ರೈದಾಸ(1388-1518)

ಸಂತ ರವಿದಾಸ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ರೈದಾಸರ ಜನನ ಸನ್ 1388 ಮತ್ತು ದೇಹಾವಸಾನ ಸನ್ 1518 ರಲ್ಲಿ ಬನಾರಸ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಆಯಿತು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಇವರ ಖ್ಯಾತಿಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾದ ಸಿಕಂದರ್ ಲೋದಿ ಇವರಿಗೆ ದೆಹಲಿಗೆ ಬರುವ ಆಹ್ವಾನ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದರು. ಮಧ್ಯಯುಗೀನ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ ರೈದಾಸರಿಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಕಬೀರರಂತೆ ರೈದಾಸರೂ ಸಂತ ಕೋಟಿಯ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಮೂರ್ತಿಪೂಜೆ, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮುಂತಾದ ಬಾಹ್ಯಾಡಂಬರಗಳಲ್ಲಿ ರೈದಾಸರಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ನಂಬಿಕೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಆಂತರಿಕ ಭಾವನೆಗಳು ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಸಹೋದರತ್ವವೇ ನಿಜವಾದ ಧರ್ಮ ಎಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ರೈದಾಸರು ತಮ್ಮ ಕಾವ್ಯ-ರಚನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸರಳ, ವ್ಯವಹಾರಿಕ ಬ್ರಜಭಾಷೆಯನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಅವಧಿ, ರಾಜಸ್ಥಾನಿ, ಖಡೀ ಬೋಲಿ ಮತ್ತು ಉರ್ದು-ಫಾರಸಿ ಶಬ್ದಗಳ ಮಿಶ್ರಣವೂ ಇದೆ. ರೈದಾಸರಿಗೆ ಉಪಮೆ ಮತ್ತು ರೂಪಕ ಅಲಂಕಾರಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದವು. ನೇರವಾದ ಸರಳ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಸಂತ ಕವಿ ಹೃದಯದ ಭಾವಗಳನ್ನು ಬಹಳ ಸೊಗಸಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಆತ್ಮನಿವೇದನ, ದೈನ್ಯ ಭಾವ ಮತ್ತು ಸಹಜ ಭಕ್ತಿ ವಾಚಕರ ಹೃದಯವನ್ನು ಉದ್ವೇಲಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ರೈದಾಸರ ನಲವತ್ತು ಪದಗಳು ಸಿಖ್ಖರ ಪವಿತ್ರ ಧರ್ಮಗ್ರಂಥ ‘ಗುರುಗ್ರಂಥ ಸಾಹಿಬ್’ ನಲ್ಲಿಯೂ ಸೇರಿವೆ.

ಇಲ್ಲಿ ರೈದಾಸರ ಎರಡು ಪದಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲ ಪದ ‘ಪ್ರಭು ಜೀ, ತುಮ್ ಚಂದನ ಹಮ್ ಪಾನೀ’ ಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ತನ್ನ ಆರಾಧ್ಯ ದೇವರನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಂಡು ಅವರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಪ್ರಭು ಹೊರಗೆ ಯಾವುದೇ ದೇವಾಲಯ ಅಥವಾ ಮಸೀದಿಯಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನರಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅವರ ಸ್ವಂತ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಸದಾ ವಿಲಸಮಾನರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವರು ಪ್ರತಿ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠರು ಮತ್ತು ಸರ್ವಗುಣ ಸಂಪನ್ನರು. ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕವಿಗೆ ಅವರಂತೆ ಆಗುವ ಪ್ರೇರಣೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಎರಡನೆಯ ಪದದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಅಪಾರ ಉದಾರತೆ, ಕೃಪೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಮದರ್ಶಿ ಸ್ವಭಾವದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ರೈದಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಭಗವಂತನು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಕೆಳ ಕುಲದ ಭಕ್ತರನ್ನೂ ಸಹಜ-ಭಾವದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗೌರವನೀಯ ಸ್ಥಾನ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.

ಅಬ್ ಕೈಸೆ ಛೂಟೈ ರಾಮ್ ನಾಮ್ ರಟ್ ಲಾಗೀ।
ಪ್ರಭು ಜೀ, ತುಮ್ ಚಂದನ್ ಹಮ್ ಪಾನೀ, ಜಾಕೀ ಅಂಗ್-ಅಂಗ್ ಬಾಸ್ ಸಮಾನೀ।
ಪ್ರಭು ಜೀ, ತುಮ್ ಘನ್ ಬನ್ ಹಮ್ ಮೋರಾ, ಜೈಸೆ ಚಿತವತ್ ಚಂದ್ ಚಕೋರಾ।
ಪ್ರಭು ಜೀ, ತುಮ್ ದೀಪಕ್ ಹಮ್ ಬಾತೀ, ಜಾಕೀ ಜೋತಿ ಬರೈ ದಿನ್ ರಾತೀ।
ಪ್ರಭು ಜೀ, ತುಮ್ ಮೋತೀ ಹಮ್ ಧಾಗಾ, ಜೈಸೆ ಸೋನಹಿಂ ಮಿಲತ್ ಸುಹಾಗಾ।
ಪ್ರಭು ಜೀ, ತುಮ್ ಸ್ವಾಮೀ ಹಮ್ ದಾಸಾ, ಐಸೀ ಭಕ್ತಿ ಕರೈ ರೈದಾಸಾ।।

ಐಸೀ ಲಾಲ್ ತುಝ್ ಬಿನು ಕಉನು ಕರೈ।
ಗರೀಬ್ ನಿವಾಜು ಗುಸಈಆ ಮೇರಾ ಮಾಥೈ ಛತ್ರು ಧರ ॥
ಜಾಕೀ ಛೋತಿ ಜಗತ್ ಕಉ ಲಾಗೈ ತಾ ಪರ್ ತುಹೀಂ ಢರೈ।
ನೀಚಹು ಊಚ್ ಕರೈ ಮೇರಾ ಗೋಬಿಂದು ಕಾಹೂ ತೇ ನ ಡರೈ।।
ನಾಮದೇವ್ ಕಬೀರು ತಿಲೋಚನು ಸಧನಾ ಸೈನು ತರೈ।
ಕಹಿ ರವಿದಾಸು ಸುನಹು ರೇ ಸಂತಹು ಹರಿಜೀಉ ತೇ ಸಭೈ ಸಂರೈ।।$ \qquad $

ಪ್ರಶ್ನೆ-ಅಭ್ಯಾಸ

1. ಕೆಳಗಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿ-

(ಕ) ಮೊದಲ ಪದದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಭಕ್ತರನ್ನು ಯಾವ ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ.

(ಖ) ಮೊದಲ ಪದದ ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯಮಕ ಶಬ್ದಗಳ ಬಳಕೆಯಿಂದ ನಾದ-ಸೌಂದರ್ಯ ಬಂದಿದೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ- ಪಾನೀ, ಸಮಾನೀ ಇತ್ಯಾದಿ. ಈ ಪದದಿಂದ ಇತರ ಯಮಕ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಆರಿಸಿ ಬರೆಯಿರಿ.

(ಗ) ಮೊದಲ ಪದದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಶಬ್ದಗಳು ಅರ್ಥದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ. ಅಂತಹ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಆರಿಸಿ ಬರೆಯಿರಿ.

ಉದಾಹರಣೆ : ದೀಪಕ C ಬಾತೀ

(ಘ) ಎರಡನೆಯ ಪದದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ‘ಗರೀಬ್ ನಿವಾಜು’ ಎಂದು ಯಾರನ್ನು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ? ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿ.

(ಙ) ಎರಡನೆಯ ಪದದ ‘ಜಾಕೀ ಛೋತಿ ಜಗತ್ ಕಉ ಲಾಗೈ ತಾ ಪರ್ ತುಹೋಂ ಢರೈ’ ಈ ಸಾಲಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿ.

(ಚ) ‘ರೈದಾಸ’ರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಯಾವ ಯಾವ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ?

(ಛ) ಕೆಳಗಿನ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಚಲಿತ ರೂಪಗಳನ್ನು ಬರೆಯಿರಿಮೋರಾ, ಚಂದ್, ಬಾತೀ, ಜೋತಿ, ಬರೈ, ರಾತೀ, ಛತ್ರು, ಧೈರೈ, ಛೋತಿ, ತುಹೀಂ, ಗುಸಈಆ

2. ಕೆಳಗೆ ಬರೆದಿರುವ ಸಾಲುಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿ-

(ಕ) ಜಾಕೀ ಅಂಗ್-ಅಂಗ್ ಬಾಸ್ ಸಮಾನೀ

(ಖ) ಜೈಸೆ ಚಿತವತ್ ಚಂದ್ ಚಕೋರಾ

(ಗ) ಜಾಕೀ ಜೋತಿ ಬರೈ ದಿನ್ ರಾತೀ

(ಘ) ಐಸೀ ಲಾಲ್ ತುಝ್ ಬಿನು ಕಉನು ಕರೈ

(ಙ) ನೀಚಹು ಊಚ್ ಕರೈ ಮೇರಾ ಗೋಬಿಂದು ಕಾಹೂ ತೇ ನ ಡರೈ

3. ರೈದಾಸರ ಈ ಪದಗಳ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆಯಿರಿ.

ಯೋಗ್ಯತಾ-ವಿಸ್ತಾರ

1. ಭಕ್ತ ಕವಿಗಳಾದ ಕಬೀರ್, ಗುರು ನಾನಕ್, ನಾಮದೇವ್ ಮತ್ತು ಮೀರಾಬಾಯಿಯವರ ರಚನೆಗಳ ಸಂಕಲನ ಮಾಡಿ.

2. ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಎರಡೂ ಪದಗಳನ್ನು ಮನಪಾಠ ಮಾಡಿ ಮತ್ತು ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಡಿ ಕೇಳಿಸಿ.

ಶಬ್ದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು