आरक्षण प्रणाली – भारतीय रेल्वे

१. तांत्रिक माहिती

• PRS (प्रवासी आरक्षण प्रणाली) ही मुख्य IT अनुप्रयोग आहे जी भारतीय रेल्वेवर आरक्षित तिकीट व्यवहार हाताळते.
• प्लॅटफॉर्म: CRIS (सेंटर फॉर रेल्वेज इन्फॉर्मेशन सिस्टीम्स) ने HP-UX/Oracle RDBMS वर ती विकसित केली.
• नेटवर्क: ५,०००+ आरक्षण काउंटर, ५,०००+ UTSON मोबाईल हँड-हेल्ड टर्मिनल, २४×७ कॉल-सेंटर (१३९), वेब पोर्टल (irctc.co.in), मोबाईल ॲप्स (IRCTC Rail Connect, UTS).
• पीक क्षमता: > १.२ कोटी आरक्षित बर्थ/आसन दररोज; PRS पीक-तासात १३–१५ लाख व्यवहार प्रक्रिया करते.
• आर्किटेक्चर: CRIS–नवी दिल्ली येथे केंद्रीकृत हब आपत्ती-पुनर्प्राप्ती साइट नवी मुंबई (CRIS-DR) सह; दोन्ही हॉट-हॉट क्लस्टर आहेत.
• PNR तर्क: १०-अंकी क्रमांक; पहिले ३ अंक PRS झोन/बुकिंग क्लस्टर दर्शवतात (उदा. 8xx = NR, 4xx = SR).
• कोटा आर्किटेक्चर: २८ वेगवेगळे कोटे (GN, CK, TQ, PQ, LD, DF, HO, HP इ.) स्तरित प्राधान्य नियमांसह.
• विकल्प (पर्यायी गाडी): बुकिंग दरम्यान ऑप्ट-इन; प्रणाली प्रवासापूर्वी ०–४८ तासांत कोणत्याही गाडीत पुष्टीकृत बर्थ नियुक्त करते.
• चार्टिंग: दोन चार्ट – पहिला प्रस्थानापूर्वी ४ तास; दुसरा प्रस्थानापूर्वी ३० मिनिटे (दुसरा चार्ट नंतर अनारक्षित तिकिटे खरेदी करता येतात).
• e-टिकट vs i-टिकट: e-टिकट = वापरकर्ता प्रिंट-आउट (फक्त ओळखपत्र); i-टिकट = IRCTC कडून कुरिअर केलेले (आता ०१-११-२०२२ पासून बंद).

२. महत्त्वाची तथ्ये, आकडे आणि वैशिष्ट्ये

• पहिली संगणकीकृत PRS: १८-ऑक्टो-१९८५ रोजी नवी दिल्ली (नॉर्दर्न रेल्वे) येथे सुरू (HP १००० मिनी-संगणक).
• राष्ट्रव्यापी रोल-आउट: १९९५ मध्ये पूर्ण (सर्व झोनल HQ जोडले).
• सर्वात मोठे मायग्रेशन: CONCERT (कंट्री-वाइड नेटवर्क ऑफ कंप्युटराईझ्ड एन्हान्स्ड रिझर्व्हेशन & टिकेटिंग) ने १९९९-२००२ दरम्यान जुनी PRS बदलली.
• सध्याची आवृत्ती: PRS-६.३ (VRM – व्हर्च्युअल रिझर्व्हेशन मेसेज, २०२१ सह).
• डेटा पॉइंट्स:

  • ६५ कोटी आरक्षित प्रवासी दरवर्षी (COVID-पूर्व).

  • २.५ कोटी लाईव्ह PNR कोणत्याही क्षणी.

  • सरासरी बुकिंग विंडो = १८ दिवस; तात्काळ १ दिवस आधी उघडते (AC @ १०:०० ता, Non-AC @ ११:०० ता).
  • रद्दीकरण परतावा नियम रेल्वे परतावा नियम २०२२ (१५-०४-२०२२ पासून) द्वारे शासित.
• सवलतीचे प्रकार: ५३ श्रेणी, सर्वोच्च ७५ % (दिव्यांगजन, कॅन्सर, थॅलेसेना मेजर).
• सुरक्षा: १२८-बिट SSL, दोन-घटक IRCTC प्रमाणीकरण, CAPTCHA, reCAPTCHA v3, AI-आधारित फसवणूक विश्लेषण.
• GST: ०१-०७-२०१७ पासून सोयीशुल्कावर ५ % GST (IRCTC); रेल्वे भाडे स्वतः मुक्त.

३. ऐतिहासिक विकास

४. सध्याची स्थिती आणि अलीकडील अद्यतने (२०२३-२४)

• नवी पिढी e-टिकेटिंग (NGET): CRIS ने क्लाऊड-नेटिव्ह मायक्रो-सेवा आर्किटेक्चरसाठी RFP (ऑक्टो-२०२३) फ्लोट केले (लक्ष्य २०२६).
• UTS २.०: उपनगरीयांसाठी QR-आधारित कागदरहित प्रवास; आता १५ शहरांमध्ये लाईव्ह (नवीनतम: पुणे, बाराबंकी-लखनौ).
• स्लीपर वर्ग डायनॅमिक भाडे: १४२ विशेष गाड्यांवर पायलट (डिसें-२०२३); वाढ मूळ भाड्याच्या १.५× या मर्यादेत.
• डिजीयात्रासारखी रेल्वे: बंगळुरू आणि वाराणसी येथे बायोमेट्रिक बोर्डिंग चाचणी (चेहरा तिकीट + आधार).
• तात्काळ प्लस: १०० ची प्रतीक्षा-यादी सुरू (ऑग-२०२३) साइटची गर्दी कमी करण्यासाठी.
• परतावा कालावधी: RBI परिपत्रक २०२३ नुसार ३-५ दिवसांत बँक खात्यात जमा; e-वॉलेट परतावा तात्काळ.
• वरिष्ठ नागरिकांसाठी आरक्षण: वय ६० पुरुष/५८ महिला वरून ५८ पुरुष/५५ महिला करण्यात आले (प्रस्ताव २०२४-२५ अंदाजपत्रक).
• वंदे भारत स्लीपर: आरक्षण प्रवासापूर्वी ६० दिवस उघडते (राजधानी प्रमाणेच) फेब्रु-२०२४ लॉन्च पासून.
• हरित उपक्रम: e-टिकट दरवर्षी ~८,००० टन कागद वाचवते; ईमेलद्वारे Go-green चलन.

परीक्षांसाठी द्रुत दृष्टिक्षेप बिंदू

• PNR = प्रवासी नाव नोंद; पहिला अंक ८ → NR, ४ → SR, २ → SCR.
• एका PNR मध्ये अनुमत कमाल बर्थ = ६ (गटासाठी १२ पर्यंत सैल करता येते).
• महिला कोटा = प्रति कोच ६ बर्थ (AC) आणि स्लीपरमध्ये १० %.
• RAC (रद्दीकरणाविरुद्ध आरक्षण) = अर्धा-बर्थ शेअरिंग; कमाल RAC आसन = २ × सामान्य बर्थ क्षमता.
• सध्याची बुकिंग विंडो = १२० दिवस (वंदे भारत ६० दिवस, प्रीमियम तात्काळ १ दिवस वगळता).
• तात्काळ उघडण्याच्या पहिल्या ३० मिनिटांत एजंट बुकिंग प्रतिबंधित (AC साठी ०८:३०-०९:००, Non-AC साठी ०९:३०-१०:००).

बहुपर्यायी प्रश्न

प्रश्न १. भारतीय रेल्वेमध्ये पायलट संगणकीकृत आरक्षण प्रणाली कोठे सुरू करण्यात आली होती?
A. मुंबई CST
B. नवी दिल्ली
C. चेन्नई सेंट्रल
D. हावडा
उत्तर: B. नवी दिल्ली

प्रश्न २. PRS ची आपत्ती पुनर्प्राप्ती साइट कोठे स्थित आहे?
A. बंगळुरू
B. नवी मुंबई
C. हैदराबाद
D. कोलकाता
उत्तर: B. नवी मुंबई

प्रश्न ३. PRS द्वारे निर्मित PNR क्रमांकात किती अंक असतात?
A. ८
B. ९
C. १०
D. १२
उत्तर: C. १०

प्रश्न ४. AC वर्गांसाठी तात्काळ बुकिंग कोणत्या वाजता उघडते?
A. ०८:०० ता
B. ०९:०० ता
C. १०:०० ता
D. ११:०० ता
उत्तर: C. १०:०० ता

प्रश्न ५. एकाच PNR वर बुक करता येणारे कमाल बर्थ किती?
A. ४
B. ६
C. ८
D. १०
उत्तर: B. ६

प्रश्न ६. खालीलपैकी कोणता कोटा PRS मधील आरक्षित कोट्याचा प्रकार नाही?
A. HO
B. DF
C. FT
D. TQ
उत्तर: C. FT (फॉरेन टूरिस्ट हा कोटा कोड नाही; FT हा सवलतीचा प्रकार आहे)

प्रश्न ७. आरक्षित प्रवाशांची सरासरी वार्षिक संख्या (COVID-पूर्व) अंदाजे किती आहे?
A. २५ कोटी
B. ४० कोटी
C. ६५ कोटी
D. ९० कोटी
उत्तर: C. ६५ कोटी

प्रश्न ८. “विकल्प” योजना प्रतीक्षा-यादीतील प्रवाशाला कोणत्या पर्यायासाठी निवड करू देते?
A. फक्त उच्च वर्गात उन्नती
B. त्याच मार्गावरील कोणतीही पर्यायी गाडी
C. रद्दीकरण शुल्काशिवाय पूर्ण परतावा
D. अतिरिक्त सामान भत्ता
उत्तर: B. त्याच मार्गावरील कोणतीही पर्यायी गाडी

प्रश्न ९. PRS सॉफ्टवेअर कोणती संस्था देखरेख करते?
A. IRCTC
B. रेलटेल
C. CRIS
D. RDSO
उत्तर: C. CRIS

प्रश्न १०. दुसरा आरक्षण चार्ट प्रस्थानापूर्वी किती मिनिटे तयार केला जातो?
A. ६० मिनिटे
B. ४५ मिनिटे
C. ३० मिनिटे
D. १५ मिनिटे
उत्तर: C. ३० मिनिटे

प्रश्न ११. महिला कोटा PRS मध्ये कोणत्या कोडने राखीव आहे?
A. LD
B. SS
C. LH
D. LQ
उत्तर: A. LD

प्रश्न १२. e-टिकटावर प्रवास करण्यासाठी खालीलपैकी कोणते आवश्यक नाही?
A. मूळ ओळखपत्र
B. छापील तिकीट
C. PNR SMS
D. वरीलपैकी काहीही नाही
उत्तर: B. छापील तिकीट (सॉफ्ट कॉपी स्वीकार्य)

प्रश्न १३. प्रतीक्षा-यादीतील तिकिट रद्द करण्याची परतावा रक्कम (चार्टिंगपूर्वी) किती आहे?
A. ० %
B. २५ %
C. ५० %
D. १०० % (क्लर्केज वजा)
उत्तर: D. १०० % (क्लर्केज वजा)

प्रश्न १४. कोणत्या वर्षी जुन्या PRS वरून CONCERT मध्ये संपूर्ण मायग्रेशन झाले?
A. १९९५
B. १९९९
C. २००२
D. २००५
उत्तर: C. २००२

प्रश्न १५. प्रीमियम विशेष गाड्यांसाठी डायनॅमिक भाडे याच्या मर्यादेत आहे?
A. १×
B. १.२५×
C. १.५×
D. २×
उत्तर: C. १.५×

प्रश्न १६. नवी पिढी e-टिकेटिंग प्रकल्प (NGET) कोणत्या वर्षापर्यंत रोल आउट करण्याची योजना आहे?
A. २०२४
B. २०२५
C. २०२६
D. २०२७
उत्तर: C. २०२६

प्रश्न १७. खालीलपैकी RAC चे योग्य संपूर्ण रूप कोणते?
A. रिझर्व्हेशन अगेन्स्ट कॅन्सलेशन
B. रिझर्व्हेशन आफ्टर कन्फर्मेशन
C. रेल्वे अलॉटमेंट सर्टिफिकेट
D. रेल्वे अकॉमोडेशन कोड
उत्तर: A. रिझर्व्हेशन अगेन्स्ट कॅन्सलेशन