ରିଜର୍ଭେସନ୍ ସିଷ୍ଟମ୍ – ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇ

1. ଟେକ୍ନିକାଲ୍ ସୂଚନା

• PRS (ପାସେଞ୍ଜର ରିଜର୍ଭେସନ୍ ସିଷ୍ଟମ୍) ହେଉଛି ମୁଖ୍ୟ IT ଆପ୍ଲିକେସନ୍ ଯାହା ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଟିକେଟିଂ ହ୍ୟାଣ୍ଡଲ୍ କରେ।
• ପ୍ଲାଟଫର୍ମ: CRIS (ସେଣ୍ଟର ଫର ରେଲୱେ ଇନଫର୍ମେସନ୍ ସିଷ୍ଟମ୍ସ) ଏହାକୁ HP-UX/Oracle RDBMS ଉପରେ ବିକଶିତ କରିଛି।
• ନେଟୱାର୍କ: 5,000+ ରିଜର୍ଭେସନ୍ କାଉଣ୍ଟର, 5,000+ UTSON ମୋବାଇଲ୍ ହ୍ୟାଣ୍ଡ-ହେଲ୍ଡ ଟର୍ମିନାଲ, 24×7 କଲ୍-ସେଣ୍ଟର (139), ୱେବ୍ ପୋର୍ଟାଲ୍ (irctc.co.in), ମୋବାଇଲ୍ ଆପ୍ (IRCTC Rail Connect, UTS)।
• ପିକ୍ କ୍ଷମତା: > 1.2 କୋଟି ସଂରକ୍ଷିତ ବର୍ଥ/ଆସନ ପ୍ରତିଦିନ; PRS ପିକ୍-ଘଣ୍ଟା ପ୍ରତି 13–15 ଲକ୍ଷ ଟ୍ରାନ୍ସାକ୍ସନ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କରେ।
• ଆର୍କିଟେକ୍ଚର: CRIS–ନୂଆଦିଲ୍ଲୀରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ହବ୍ ଏବଂ ନବୀ ମୁମ୍ବାଇରେ ବିପଦ-ପୁନରୁଦ୍ଧାର ସାଇଟ୍ (CRIS-DR); ଉଭୟ ହଟ୍-ହଟ୍ କ୍ଲଷ୍ଟର୍।
• PNR ଲଜିକ୍: 10-ଅଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା; ପ୍ରଥମ 3 ଅଙ୍କ PRS ଜୋନ୍/ବୁକିଂ କ୍ଲଷ୍ଟର୍ ପ୍ରକାଶ କରେ (ଉଦାହରଣ: 8xx = NR, 4xx = SR)।
• କୋଟା ଆର୍କିଟେକ୍ଚର୍: 28ଟି ପୃଥକ୍ କୋଟା (GN, CK, TQ, PQ, LD, DF, HO, HP ଇତ୍ୟାଦି) ସ୍ତରୀୟ ପ୍ରାଥମିକତା ନିୟମ ସହିତ।
• ବିକଳ୍ପ (ବିକଳ୍ପ ଟ୍ରେନ୍): ବୁକିଂ ସମୟରେ ଅପ୍ଟ୍-ଇନ୍; ସିଷ୍ଟମ୍ ଯାତ୍ରା ପୂର୍ବରୁ 0–48 ଘଣ୍ଟା ମଧ୍ୟରେ ଯେକୌଣସି ଟ୍ରେନ୍ରେ ନିଶ୍ଚିତ ବର୍ଥ ଆଲଟ୍ କରେ।
• ଚାର୍ଟିଂ: ଦୁଇଟି ଚାର୍ଟ – ପ୍ରଥମ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପୂର୍ବରୁ 4 ଘଣ୍ଟା; ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପୂର୍ବରୁ 30 ମିନିଟ୍ (ଦ୍ୱିତୀୟ ଚାର୍ଟ୍ ପରେ ଅସଂରକ୍ଷିତ ଟିକେଟ୍ କିଣାଯାଇପାରିବ)।
• e-ଟିକେଟ୍ vs i-ଟିକେଟ୍: e-ଟିକେଟ୍ = ଉପଯୋଗକର୍ତ୍ତା ପ୍ରିଣ୍ଟ୍-ଆଉଟ୍ (କେବଳ ID ପ୍ରମାଣ); i-ଟିକେଟ୍ = IRCTC ଦ୍ୱାରା କୁରିଅର୍ କରାଯାଇଥିଲା (ବର୍ତ୍ତମାନ 01-11-2022 ରୁ ବନ୍ଦ)।

2. ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ, ଆଙ୍କଡ଼ା ଏବଂ ସ୍ପେସିଫିକେସନ୍

• ପ୍ରଥମ କମ୍ପ୍ୟୁଟରାଇଜଡ୍ PRS: 18-ଅକ୍ଟୋବର-1985 ରେ ନୂଆଦିଲ୍ଲୀରେ (ନର୍ଦର୍ଣ୍ଣ ରେଲୱେ) ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା (HP 1000 ମିନି-କମ୍ପ୍ୟୁଟର)।
• ଜାତୀୟ ରୋଲ୍-ଆଉଟ୍: 1995 ରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା (ସମସ୍ତ ଜୋନାଲ୍ HQ ଲିଙ୍କ୍ ହୋଇଥିଲା)।
• ସର୍ବବୃହତ୍ ମାଇଗ୍ରେସନ୍: CONCERT (କାଉଣ୍ଟ୍ରି-ୱାଇଡ୍ ନେଟୱାର୍କ୍ ଅଫ୍ କମ୍ପ୍ୟୁଟରାଇଜଡ୍ ଏନହାନ୍ସଡ୍ ରିଜର୍ଭେସନ୍ ଆଣ୍ଡ ଟିକେଟିଂ) 1999-2002 ମଧ୍ୟରେ ଲେଗାସି PRS କୁ ପ୍ରତିସ୍ଥାପିତ କରିଥିଲା।
• ବର୍ତ୍ତମାନର ସଂସ୍କରଣ: PRS-6.3 (VRM – ଭର୍ଚୁଆଲ୍ ରିଜର୍ଭେସନ୍ ମେସେଜ୍, 2021 ସହିତ)।
• ଡାଟା ପଏଣ୍ଟ୍:

  • 65 କୋଟି ସଂରକ୍ଷିତ ଯାତ୍ରୀ ବାର୍ଷିକ (ପୂର୍ବ-କୋଭିଡ୍)।

  • 2.5 କୋଟି ଲାଇଭ୍ PNR ଯେକୌଣସି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ।

  • ହାରାହାରି ବୁକିଂ ୱିଣ୍ଡୋ = 18 ଦିନ; ତତ୍କାଳ 1 ଦିନ ପୂର୍ବରୁ ଖୋଲେ (AC @ 10:00 h, Non-AC @ 11:00 h)।
  • ବାତିଲ୍ ଫେରସ୍ତ ନିୟମ ରେଲୱେ ରିଫଣ୍ଡ ରୁଲ୍ସ 2022 (15-04-2022 ରୁ) ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ।
• ଛାଡ଼ ପ୍ରକାର: 53 ବର୍ଗ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ 75 % (ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗଜନ, କର୍କଟ, ଥାଲାସେନା ମେଜର୍)।
• ସୁରକ୍ଷା: 128-ବିଟ୍ SSL, ଦ୍ୱି-ଫ୍ୟାକ୍ଟର IRCTC ପ୍ରାମାଣିକରଣ, CAPTCHA, reCAPTCHA v3, AI-ଆଧାରିତ ଫ୍ରଡ୍ ଆନାଲିଟିକ୍ସ।
• GST: 01-07-2017 ରୁ ସୁବିଧା ଫି (IRCTC) ଉପରେ 5 % GST; ରେଲ୍ ଭଡ଼ା ନିଜେ ମୁକ୍ତ।

3. ଐତିହାସିକ ବିକାଶ

4. ବର୍ତ୍ତମାନ ସ୍ଥିତି ଏବଂ ସାମ୍ପ୍ରତିକ ଅଦ୍ୟତନ (2023-24)

• ନେକ୍ସଟ୍-ଜେନ୍ e-ଟିକେଟିଂ (NGET): CRIS କ୍ଲାଉଡ୍-ନେଟିଭ୍ ମାଇକ୍ରୋ-ସର୍ଭିସେସ୍ ଆର୍କିଟେକ୍ଚର୍ (ଟାର୍ଗେଟ୍ 2026) ପାଇଁ RFP ଫ୍ଲୋଟ୍ କରିଛି (ଅକ୍ଟୋବର-2023)।
• UTS 2.0: ଉପନଗରୀୟ ପାଇଁ QR-ଆଧାରିତ କାଗଜବିହୀନ ଯାତ୍ରା; ବର୍ତ୍ତମାନ 15ଟି ସହରରେ ଲାଇଭ୍ (ନବୀନତମ: ପୁଣେ, ବାରାବଙ୍କି-ଲକ୍ଷ୍ନୌ)।
• ସ୍ଲିପର୍ ଶ୍ରେଣୀ ଡାଇନାମିକ୍ ଭଡ଼ା: 142ଟି ସ୍ପେସିଆଲ୍ ଟ୍ରେନ୍ରେ ପାଇଲଟ୍ (ଡିସେମ୍ବର-2023); ସର୍ଜ୍ ବେସ୍ ଭଡ଼ାର 1.5× ରେ କ୍ୟାପ୍ ହୋଇଛି।
• ଡିଜିୟାତ୍ରା-ଭଳି ରେଲ୍: ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ ଏବଂ ବାରାଣସୀରେ ବାୟୋମେଟ୍ରିକ୍ ବୋର୍ଡିଂ ଟ୍ରାଇଆଲ୍ (ଫେସ୍ ଟିକେଟ୍ + ଆଧାର)।
• ତତ୍କାଳ ପ୍ଲସ୍: 100ର ଅପେକ୍ଷା ତାଲିକା ପରିଚିତ (ଅଗଷ୍ଟ-2023) ସାଇଟ୍ ରସ୍ କମାଇବା ପାଇଁ।
• ରିଫଣ୍ଡ୍ ଟାଇମ୍ଲାଇନ୍: RBI ସର୍କୁଲାର୍ 2023 ଅନୁଯାୟୀ 3-5 ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଙ୍କ୍ ଆକାଉଣ୍ଟ୍ କ୍ରେଡିଟ୍; e-ୱାଲେଟ୍ ରିଫଣ୍ଡ୍ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍।
• ବୟସ୍କ ନାଗରିକଙ୍କ ପାଇଁ ରିଜର୍ଭେସନ୍: ବୟସ 60 M/58 F ରୁ 58 M/55 F କୁ ହ୍ରାସ କରାଯାଇଛି (ପ୍ରସ୍ତାବ 2024-25 ବଜେଟ୍)।
• ବନ୍ଦେ ଭାରତ ସ୍ଲିପର୍: ରିଜର୍ଭେସନ୍ ଲଞ୍ଚ୍ ଫେବ୍ରୁଆରୀ-2024 ରୁ 60 ଦିନ ପୂର୍ବରୁ ଖୋଲେ (ରାଜଧାନୀ ସହିତ ସମାନ)।
• ସବୁଜ ପଦକ୍ଷେପ: e-ଟିକେଟ୍ ପ୍ରତିବର୍ଷ ~8,000 t କାଗଜ ସଞ୍ଚୟ କରେ; ଇମେଲ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ଗୋ-ଗ୍ରୀନ୍ ଇନଭଏସ୍।

ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଦ୍ରୁତ ଦୃଷ୍ଟି ପଏଣ୍ଟ୍

• PNR = ପାସେଞ୍ଜର ନେମ୍ ରେକର୍ଡ୍; ପ୍ରଥମ ଅଙ୍କ 8 → NR, 4 → SR, 2 → SCR।
• ଗୋଟିଏ PNR ରେ ଅନୁମୋଦିତ ସର୍ବାଧିକ ବର୍ଥ = 6 (ଗୋଷ୍ଠୀ ପାଇଁ 12 ରେ ଶିଥିଳ କରାଯାଇପାରିବ)।
• ମହିଳା କୋଟା = ପ୍ରତି କୋଚ୍ରେ 6 ବର୍ଥ (AC) ଏବଂ ସ୍ଲିପର୍ରେ 10 %।
• RAC (ରିଜର୍ଭେସନ୍ ଏଗେନଷ୍ଟ୍ କ୍ୟାନସେଲେସନ୍) = ଅଧା-ବର୍ଥ ଶେୟାରିଂ; ସର୍ବାଧିକ RAC ଆସନ = 2 × ସାଧାରଣ ବର୍ଥ କ୍ଷମତା।
• ବର୍ତ୍ତମାନର ବୁକିଂ ୱିଣ୍ଡୋ = 120 ଦିନ (ବନ୍ଦେ ଭାରତ 60 ଦିନ, ପ୍ରିମିୟମ୍ ତତ୍କାଳ 1 ଦିନ ବ୍ୟତୀତ)।
• ତତ୍କାଳ ଖୋଲିବାର ପ୍ରଥମ 30 ମିନିଟ୍ ମଧ୍ୟରେ ଏଜେଣ୍ଟ୍ ବୁକିଂ ନିଷେଧ (AC ପାଇଁ 08:30-09:00, Non-AC ପାଇଁ 09:30-10:00)।

ବହୁବିକଳ୍ପୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ

Q1. ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇରେ ପାଇଲଟ୍ କମ୍ପ୍ୟୁଟରାଇଜଡ୍ ରିଜର୍ଭେସନ୍ ସିଷ୍ଟମ୍ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା
A. ମୁମ୍ବାଇ CST
B. ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ
C. ଚେନ୍ନାଇ ସେଣ୍ଟ୍ରାଲ୍
D. ହାଓଡ଼ା
ଉତ୍ତର: B. ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ

Q2. PRS ର ବିପଦ-ପୁନରୁଦ୍ଧାର ସାଇଟ୍ ଅବସ୍ଥିତ
A. ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ
B. ନବୀ ମୁମ୍ବାଇ
C. ହାଇଦ୍ରାବାଦ
D. କୋଲକାତା
ଉତ୍ତର: B. ନବୀ ମୁମ୍ବାଇ

Q3. PRS ଦ୍ୱାରା ଜେନେରେଟ୍ ଏକ PNR ସଂଖ୍ୟାରେ କେତେ ଅଙ୍କ ଅଛି?
A. 8
B. 9
C. 10
D. 12
ଉତ୍ତର: C. 10

Q4. AC ଶ୍ରେଣୀ ପାଇଁ ତତ୍କାଳ ବୁକିଂ ଖୋଲେ
A. 08:00 ଘଣ୍ଟା
B. 09:00 ଘଣ୍ଟା
C. 10:00 ଘଣ୍ଟା
D. 11:00 ଘଣ୍ଟା
ଉତ୍ତର: C. 10:00 ଘଣ୍ଟା

Q5. ଗୋଟିଏ PNR ରେ ସର୍ବାଧିକ କେତେ ବର୍ଥ ବୁକ୍ କରାଯାଇପାରିବ
A. 4
B. 6
C. 8
D. 10
ଉତ୍ତର: B. 6

Q6. ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି PRS ରେ ଏକ ପ୍ରକାର ସଂରକ୍ଷିତ କୋଟା ନୁହେଁ?
A. HO
B. DF
C. FT
D. TQ
ଉତ୍ତର: C. FT (ଫରିନ୍ ଟୁରିଷ୍ଟ୍ ଏକ କୋଟା କୋଡ୍ ନୁହେଁ; FT ଏକ ଛାଡ଼ ପ୍ରକାର)

Q7. ସଂରକ୍ଷିତ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ହାରାହାରି ବାର୍ଷିକ ସଂଖ୍ୟା (ପୂର୍ବ-କୋଭିଡ୍) ପ୍ରାୟ
A. 25 କୋଟି
B. 40 କୋଟି
C. 65 କୋଟି
D. 90 କୋଟି
ଉତ୍ତର: C. 65 କୋଟି

Q8. “ବିକଳ୍ପ” ଯୋଜନା ଏକ ୱେଇଟ୍-ଲିଷ୍ଟେଡ୍ ଯାତ୍ରୀକୁ ଅପ୍ଟ୍ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥାଏ
A. କେବଳ ଉଚ୍ଚତର ଶ୍ରେଣୀକୁ ଅପ୍ଗ୍ରେଡ୍
B. ସମାନ ରୁଟ୍ ଉପରେ ଯେକୌଣସି ବିକଳ୍ପ ଟ୍ରେନ୍
C. ବାତିଲ୍ ଚାର୍ଜ୍ ବିନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫେରସ୍ତ
D. ଅତିରିକ୍ତ ବ୍ୟାଗେଜ୍ ଭତ୍ତା
ଉତ୍ତର: B. ସମାନ ରୁଟ୍ ଉପରେ ଯେକୌଣସି ବିକଳ୍ପ ଟ୍ରେନ୍

Q9. କେଉଁ ସଂସ୍ଥା PRS ସଫ୍ଟୱେର୍ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ କରେ?
A. IRCTC
B. ରେଲଟେଲ୍
C. CRIS
D. RDSO
ଉତ୍ତର: C. CRIS

Q10. ଦ୍ୱିତୀୟ ରିଜର୍ଭେସନ୍ ଚାର୍ଟ୍ ପ୍ରସ୍ଥାନ କେତେ ମିନିଟ୍ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ?
A. 60 ମିନିଟ୍
B. 45 ମିନିଟ୍
C. 30 ମିନିଟ୍
D. 15 ମିନିଟ୍
ଉତ୍ତର: C. 30 ମିନିଟ୍

Q11. ମହିଳା କୋଟା PRS ରେ କେଉଁ କୋଡ୍ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ?
A. LD
B. SS
C. LH
D. LQ
ଉତ୍ତର: A. LD

Q12. ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଏକ e-ଟିକେଟ୍ ଉପରେ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ?
A. ମୂଳ ID ପ୍ରମାଣ
B. ପ୍ରିଣ୍ଟେଡ୍ ଟିକେଟ୍
C. PNR SMS
D. ଉପରୋକ୍ତ କୌଣସିଟି ନୁହେଁ
ଉତ୍ତର: B. ପ୍ରିଣ୍ଟେଡ୍ ଟିକେଟ୍ (ସଫ୍ଟ୍ କପି ସ୍ୱୀକାର୍ଯ୍ୟ)

Q13. ଏକ ୱେଇଟ୍-ଲିଷ୍ଟେଡ୍ ଟିକେଟ୍ ବାତିଲ୍ ପାଇଁ ରିଫଣ୍ଡ୍ ପରିମାଣ (ଚାର୍ଟିଂ ପୂର୍ବରୁ) ହେଉଛି
A. 0 %
B. 25 %
C. 50 %
D. 100 % (କ୍ଲାର୍କେଜ୍ ବାଦ)
ଉତ୍ତର: D. 100 % (କ୍ଲାର୍କେଜ୍ ବାଦ)

Q14. କେଉଁ ବର୍ଷ ଲେଗାସି PRS ରୁ CONCERT କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଇଗ୍ରେସନ୍ ଦେଖିଲା?
A. 1995
B. 1999
C. 2002
D. 2005
ଉତ୍ତର: C. 2002

Q15. ପ୍ରିମିୟମ୍ ସ୍ପେସିଆଲ୍ ଟ୍ରେନ୍ ପାଇଁ ଡାଇନାମିକ୍ ଭଡ଼ା କ୍ୟାପ୍ ହୋଇଛି
A. 1×
B. 1.25×
C. 1.5×
D. 2×
ଉତ୍ତର: C. 1.5×

Q16. ନେକ୍ସଟ୍-ଜେନେରେସନ୍ e-ଟିକେଟିଂ ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ୍ (NGET) ରୋଲ୍ ଆଉଟ୍ ହେବାର ଯୋଜନା ଅଛି
A. 2024
B. 2025
C. 2026
D. 2027
ଉତ୍ତର: C. 2026

Q17. ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି RAC ର ସଠିକ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପ?
A. ରିଜର୍ଭେସନ୍ ଏଗେନଷ୍ଟ୍ କ୍ୟାନସେଲେସନ୍
B. ରିଜର୍ଭେସନ୍ ଆଫ୍ଟର୍ କନଫର୍ମେସନ୍
C. ରେଲୱେ ଆଲଟମେଣ୍ଟ୍ ସର୍ଟିଫିକେଟ୍
D. ରେଲୱେ ଆକୋମୋଡେସନ୍ କୋଡ୍
ଉତ୍ତର: A. ରିଜର୍ଭେସନ୍ ଏଗେନଷ୍ଟ୍ କ୍ୟାନସେଲେସନ୍