ਰੈਦਾਸ(1388-1518)

ਰੈਦਾਸ ਨਾਮ ਤੋਂ ਵਿਖਿਆਤ ਸੰਤ ਰਵਿਦਾਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1388 ਅਤੇ ਦੇਹਾਵਸਾਨ ਸੰਨ 1518 ਸੇਂ ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਿਆਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਮੱਧਯੁਗੀਨ ਸਾਧਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੈਦਾਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਕਬੀਰ ਵਾਂਗ ਰੈਦਾਸ ਵੀ ਸੰਤ ਕੋਟੀ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੂਰਤੀਪੂਜਾ, ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ ਵਰਗੇ ਦਿਖਾਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੈਦਾਸ ਦਾ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।

ਰੈਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਲ, ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਬ੍ਰਜਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਵਧੀ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ, ਖੜ੍ਹੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਵੀ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ। ਰੈਦਾਸ ਨੂੰ ਉਪਮਾ ਅਤੇ ਰੂਪਕ ਅਲੰਕਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਿਯ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਿੱਧੇ-ਸਾਦੇ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਕਵੀ ਨੇ ਦਿਲ ਦੇ ਭਾਵ ਬਹੁਤ ਸਫ਼ਾਈ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਤਮ-ਨਿਵੇਦਨ, ਦੀਨਤਾ ਭਾਵ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਭਗਤੀ ਪਾਠਕ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਉਦਵੇਲਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰੈਦਾਸ ਦੇ ਚਾਲੀ ਪਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਇੱਥੇ ਰੈਦਾਸ ਦੇ ਦੋ ਪਦ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਪਦ ‘ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ, ਤੁਮ ਚੰਦਨ ਹਮ ਪਾਨੀ’ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਆਰਾਧਯ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬਾਹਰ ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਮਸਜਿਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਿਰਾਜਦਾ ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਦਿਆਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸਰਵਗੁਣ ਸੰਪੰਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਕਵੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਦੂਜੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਅਪਾਰ ਉਦਾਰਤਾ, ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਰੈਦਾਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਤਥਾਕਥਿਤ ਨਿਮਨ ਕੁਲ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹਿਜ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਅਬ ਕੈਸੇ ਛੂਟੈ ਰਾਮ ਨਾਮ ਰਟ ਲਾਗੀ।
ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ, ਤੁਮ ਚੰਦਨ ਹਮ ਪਾਨੀ, ਜਾਕੀ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਬਾਸ ਸਮਾਨੀ।
ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ, ਤੁਮ ਘਨ ਬਨ ਹਮ ਮੋਰਾ, ਜੈਸੇ ਚਿਤਵਤ ਚੰਦ ਚਕੋਰਾ।
ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ, ਤੁਮ ਦੀਪਕ ਹਮ ਬਾਤੀ, ਜਾਕੀ ਜੋਤਿ ਬਰੈ ਦਿਨ ਰਾਤੀ।
ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ, ਤੁਮ ਮੋਤੀ ਹਮ ਧਾਗਾ, ਜੈਸੇ ਸੋਨਹਿੰ ਮਿਲਤ ਸੁਹਾਗਾ।
ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ, ਤੁਮ ਸਵਾਮੀ ਹਮ ਦਾਸਾ, ਐਸੀ ਭਗਤਿ ਕਰੈ ਰੈਦਾਸਾ।।

ਐਸੀ ਲਾਲ ਤੁਝ ਬਿਨੁ ਕਉਨੁ ਕਰੈ।
ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜੁ ਗੁਸਈਆ ਮੇਰਾ ਮਾਥੈ ਛਤਰੁ ਧਰ ॥
ਜਾਕੀ ਛੋਤਿ ਜਗਤ ਕਉ ਲਾਗੈ ਤਾ ਪਰ ਤੁਹੀਂ ਢਰੈ।
ਨੀਚਹੁ ਊਚ ਕਰੈ ਮੇਰਾ ਗੋਬਿੰਦੁ ਕਾਹੂ ਤੇ ਨ ਡਰੈ।।
ਨਾਮਦੇਵ ਕਬੀਰੁ ਤਿਲੋਚਨੁ ਸਧਨਾ ਸੈਨੁ ਤਰੈ।
ਕਹਿ ਰਵਿਦਾਸੁ ਸੁਨਹੁ ਰੇ ਸੰਤਹੁ ਹਰਿਜੀਉ ਤੇ ਸਭੈ ਸੰਭਰੈ।।$ \qquad $

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

1. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓ-

(ਕ) ਪਹਿਲੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਦੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ-ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰੋ।

(ਖ) ਪਹਿਲੇ ਪਦ ਦੀ ਹਰ ਇੱਕ ਸਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਨਾਦ-ਸੌਂਦਰਜ਼ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ- ਪਾਨੀ, ਸਮਾਨੀ ਆਦਿ। ਇਸ ਪਦ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਰ ਤੁਕਾਂਤ ਸ਼ਬਦ ਚੁਣ ਕੇ ਲਿਖੋ।

(ਗ) ਪਹਿਲੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣ ਕੇ ਲਿਖੋ।

ਉਦਾਹਰਨ : ਦੀਪਕ C ਬਾਤੀ

(ਘ) ਦੂਜੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਨੇ ‘ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜੁ’ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ? ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ।

(ਙ) ਦੂਜੇ ਪਦ ਦੀ ‘ਜਾਕੀ ਛੋਤਿ ਜਗਤ ਕਉ ਲਾਗੈ ਤਾ ਪਰ ਤੁਹੀਂ ਢਰੈ’ ਇਸ ਸਤਰ ਦਾ ਭਾਵ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ।

(ਚ) ‘ਰੈਦਾਸ’ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਕਿਨ੍ਹਾਂ-ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਿਆ ਹੈ?

(ਛ) ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰੂਪ ਲਿਖੋ: ਮੋਰਾ, ਚੰਦ, ਬਾਤੀ, ਜੋਤਿ, ਬਰੈ, ਰਾਤੀ, ਛਤਰੁ, ਧਰੈ, ਛੋਤਿ, ਤੁਹੀਂ, ਗੁਸਈਆ

2. ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ-

(ਕ) ਜਾਕੀ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਬਾਸ ਸਮਾਨੀ

(ਖ) ਜੈਸੇ ਚਿਤਵਤ ਚੰਦ ਚਕੋਰਾ

(ਗ) ਜਾਕੀ ਜੋਤਿ ਬਰੈ ਦਿਨ ਰਾਤੀ

(ਘ) ਐਸੀ ਲਾਲ ਤੁਝ ਬਿਨੁ ਕਉਨੁ ਕਰੈ

(ਙ) ਨੀਚਹੁ ਊਚ ਕਰੈ ਮੇਰਾ ਗੋਬਿੰਦੁ ਕਾਹੂ ਤੇ ਨ ਡਰੈ

3. ਰੈਦਾਸ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ।

ਯੋਗਤਾ-ਵਿਸਤਾਰ

1. ਭਗਤ ਕਵੀ ਕਬੀਰ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ, ਨਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਮੀਰਾਬਾਈ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰੋ।

2. ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਆਏ ਦੋਵੇਂ ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ ਅਤੇ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਗਾ ਕੇ ਸੁਣਾਓ।

ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ