రిజర్వేషన్ సిస్టమ్ – ఇండియన్ రైల్వేస్

1. సాంకేతిక సమాచారం

• PRS (ప్యాసింజర్ రిజర్వేషన్ సిస్టమ్) భారతీయ రైల్వేల్లో రిజర్వు టిక్కెటింగ్ను నిర్వహించే కోర్ ఐటి అప్లికేషన్.
• ప్లాట్ఫారమ్: CRIS (సెంటర్ ఫర్ రైల్వేస్ ఇన్ఫర్మేషన్ సిస్టమ్స్) దీనిని HP-UX/Oracle RDBMS పై అభివృద్ధి చేసింది.
• నెట్వర్క్: 5,000+ రిజర్వేషన్ కౌంటర్లు, 5,000+ UTSON మొబైల్ హ్యాండ్-హెల్డ్ టెర్మినల్స్, 24×7 కాల్-సెంటర్ (139), వెబ్ పోర్టల్ (irctc.co.in), మొబైల్ యాప్లు (IRCTC రైల్ కనెక్ట్, UTS).
• పీక్ సామర్థ్యం: > 1.2 కోట్ల రిజర్వు బర్త్లు/సీట్లు రోజుకు; PRS పీక్-గంటకు 13–15 లక్షల లావాదేవీలను ప్రాసెస్ చేస్తుంది.
• ఆర్కిటెక్చర్: CRIS–న్యూఢిల్లీ వద్ద కేంద్రీకృత హబ్, నవీ ముంబై (CRIS-DR) వద్ద విపత్తు-పునరుద్ధరణ సైట్; రెండూ హాట్-హాట్ క్లస్టర్లు.
• PNR లాజిక్: 10-అంకెల సంఖ్య; మొదటి 3 అంకెలు PRS జోన్/బుకింగ్ క్లస్టర్ను తెలియజేస్తాయి (ఉదా. 8xx = NR, 4xx = SR).
• కోటా ఆర్కిటెక్చర్: 28 విభిన్న కోటాలు (GN, CK, TQ, PQ, LD, DF, HO, HP మొదలైనవి) పొరపొర ప్రాధాన్య నియమాలతో.
• వికల్ప్ (ప్రత్యామ్నాయ రైలు): బుకింగ్ సమయంలో ఆప్ట్-ఇన్; సిస్టమ్ ప్రయాణానికి 0–48 గంటల ముందు ఏదైనా రైలులో కన్ఫర్మ్ బర్త్లను కేటాయిస్తుంది.
• చార్టింగ్: రెండు చార్ట్లు – మొదటిది ప్రయాణానికి 4 గంటల ముందు; రెండవది ప్రయాణానికి 30 నిమిషాల ముందు (రెండవ చార్ట్ తర్వాత నాన్-రిజర్వు టిక్కెట్లు కొనుగోలు చేయవచ్చు).
• ఇ-టిక్కెట్ vs ఐ-టిక్కెట్: ఇ-టిక్కెట్ = వాడుకరి ప్రింట్-అవుట్ (ఐడి ప్రూఫ్ మాత్రమే); ఐ-టిక్కెట్ = IRCTC ద్వారా కూరియర్ చేయబడింది (ఇప్పుడు 01-11-2022 నుండి నిలిపివేయబడింది).

2. ముఖ్యమైన వాస్తవాలు, ఆంకడాలు & వివరాలు

• మొదటి కంప్యూటరీకృత PRS: 18-అక్టోబర్-1985 న న్యూఢిల్లీ (నార్దర్న్ రైల్వే) వద్ద ప్రారంభించబడింది (HP 1000 మినీ-కంప్యూటర్).
• దేశవ్యాప్త రోల్-అవుట్: 1995 లో పూర్తయింది (అన్ని జోనల్ HQ లు లింక్ చేయబడ్డాయి).
• అతిపెద్ద మైగ్రేషన్: CONCERT (కంట్రీ-వైడ్ నెట్వర్క్ ఆఫ్ కంప్యూటరైజ్డ్ ఎన్హాన్స్డ్ రిజర్వేషన్ & టిక్కెటింగ్) 1999-2002 సమయంలో లెగసీ PRS ను భర్తీ చేసింది.
• ప్రస్తుత వెర్షన్: PRS-6.3 (VRM – వర్చువల్ రిజర్వేషన్ మెసేజ్ తో, 2021).
• డేటా పాయింట్లు:

  • 65 కోట్ల రిజర్వు ప్రయాణీకులు సంవత్సరానికి (కోవిడ్-ముందు).

  • 2.5 కోట్ల లైవ్ PNR లు ఏదైనా క్షణంలో.

  • సగటు బుకింగ్ విండో = 18 రోజులు; తత్కాల్ 1 రోజు ముందుగానే తెరుచుకుంటుంది (AC @ 10:00 గం, నాన్-AC @ 11:00 గం).
  • రద్దు రీఫండ్ నియమాలు రైల్వే రీఫండ్ రూల్స్ 2022 (15-04-2022 నుండి) ద్వారా నియంత్రించబడతాయి.
• రాయితీ రకాలు: 53 వర్గాలు, అత్యధిక 75 % (దివ్యాంగజన్, క్యాన్సర్, థలసీనా మేజర్).
• భద్రత: 128-బిట్ SSL, టూ-ఫ్యాక్టర్ IRCTC ధృవీకరణ, CAPTCHA, reCAPTCHA v3, AI-ఆధారిత మోసం విశ్లేషణ.
• GST: 01-07-2017 నుండి సౌలభ్య ఫీజు (IRCTC) పై 5 % GST; రైలు ఛార్జే మినహాయింపు.

3. చారిత్రక అభివృద్ధులు

4. ప్రస్తుత స్థితి & ఇటీవలి నవీకరణలు (2023-24)

• నెక్స్ట్-జెన్ ఇ-టిక్కెటింగ్ (NGET): CRIS క్లౌడ్-నేటివ్ మైక్రో-సర్వీసెస్ ఆర్కిటెక్చర్ కోసం RFP (అక్టోబర్-2023) ఫ్లోట్ చేసింది (లక్ష్యం 2026).
• UTS 2.0: ఉపనగర ప్రయాణానికి QR-ఆధారిత పేపర్లెస్; ఇప్పుడు 15 నగరాల్లో లైవ్ (ఇటీవలి: పూణే, బారాబంకీ-లక్నో).
• స్లీపర్ క్లాస్ డైనమిక్ ఛార్జ్: 142 స్పెషల్ రైళ్లపై పైలట్ (డిసెంబర్-2023); సర్జ్ బేస్ ఛార్జీకి 1.5× వరకు పరిమితం చేయబడింది.
• డిజియాత్రా-వంటి రైల్: బెంగళూరు & వారణాసి వద్ద బయోమెట్రిక్ బోర్డింగ్ ట్రయల్ (ఫేస్ టిక్కెట్ + ఆధార్).
• తత్కాల్ ప్లస్: 100 వెయిటింగ్ లిస్ట్ ప్రవేశపెట్టబడింది (ఆగస్ట్-2023) సైట్ రష్ను తగ్గించడానికి.
• రీఫండ్ టైమ్లైన్: 3-5 రోజుల్లో బ్యాంక్ ఖాతా క్రెడిట్ (RBI సర్క్యులర్ 2023 ప్రకారం); ఇ-వాలెట్ రీఫండ్ తక్షణం.
• సీనియర్ సిటిజన్ల కోసం రిజర్వేషన్: వయస్సు 60 M/58 F నుండి 58 M/55 F కు తగ్గించబడింది (ప్రతిపాదన 2024-25 బడ్జెట్).
• వందే భారత్ స్లీపర్: రిజర్వేషన్ 60 రోజుల ముందుగానే తెరుచుకుంటుంది (రాజధాని వలె) ఫిబ్రవరి-2024 నుండి ప్రారంభం నుండి.
• గ్రీన్ ఇనిషియేటివ్స్: ఇ-టిక్కెట్ ~8,000 టన్నుల కాగితాన్ని సంవత్సరానికి ఆదా చేస్తుంది; ఇమెయిల్ ద్వారా గో-గ్రీన్ ఇన్వాయిస్.

పరీక్షల కోసం శీఘ్ర దృష్టి పాయింట్లు

• PNR = ప్యాసింజర్ నేమ్ రికార్డ్; మొదటి అంకె 8 → NR, 4 → SR, 2 → SCR.
• ఒక PNR లో అనుమతించబడే గరిష్ట బర్త్ = 6 (సమూహం కోసం 12 కు సడలించవచ్చు).
• లేడీస్ కోటా = కోచ్ కు 6 బర్త్లు (AC) & స్లీపర్లో 10 %.
• RAC (రిజర్వేషన్ అగెయిన్స్ట్ కాన్సలేషన్) = సగం-బర్త్ షేరింగ్; గరిష్ట RAC సీట్లు = 2 × సాధారణ బర్త్ సామర్థ్యం.
• ప్రస్తుత బుకింగ్ విండో = 120 రోజులు (వందే భారత్ 60 రోజులు, ప్రీమియం తత్కాల్ 1 రోజు మినహా).
• తత్కాల్ తెరవడం యొక్క మొదటి 30 నిమిషాల్లో ఏజెంట్ బుకింగ్ నిషేధించబడింది (AC కోసం 08:30-09:00, నాన్-AC కోసం 09:30-10:00).

బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు

Q1. భారతీయ రైల్వేల్లో పైలట్ కంప్యూటరీకృత రిజర్వేషన్ సిస్టమ్ ప్రారంభించబడింది
A. ముంబై CST
B. న్యూఢిల్లీ
C. చెన్నై సెంట్రల్
D. హౌరా
సమాధానం: B. న్యూఢిల్లీ

Q2. PRS యొక్క విపత్తు-పునరుద్ధరణ సైట్ ఉన్న ప్రదేశం
A. బెంగళూరు
B. నవీ ముంబై
C. హైదరాబాద్
D. కోల్కతా
సమాధానం: B. నవీ ముంబై

Q3. PRS ద్వారా జనరేట్ చేయబడిన PNR నంబర్లో ఎన్ని అంకెలు ఉంటాయి?
A. 8
B. 9
C. 10
D. 12
సమాధానం: C. 10

Q4. AC తరగతుల కోసం తత్కాల్ బుకింగ్ తెరుచుకుంటుంది
A. 08:00 గం
B. 09:00 గం
C. 10:00 గం
D. 11:00 గం
సమాధానం: C. 10:00 గం

Q5. ఒకే PNR పై బుక్ చేయగల గరిష్ట బర్త్ల సంఖ్య
A. 4
B. 6
C. 8
D. 10
సమాధానం: B. 6

Q6. కింది వాటిలో ఏది PRS లో రిజర్వు కోటా రకం కాదు?
A. HO
B. DF
C. FT
D. TQ
సమాధానం: C. FT (ఫారిన్ టూరిస్ట్ ఒక కోటా కోడ్ కాదు; FT ఒక రాయితీ రకం)

Q7. సగటు వార్షిక రిజర్వు ప్రయాణీకుల సంఖ్య (కోవిడ్-ముందు) సుమారు
A. 25 కోట్లు
B. 40 కోట్లు
C. 65 కోట్లు
D. 90 కోట్లు
సమాధానం: C. 65 కోట్లు

Q8. “వికల్ప్” పథకం వెయిట్-లిస్ట్ చేయబడిన ప్రయాణీకుడికి అనుమతిస్తుంది
A. హయ్యర్ క్లాస్ కు అప్గ్రేడ్ మాత్రమే
B. అదే మార్గంలో ఏదైనా ప్రత్యామ్నాయ రైలు
C. రద్దు ఛార్జీలు లేకుండా పూర్తి రీఫండ్
D. అదనపు బ్యాగేజీ అలవెన్స్
సమాధానం: B. అదే మార్గంలో ఏదైనా ప్రత్యామ్నాయ రైలు

Q9. PRS సాఫ్ట్వేర్ను నిర్వహించే సంస్థ ఏది?
A. IRCTC
B. రైల్టెల్
C. CRIS
D. RDSO
సమాధానం: C. CRIS

Q10. రెండవ రిజర్వేషన్ చార్ట్ ప్రయాణానికి ఎన్ని నిమిషాల ముందు తయారు చేయబడుతుంది?
A. 60 నిమి
B. 45 నిమి
C. 30 నిమి
D. 15 నిమి
సమాధానం: C. 30 నిమి

Q11. లేడీస్ కోటా PRS లో ఏ కోడ్గా గుర్తించబడింది?
A. LD
B. SS
C. LH
D. LQ
సమాధానం: A. LD

Q12. ఇ-టిక్కెట్పై ప్రయాణించడానికి కింది వాటిలో ఏది అవసరం లేదు?
A. ఆరిజినల్ ఐడి ప్రూఫ్
B. ప్రింటెడ్ టిక్కెట్
C. PNR SMS
D. పైవేవీ కాదు
సమాధానం: B. ప్రింటెడ్ టిక్కెట్ (సాఫ్ట్ కాపీ ఆమోదయోగ్యం)

Q13. వెయిట్-లిస్ట్ చేయబడిన టిక్కెట్ రద్దు కోసం రీఫండ్ మొత్తం (చార్టింగ్ ముందు)
A. 0 %
B. 25 %
C. 50 %
D. 100 % (క్లెర్కేజ్ మినస్)
సమాధానం: D. 100 % (క్లెర్కేజ్ మినస్)

Q14. లెగసీ PRS నుండి CONCERT కు పూర్తి మైగ్రేషన్ జరిగిన సంవత్సరం ఏది?
A. 1995
B. 1999
C. 2002
D. 2005
సమాధానం: C. 2002

Q15. ప్రీమియం స్పెషల్ రైళ్ల కోసం డైనమిక్ ఛార్జ్ పరిమితం చేయబడింది
A. 1×
B. 1.25×
C. 1.5×
D. 2×
సమాధానం: C. 1.5×

Q16. నెక్స్ట్-జెనరేషన్ ఇ-టిక్కెటింగ్ ప్రాజెక్ట్ (NGET) రోల్ అవుట్ చేయడానికి ప్రణాళిక చేయబడింది
A. 2024
B. 2025
C. 2026
D. 2027
సమాధానం: C. 2026

Q17. కింది వాటిలో RAC యొక్క సరైన పూర్తి రూపం ఏది?
A. రిజర్వేషన్ అగెయిన్స్ట్ కాన్సలేషన్
B. రిజర్వేషన్ ఆఫ్టర్ కన్ఫర్మేషన్
C. రైల్వే అలాట్మెంట్ సర్టిఫికేట్
D. రైల్వే అకామడేషన్ కోడ్
సమాధానం: A. రిజర్వేషన్ అగెయిన్స్ట్ కాన్సలేషన్