے-

(ک) پہلے پد وچ بھگوان تے بھکت دی جنہاں جنہاں چیزاں توں موازنہ کيتا گیا اے، انہاں دا ذکر دیجیے۔

(خ) پہلے پد دی ہر پنتی دے آخر وچ قافیہ دار لفظاں دے استعمال توں نغمگی تے خوبصورتی آ گئی اے، جداں- پانی، سمانی وغیرہ۔ اس پد وچوں ہور قافیہ دار لفظ چن کے لکھیے۔

(گ) پہلے پد وچ کچھ لفظ معنی دی نظر توں باہم مربوط نيں۔ ایسے لفظاں نوں چن کے لکھیے

مثال : دیپک C باتی

(گھ) دوسرے پد وچ شاعر نے ‘غریب نواز’ کس نوں کہیا اے؟ واضح دیجیے۔

(ڑ) دوسرے پد دی ‘جکی چھوتی جگت کو لگے تا پر تہیں ڈھرے’ اس پنتی دا مطلب واضح دیجیے۔

(چ) ‘ریداس’ نے اپنے مالک نوں کن کن ناواں توں پکاریا اے؟

(چھ) درج ذیل لفظاں دے رائج روپ لکھیےمورا، چند، باتی، جوت، برے، راتی، چتر، ڈھرے، چھوتی، تہیں، گسائیآ

2. تھلے لکھی پنتیاں دا مطلب واضح دیجیے-

(ک) جکی انگ انگ باس سمانی

(خ) جیسے چتوت چند چکورا

(گ) جکی جوت برے دن راتی

(گھ) ایسی لال تجھ بن کو کرے

(ڑ) نیچہو اچ کرے میرا گوبند کاہو تے نہ ڈرے

3. ریداس دے انہاں پد دا مرکزی مطلب اپنے لفظاں وچ لکھیے۔

قابلیت-وسیع

1. بھکت شاعر کبیر، گرو نانک، نامدیو تے میرا بائی دی رچناواں دا مجموعہ بنائیے۔

2. پاٹھ وچ آئے دونے پد نوں یاد دیجیے تے کلاس وچ گا کر سنائیے۔

لفظ معنی تے ٹپنیاں