రైదాస్ (1388-1518)

రైదాస్ నామంతో ప్రసిద్ధి చెందిన సంత్ రవిదాస్ జననం క్రీ.శ. 1388 మరియు దేహావసానం క్రీ.శ. 1518లో బనారస్లోనే జరిగిందని భావిస్తారు. వారి ఖ్యాతితో ప్రభావితుడై సికందర్ లోదీ వారిని ఢిల్లీకి రావాలని ఆహ్వానం పంపాడు. మధ్యయుగ సాధకులలో రైదాస్కు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. కబీర్ వలె రైదాస్ కూడా సంత్ కోటి కవులలో లెక్కించబడతారు. విగ్రహారాధన, తీర్థయాత్ర వంటి బాహ్యాడంబరాలపై రైదాస్కు స్వల్పమైన నమ్మకం కూడా లేదు. వ్యక్తి యొక్క అంతర్గత భావాలు మరియు పరస్పర సోదరభావాన్నే వారు నిజమైన ధర్మంగా భావించేవారు.

రైదాస్ తన కావ్యరచనలలో సరళమైన, వ్యవహారిక బ్రజ్భాషను ఉపయోగించారు, దీనిలో అవధి, రాజస్థానీ, ఖడీ బోలీ మరియు ఉర్దూ-ఫార్సీ పదాల మిశ్రమం కూడా ఉంది. రైదాస్కు ఉపమా మరియు రూపక అలంకారాలు ప్రత్యేకంగా ఇష్టమైనవి. సరళమైన పదాలలో సంత్ కవి హృదయ భావాలను చాలా స్పష్టంగా వ్యక్తపరచారు. వారి ఆత్మనివేదన, దైన్య భావం మరియు సహజ భక్తి పాఠకుని హృదయాన్ని కదిలిస్తాయి. రైదాస్ యొక్క నలభై పదాలు సిక్కుల పవిత్ర ధర్మగ్రంథమైన ‘గురుగ్రంథ్ సాహిబ్’లో కూడా చేర్చబడ్డాయి.

ఇక్కడ రైదాస్ యొక్క రెండు పదాలు తీసుకోబడ్డాయి. మొదటి పదం ‘ప్రభు జీ, తుమ్ చందన్ హమ్ పానీ’లో కవి తన ఆరాధ్య దేవతను స్మరిస్తూ, తనతో వారిని పోల్చుకుంటాడు. అతని ప్రభువు బయట ఏదైనా గుడిలో లేదా మసీదులో విరాజమానుడు కాదు, కానీ అతని స్వంత అంతరంగంలో ఎల్లప్పుడూ ఉంటాడు. అంతేకాకుండా, ప్రతి పరిస్థితిలో, ప్రతి కాలంలో అతను అతని కంటే శ్రేష్ఠుడు మరియు సర్వగుణ సంపన్నుడు. అందుకే కవికి అతనిలాగా మారాలనే ప్రేరణ లభిస్తుంది.

రెండవ పదంలో భగవంతుని అపార ఔదార్యం, దయ మరియు అతని సమదర్శి స్వభావం వర్ణించబడింది. రైదాస్ చెప్పేదేమిటంటే, భగవంతుడు తాత్కాలికంగా తక్కువ కులంలోని భక్తులను కూడా సహజ భావంతో స్వీకరించాడు మరియు వారికి లోకంలో గౌరవనీయమైన స్థానం ఇచ్చాడు.

అబ్ కైసే ఛూటై రామ్ నామ్ రట్ లాగీ।
ప్రభు జీ, తుమ్ చందన్ హమ్ పానీ, జాకీ అంగ్-అంగ్ బాస్ సమానీ।
ప్రభు జీ, తుమ్ ఘన్ బన్ హమ్ మోరా, జైసే చితవత్ చంద్ చకోరా।
ప్రభు జీ, తుమ్ దీపక్ హమ్ బాతీ, జాకీ జోతి బరై దిన్ రాతీ।
ప్రభు జీ, తుమ్ మోతి హమ్ ధాగా, జైసే సోనహింగ్ మిలత్ సుహాగా।
ప్రభు జీ, తుమ్ స్వామీ హమ్ దాసా, ఐసీ భక్తి కరై రైదాసా।।

ఐసీ లాల్ తుఝ్ బిను కఉను కరై।
గరీబ్ నివాజు గుసఈఆ మేరా మాథై ఛత్రు ధర ॥
జాకీ ఛోతి జగత్ కఉ లాగై తా పర్ తుహీం ఢరై।
నీచహు ఊచ్ కరై మేరా గోబిందు కాహూ తే న డరై।।
నామదేవ్ కబీరు తిలోచను సధనా సైను తరై।
కహి రవిదాసు సునహు రే సంతహు హరిజీఉ తే సభై సంరై।।$ \qquad $

ప్రశ్న-అభ్యాసం

1. కింది ప్రశ్నలకు సమాధానాలు ఇవ్వండి-

(క) మొదటి పదంలో భగవంతుడు మరియు భక్తుడిని ఏ ఏ వస్తువులతో పోల్చారు, వాటిని తెలియజేయండి.

(ఖ) మొదటి పదంలోని ప్రతి పంక్తి చివర ఉపయోగించిన తుకాంత పదాల వలన నాద-సౌందర్యం వచ్చింది, ఉదా: పానీ, సమానీ మొదలైనవి. ఈ పదంలోని ఇతర తుకాంత పదాలను ఎంచుకుని రాయండి.

(గ) మొదటి పదంలో కొన్ని పదాలు అర్థం దృష్ట్యా పరస్పరం సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి. అటువంటి పదాలను ఎంచుకుని రాయండి.

ఉదాహరణ : దీపక్ C బాతీ

(ఘ) రెండవ పదంలో కవి ‘గరీబ్ నివాజు’ అని ఎవరిని అన్నారు? స్పష్టం చేయండి.

(ఙ) రెండవ పదంలోని ‘జాకీ ఛోతి జగత్ కఉ లాగై తా పర్ తుహీం ఢరై’ ఈ పంక్తి యొక్క అర్థాన్ని స్పష్టం చేయండి.

(చ) ‘రైదాస్’ తన స్వామిని ఏ ఏ పేర్లతో పిలిచారు?

(ఛ) కింది పదాల ప్రచలిత రూపాలు రాయండి: మోరా, చంద్, బాతీ, జోతి, బరై, రాతీ, ఛత్రు, ధరై, ఛోతి, తుహీం, గుసఈఆ

2. కింద రాసిన పంక్తుల భావాన్ని స్పష్టం చేయండి-

(క) జాకీ అంగ్-అంగ్ బాస్ సమానీ

(ఖ) జైసే చితవత్ చంద్ చకోరా

(గ) జాకీ జోతి బరై దిన్ రాతీ

(ఘ) ఐసీ లాల్ తుఝ్ బిను కఉను కరై

(ఙ) నీచహు ఊచ్ కరై మేరా గోబిందు కాహూ తే న డరై

3. రైదాస్ యొక్క ఈ పదాల కేంద్రీయ భావాన్ని మీ మాటలలో రాయండి.

యోగ్యత-విస్తరణ

1. భక్త కవులు కబీర్, గురు నానక్, నామదేవ్ మరియు మీరాబాయి రచనల సంకలనం చేయండి.

2. పాఠంలో వచ్చిన రెండు పదాలను గుర్తుంచుకోండి మరియు తరగతిలో పాడి వినిపించండి.

శబ్దార్థాలు మరియు టిప్పణులు