నాకు ఒక అమ్మమ్మ ఉండేవారు. సహజంగానే. కానీ నేను వారిని ఎప్పుడూ చూడలేదు. నా తల్లి పెళ్లి కాకముందే వారి మరణం జరిగింది. బహుశా అమ్మమ్మ నుండి కథలు వినలేకపోవడం వల్ల తర్వాత, మేము ముగ్గురు సోదరీమణులు మనకు కథలు చెప్పుకోవలసి వచ్చింది. అమ్మమ్మ నుండి కథలు వినకపోయినా, అమ్మమ్మ కథ ఖచ్చితంగా విన్నాను మరియు చాలా తర్వాత దాని నిజమైన అర్థం తెలుసుకున్నాను. మొదట ఇంతే తెలుసు: నా అమ్మమ్మ, సంప్రదాయక, నిరక్షరాస్యురాలు, ‘పర్దానశీన్’ స్త్రీ, వారి భర్త పెళ్లి తర్వాత వెంటనే వారిని వదిలి బ్యారిస్టరీ చదవడానికి విలాయత్ వెళ్లిపోయారు. కేంబ్రిడ్జ్ విశ్వవిద్యాలయం నుండి డిగ్రీ తీసుకుని వారు తిరిగి వచ్చినప్పుడు మరియు విలాయతీ రీతి-రివాజులతో జీవితం గడపడం ప్రారంభించినప్పుడు, అమ్మమ్మ యొక్క స్వంత జీవనశైలిపై దాని ఎలాంటి ప్రభావం లేదు, లేదా వారు తమ ఎలాంటి కోరిక-ఆకాంక్ష లేదా ఇష్టం-ఇష్టంలేమిని భర్తపై ఎప్పుడూ వ్యక్తం చేయలేదు.

1. పరదా చేసే స్త్రీ

కానీ చిన్న వయస్సులో అమ్మమ్మ తమను మరణానికి దగ్గరగా చూసుకున్నప్పుడు, పదిహేను సంవత్సరాల వయస్సులో ఉన్న ఏకైక కుమార్తె ‘నా తల్లి’ పెళ్లి చింత అంతగా భయపెట్టింది, వారు ఒక్కసారిగా ముఖజోరు ${ }^{1}$ అయ్యారు. అమ్మమ్మ నుండి వారు చెప్పారు, వారు పర్దా లెక్క వదిలి వారి స్నేహితుడు స్వాతంత్ర్య-సేనాని ప్యారేలాల్ శర్మను కలవాలనుకుంటున్నారు. అందరూ ఆశ్చర్యచకితులయ్యారు. ఏ పర్దానశీన్ స్త్రీ పరాయి మగవారితో ఏమి చేస్తుంది, తన స్వంత మగవారితో కూడా నోరు తెరిచి మాట్లాడలేదు, చివరి సమయంలో అపరిచితుడితో ఏమి చెప్పాలనుకుంటుంది? కానీ అమ్మమ్మ సమయం కొరత మరియు సందర్భం యొక్క సున్నితత్వం యొక్క లాజ్ పాటించారు! ప్రశ్న-జవాబులలో సమయం వృథా చేయకుండా వెంటనే వెళ్లి స్నేహితుడిని తీసుకువచ్చారు మరియు బీబీ హుజూర్లో పేశ్ చేశారు.

ఇప్పుడు అమ్మమ్మ చెప్పినది, అది మరింత ఆశ్చర్యకరంగా ఉంది. వారు చెప్పారు, “మాట ఇవ్వండి, నా అమ్మాయికి వరుని మీరే నిర్ణయిస్తారు. నా భర్త సాహెబ్ మరియు నా కుమార్తె పెళ్లి, సాహెబ్ల ఫర్మాబర్దార్ ${ }^{2}$ తో కావాలని నేను కోరుకోను. మీరు మీలాగే స్వాతంత్ర్య సిపాయిని వెతకండి మరియు ఆమె పెళ్లి చేసుకోండి.” ఎవరు చెప్పగలరు, తమ స్వాతంత్ర్యం గురించి పూర్తిగా తెలియని ఆ స్త్రీ మనస్సులో దేశ స్వాతంత్ర్యం కోసం అలాంటి జునూన్ ఉంటుంది. తర్వాత నాకు అర్థమైంది, వాస్తవానికి వ్యక్తిగత జీవితంలో కూడా వారు చాలా స్వేచ్ఛా-ఖయాల్ ఉండేవారు. సరే, వారు అమ్మమ్మ జీవితంలో ఎలాంటి దఖల్ ఇవ్వలేదు, లేదా దానిలో భాగస్వామ్యం చేయలేదు, కానీ తమ జీవితాన్ని తమ ఢంగాన జీవించారు. సంప్రదాయక, గృహ, విసుగు మరియు నిశ్శబ్ద జీవితాన్ని జీవించడంలో, నేటి ప్రకారం, క్రాంతికారి ఏమీ లేకపోయినా ఇతరుల లాగా జీవించడానికి బలవంతం కాకపోవడంలో నిజమైన స్వేచ్ఛ కొంచెం ఎక్కువే.

1.చాలా మాట్లాడే వ్యక్తి 2. ఆజ్ఞాపాలకుడు

ఏమైనా, ఈ విధంగా నా తల్లి పెళ్లి అలాంటి చదివిన-రాసిన హోనహార్ అబ్బాయితో జరిగింది, ఎవరిని స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో భాగం తీసుకునే నేరంలో ఐ.సి.ఎస్. పరీక్షలో కూర్చోవడాన్ని నిరోధించారు మరియు ఎవరి జేబులో పుష్టైని డబ్బు-ధేలా ఒకటి కూడా లేదు. తల్లి, బీచారి, తన తల్లి మరియు గాంధీజీ సిద్ధాంతాల చక్రంలో సాదా జీవితం జీవించడం మరియు ఉన్నత ఆలోచనలు ఉంచడానికి బలవంతం చేయబడ్డారు. వారి పరిస్థితి ఇలా ఉంది, ఖాదీ సారీ వారికి అంత భారీగా అనిపించేది, నడుము చనక ఖా జాతి. రాత్రి-రాత్రంతా మేల్కొని వారు దానిని ధరించడం అభ్యాసం చేసేవారు, తద్వారా పగటిపూట సిగ్గుపడకూడదు. వారు కొంచెం అలాంటి నాజూక్, వారిని చూసి వారి అత్త అంటే నా అవ్వ చెప్పారు, “మా అల్లురాలు అలాంటిది, ధోయి, పోంచి మరియు చీంకే పెర్ టాంగ్ ది.” గనీమత్ ఇదే, ఎవరూ వారిని చీంకే పెర్ సే ఉతార్నే కీ పేశకష్ నహీ కీ.

ఎందుకు చేయలేదు, దానికి రెండు కారణాలు ఉన్నాయి. మొదటిది ఇదే, హిందుస్తాన్ యొక్క అన్ని నివాసుల మాదిరిగా, వారి మామగారింటివారు కూడా, సాహెబ్ల నుండి ఖాసా అభిభూతులు మరియు నా అమ్మమ్మ పక్కా సాహెబ్ మానే జాతే థే. బస్ జాత్ సే వే హిందుస్తానీ థే, బాకీ చేహ్రే-మోహ్రే, రంగ-ఢంగ, పఢాయి-లిఖాయి, సబ్మే అంగ్రేజ్ థే. మజే కీ బాత్ యే థీ కి హమారే దేశ మే ఆజాదీ కీ జంగ్ లడ్నే వాలే హీ అంగ్రేజోం కే సబసే బడే ప్రశంసక్ థే, గాంధీ-నెహ్రూ హో యా మేరే పితా జీ కే ఘర్వాలే. భలే లడ్కా, ఆజాదీ కీ లడాయి లడ్తే, జేబ్ ఖాలీ ఔర్ శోహరత్ సిర్ కర్తా రహే, దబదబా ఉస్కే సాహబీ ససుర్ కా హీ థా. ఒక ఆన్-బాన్-శాన్ వాలే సాహబ్ నే ఉన్కే సిర్ఫిరే లడ్కే కో అప్నీ నాజూక్ జాన్ లడ్కీ సౌంపీ, ఉస్సే రోమాంచక్ క్యా కోయి పరికథా హోతీ! నానీ కీ సనక్భరీ ఆఖిరీ ఖ్వాహిష్ ఔర్ నానా కీ రజామందీ, వే రోమాంచక్ ఉపకథాఏ థీ, జో కహానీ కే తిలిస్మ కో ఔర్ గాఢా బనా చుకీ థీ. దూసరీ వజహ్ మాఁ కీ అప్నీ శఖ్సియత్ థీ. ఉన్మే ఖూబ్సూరతీ, నజాకత్, గైర్-దునియాదారీ కే సాథ్ ఈమాన్దారీ ఔర్ నిష్పక్షతా కుఛ్ ఈస్ తరహ్ ఘులీ-మిలీ థీ కి వే పరీజాత్ సే కమ్ జాదూఈ నహీ మాలూం పడతీ థీ. ఉన్సే ఠోస్ కామ్ కర్వానే కీ కోయి సోచ్ భీ నహీ సక్తా థా. హాఁ, హర్ ఠోస్ ఔర్ హవాయీ కామ్ కే లియే ఉన్కీ జబానీ రాయ్ జరూర్ మాంగీ జాతీ థీ ఔర్ పత్థర్ కీ లకీర్ కీ తరహ్ నిభాయీ భీ జాతీ థీ.

నేను నా అవ్వను చాలా సార్లు చెప్పడం విన్నాను, “హమ్ హాథీ పే హల్ నా జుత్వాయా కర్తే, హమ్ పే బైల్ హై.” బాల్యంలోనే నాకు ఈ జుమ్లే కా భావార్థ్ సమఝ్ మే ఆ గయా థా, జబ్ దేఖా థా కి, హమ్ బచ్చోం కీ మమతాలూ పరవరిష్ కే మామలే మే మాఁ కే సివా ఘర్ కే సభీ ప్రాణీ ముస్తైద్ ${ }^{1}$ రహతే థే. దాదీ ఔర్ ఉన్కీ జిఠానియాఁ హీ నహీ, ఖుద్-మర్దజాత్, పితా జీ భీ.

పర్ ఠోస్ కామ్ న కర్నే కా యే మత్లబ్ నహీ థా కి మాఁ కో ఆజాదీ కా జునూన్ కమ్ థా. వహ్ భర్పూర్ థా ఔర్ అప్నే తరీకే సే వే ఉసే భర్పూర్ నిభాతీ రహీ థీ. జాహిర్ హై కి జబ్ జునూన్ ఆజాదీ కా హో తో, ఉసే నిభానా భీ ఆజాదీ సే చాహియే. జిస్-తిస్ సే పూఛ్కర్, ఉస్కే తరీకే సే నహీ, ఖుద్ అప్నే తరీకే సే.

హమ్నే అప్నీ మాఁ కో కభీ భారతీయ మాఁ జైసా నహీ పాయా. న ఉన్హోనే కభీ హమే లాడ్ కియా, న హమారే లియే ఖానా పకాయా ఔర్ న అచ్ఛీ పత్నీ-బహూ హోనే కీ సీఖ్ దీ. కుఛ్ అప్నీ బీమారీ కే చల్తే భీ, వే ఘర్బార్ నహీ సంభాల్ పాతీ థీ పర్ ఉస్మే జ్యాదా హాథ్ ఉన్కీ అరుచి కా థా. ఉన్కా జ్యాదా వక్త్ కితాబే పఢ్నే మే బీత్తా థా, బాకీ వక్త్ సాహిత్య-చర్చా మే యా సంగీత్ సున్నే మే ఔర్ వే యే సబ్ బిస్తర్ పర్ లేటే-లేటే కియా కర్తీ థీ. ఫిర్ భీ, జైసా మైనే పహ్లే కహా థా, హమారే పరంపరాగత దాదా-దాదీ యా ఉన్కీ ససురాల్ కే అన్య సదస్య ఉన్హే న నామ్ ధరతే థే, న ఉన్సే ఆమ్ ఔరత్ కీ తరహ్ హోనే కీ అపేక్షా రఖతే థే. ఉన్మే సబ్కీ ఇత్నీ శ్రద్ధా క్యో థీ, జబ్కి వహ్ పత్నీ, మాఁ ఔర్ బహూ కే కిసీ ప్రచారిత కర్తవ్య కా పాలన్ నహీ కర్తీ థీ? సాహబీ ఖాన్దాన్ కే రోబ్ కే అలావా మేరీ సమఝ్ మే దో కారణ్ ఆయే హై-(1) వే కభీ ఝూఠ్ నహీ బోల్తీ థీ ఔర్ (2) వే ఏక్ కీ గోపనీయ బాత్ కో దూసరే పర్ జాహిర్ నహీ హోనే దేతీ థీ.

పహ్లే కే కారణ్ ఉన్హే ఘర్వాలోం కా ఆదర్ మిలా హువా థా; దూసరే కే కారణ్ బాహర్వాలోం కీ దోస్తీ. దోస్త్ వే హమారీ భీ థీ, మాఁ కీ భూమికా హమారే పితా బఖూబీ నిభా దేతే థే. ముఝే యాద్ హై, బచ్పన్ మే భీ హమారే ఘర్ మే కిసీ కీ చిట్ఠీ ఆనే పర్ కోయి ఉస్సే యే నహీ పూఛ్తా థా కి ఉస్మే క్యా లిఖా హై. భలే వహ్ ఏక్ బహన్ కీ

1. తయారు, చుస్తు, తత్పర

దూసరీ కే నామ్ క్యో న హో. ఔర్ మాఁ యే జాన్నే కో బేహాల్ హో కి బీమారీ సే వహ్ ఉబరీ యా నహీ. ఛోటే సే ఘర్ మే ఛహ్ బచ్చోం కే సాథ్, సాస్-ససుర్ ఆది కే రహతే హువే భీ, హర్ వ్యక్తి కో అప్నా నిజత్వ్ బనాయే రఖ్నే కీ ఛూట్ థీ. ఈసీ నిజత్వ్ బనాయే రఖ్నే కీ ఛూట్ కా ఫాయదా ఉఠాకర్, హమ్ తీన్ బహ్నే ఔర్ ఛోటా భాయీ లేఖన్ కే హవాలే హో గయే.

లీక్ సే ఖిస్కే, అప్నే పూర్వజోం మే, మాఁ ఔర్ నానీ హీ రహీ హోతో తో గనీమత్ రహతీ, పర్ అప్నీ ఏక్ పరదాదీ భీ థీ, జిన్హే కతార్ సే బాహర్ చల్నే కా శౌక్ థా. ఉన్హోనే వ్రత్ లే రఖా థా కి అగర్ ఖుదా కే ఫజల్ ${ }^{1}$ సే, ఉన్కే పాస్ కభీ దో సే జ్యాదా ధోతియాఁ హో జాయేంగీ తో వే తీసరీ దాన్ కర్ దేంగీ. జైన్ సమాజ్ మే అపరిగ్రహ్ ${ }^{2}$ కీ సనక్ బిరాదరీ బాహర్ హరకత్ నహీ మానీ జాతీ, ఈస్లియే వహాఁ తక్ తో ఠీక్ థా. పర్ ఉన్కా అసలీ జల్వా తబ్ దేఖ్నే కో మిలా, జబ్ మేరీ మాఁ పహ్లీ బార్ గర్భవతీ హుఈ. మేరీ పరదాదీ నే మందిర్ మే జాకర్ మన్నత్ మాంగీ కి ఉన్కీ పతోహూ కా పహ్లా బచ్చా లడ్కీ హో. యే గైర్-రవాయతీ మన్నత్ మాంగ్కర్ హీ ఉన్హే చైన్ నహీ పడా. ఉస్సే భగవాన్ ఔర్ అప్నే బీచ్ పోశీదా రఖ్నే కే బజాయే సరేఆమ్ ఉస్కా ఐలాన్ కర్ దియా. లోగోం కే ముఁహ్ ఖులే-కే-ఖులే రహ్ గయే. ఉన్కే ఫితూర్ కీ కోయి వాజిబ్ వజహ్ ఢూఁఢే న మిలీ. యే భీ నహీ కహ్ సక్తే థే కి ఖాన్దాన్ మే పుష్తో సే కన్యా పైదా నహీ హుఈ థీ, ఈస్లియే మాఁ జీ బీచారీ కన్యాదాన్ కే పుణ్య్ కే అభావ్ కో పూరా కర్నే కే చక్కర్ మే థీ. క్యూంకి పితా జీ కీ హీ నహీ, దాదా జీ కీ భీ బహ్నే మౌజూద్ థీ. హాఁ, పహ్లా బచ్చా హర్ బహూ కా బేటా హోతా రహా థా. ఖైర్, మాఁ జీ నే అప్నీ తరఫ్ సే కోయి సఫాయీ నహీ దీ, బల్కి బదస్తూర్ ${ }^{3}$ మందిర్ జాకర్ మన్నత్ దుహరాతీ రహీ. పూరా నకుడ్ గాఁవ్ జాన్తా థా కి మాఁ జీ కా భగవాన్ కే సాథ్ సీధా-సీధా తార్ జుడా హువా హై. బేతార్ కా తార్. ఇధర్ వహ్ తార్ ఖీంచతీ, ఉధర్ టన్ సే తథాస్తు బజ్తా. మేరీ దాదీ తో పహ్లీ మర్తబా మే హీ తయ్యార్ హో గయీ థీ కి గోద్ మే ఖేలేగీ, తో పోతీ. పర్ మాఁ జీ కీ ఆర్జూ కిస్ కదర్ రంగ్ లాయేగీ, ఉస్కా ఉన్హే భీ గుమాన్ న రహా హోగా.

1.అనుగ్రహం, దయ 2. సంగ్రహం చేయకపోవడం, ఎవరి నుండి ఏమీ గ్రహించకపోవడం 3. నియమం ప్రకారం

లడ్కీ కీ గైర్-వాజిబ్ జుస్తజూ సున్, భగవాన్ కుఛ్ ఐసీ అఫరా-తఫరీ మే ఆ గయే కి ఏక్ న దో, పూరీ పాఁచ్ కన్యాఏ, ఏక్-కే-బాద్-ఏక్ ధరతీ పర్ ఉతార్ దీ. భగవాన్ కో క్యా కహే, మాఁ జీ కే సామ్నే తో నామీ చోర్ భీ అఫరా-తఫరీ మే ఆ జాతే థే. మాఁ జీ ఔర్ నామీ చోర్ కా కిస్సా హోష్ సంభాల్నే కే బాద్ మైనే కయీ బార్ సునా థా, చోర్ కే దీదార్ కీ ఖుశ్నసీబీ భీ హాథ్ ఆయీ థీ.

హువా యూఁ థా కి కిసీ శాదీ కే సిలసిలే మే నకుడ్ కీ హవేలీ కే తమామ్ మర్ద్ బారాత్ మే దూసరే గాఁవ్ గయే హువే థే. ఔరతే సజ్-ధజ్ కర్ రత్జగా మనా రహీ థీ. నాచ్-గానే ఔర్ ఢోలక్ కీ థాప్ కే శోర్ మే నామీ చోర్ కబ్ సేంధ్ లగాకర్ హవేలీ మే ఘుసా, కిసీ కో ఖబర్ న హుఈ. పర్ చోర్ థా బద్కిస్మత్, జిస్ కమ్రే మే ఘుసా, ఉస్మే మాఁ జీ సోయీ హుఈ థీ. ఔరతోం కే శోర్ సే బచ్నే కో, వే అప్నా కమ్రా ఛోడ్ దూస్రే మే జా సోయీ థీ. చోర్ బీచారా, తమామ్ జుగ్రాఫియా దిమాగ్ మే బిఠలాకర్ ఉతరా థా, ఉసే క్యా పతా థా కి ఇత్నీ బడీ-బూఢీ పురఖిన్ జగహ్ బదల్ లేగీ. ఖైర్, బుఢాపే కీ నీంద్ ఠహరీ, చోర్ కే దబే పాఁవోం కీ ఆహట్ సే హీ ఖుల్ గయీ.

“కౌన్?” మాఁ జీ నే ఇత్మీనాన్ సే పూఛా.

“జీ, మై”, చోర్ నే యుగో సే చలా ఆ రహా, పారంపరిక, అసంగత్ జవాబ్ దియా.

“పానీ పిలా”, మాఁ జీ నే కహా.

“జీ మై…?” చోర్ ఝిఝక్కర్ రహ్ గయా.

తబ్ తక్ మాఁ జీ బిస్తర్ కే బరాబర్ మే టటోల్కర్ దేఖ్ చుకీ థీ, లోటా ఖాలీ థా. “ఐసా కర్”, ఉన్హోనే కహా, “యే లోటా లే ఔర్ కుయే సే పానీ భర్ లా. పర్ దేఖ్, కపడా కస్కర్ బాంధే రఖియో ఔర్ తరీకే సే ఛానియో.”

చోర్ ఘబరా గయా, అంధేరే మే ఇన్హోనే కైసే జానా కి ఉస్కే ముఁహ్ పర్ కపడా బాంధా హై ఔర్ కమర్ మే భాంగ్. భగవాన్ సే ఉన్కా తార్ జుడే హోనే కీ ఖబర్ ఉసే థీ. పర్ బుఢియా భాంగ్ భీ ఛాంతీ హోగీ, ఏక్దమ్ యకీన్ న హువా. ఈసీ సే కుఛ్ హైరాన్-పరేశాన్ హో ఉఠా.

“జల్దీ కర్ భాయీ”, తభీ మాఁ జీ నే కహా, “బడీ ప్యాస్ లగీ హై.”

“పర్ మై తో చోర్ హూఁ”, మారే ఘబరాహట్ ఔర్ ధర్మసంకట్ కే చోర్ సచ్ కహ్ గయా.

“హువా కరే”, మాఁ జీ నే కహా, “ప్యాసే కో పానీ తో పిలా. పర్ దేఖ్, మేరా ధరమ్ న బిగాడియో, లోటే కే ముఁహ్ సే కపడా న హటాయియో, హాథ్ రగడ్కర్ ధో లీజియో ఔర్ పానీ కపడే సే ఛాన్కర్ భరియో.”

“ఆప్ చోర్ కే హాథ్ కా పీ లోగీ?”

“కహా న, రగడ్కర్ ధో లీజియో, సబ్ నాచ్-గానే మే లగే హై, తేరే ఔర్ భగవాన్ కే సివా కౌన్ ధరా హై, జో పిలాయేగా.”

భగవాన్ వహీ-కహీ ఉస్కే బరాబర్ మే ధరే హై, సున్కర్ చోర్ కుఛ్ ఐసా అకబకాయా ${ }^{1}$ కి లోటా ఉఠాకర్ చల్ దియా. పూరీ ఎహతియాత్ కే సాథ్ పానీ భర్కర్ లౌటా తో, పహరేదార్ నే ధర్-దబోచా. కుంఏ పర్ దేఖ్ లియా గయా థా.

తబ్ మాఁ జీ నే లోటే కా ఆధా పానీ ఖుద్ పీకర్, బాకీ చోర్ కో పిలా దియా ఔర్ కహా, “ఏక్ లోటే సే పానీ పీకర్ హమ్ మాఁ-బేటే హువే. అబ్ బేటా, చాహే తో తు చోరీ కర్, చాహే ఖేతీ.”

బేటా బీచారా కిస్ లాయక్ రహ్ గయా హోగా. సో రోమాంచక్ ధంధా ఛోడ్ ఖేతీ సే లగా. సాలో-సాల్ లగా రహా. జబ్ మైనే ఉసే దేఖా తో బడా భలామానుస్ బూఢా లగా ముఝే, డరా-డరా, హైరాన్-సా.

అబ్ ఖాన్దానీ విరాసత్ కహియే యా జీవ