విధానక సంబంధాలు

రాజ్యాంగపు ప్రతిపాదనలు

• ఆర్టికల్ 246: కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య విధానక అధికారాల పంపకాన్ని నిర్వచిస్తుంది.
• లిస్ట్ I (యూనియన్ లిస్ట్): పార్లమెంటు చట్టాలు చేయవచ్చిన 100 విషయాలు.
• లిస్ట్ II (స్టేట్ లిస్ట్): రాష్ట్ర శాసనసభలు చట్టాలు చేయవచ్చిన 61 విషయాలు.
• లిస్ట్ III (కన్కరెంట్ లిస్ట్): పార్లమెంటు, రాష్ట్ర శాసనసభలు ఇరువురూ చట్టాలు చేయవచ్చిన 47 విషయాలు.
• ఆర్టికల్ 254: కేంద్ర చట్టాలకు విరుద్ధంగా ఉన్న రాష్ట్ర చట్టాలను పార్లమెంటు చెల్లుబాటుకాకుండా చేయవచ్చు.

కీలక చట్టాలు, సవరణలు

• 73వ, 74వ రాజ్యాంగ సవరణలు (1992): పంచాయతీ రాజ్, మున్సిపాలిటీలను కన్కరెంట్ లిస్ట్‌లో భాగంగా తీసుకొచ్చాయి.
• 11వ షెడ్యూల్ (1952): పంచాయతీలకు 29 విషయాలను జాబితా చేస్తుంది.
• 12వ షెడ్యూల్ (1952): మున్సిపాలిటీలకు 18 విషయాలను జాబితా చేస్తుంది.
• 10వ షెడ్యూల్ (1955): ఎమ్మెల్యేల దళబదలును నిషేధిస్తుంది.

ముఖ్య కేసులు

• S.R. బొమ్మై వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1994): “బేసిక్ స్ట్రక్చర్” సిద్ధాంతాన్ని స్థాపించి, కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాల ప్రాముఖ్యతను నొక్కిచెప్పింది.
• కేసవానంద భారతి వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ కేరళ (1973): రాజ్యాంగాన్ని సవరించే పార్లమెంటు అధికార పరిధిని స్పష్టం చేసింది.

పరీక్షలకు కీలక వాస్తవాలు

• డ్యూయల్ పాలిటీ: భారత్‌లో కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య సమతుల్య అధికారాలతో డ్యూయల్ పాలిటీ వ్యవస్థ ఉంది.
• రెసిడ్యుయరీ అధికారాలు: ఆర్టికల్ 248 ప్రకారం అవి కేంద్రం వద్దే ఉంటాయి.
• అంతర్రాష్ట్ర వివాదాలు: ఆర్టికల్ 263 ప్రకారం ఏర్పాటైనఇంటర్-స్టేట్ కౌన్సిల్ పరిష్కరిస్తుంది.

పరిపాలనా సంబంధాలు

రాజ్యాంగప్రాతిపదికలు

• ఆర్టికల్ 255: కేంద్రం అత్యవసర పరిస్థితుల్లో లేదా రాష్ట్ర సమ్మతితో తప్ప రాష్ట్రానికి సంబంధించిన కార్యనిర్వాహక అధికారాన్ని వినియోగించకూడదని పేర్కొంటుంది.
• ఆర్టికల్ 256: రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం రాజ్యాంగానికి అనుగుణంగా వినియోగించాల్సి ఉంటుందని ఆవశ్యకం చేస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 257: కేంద్రం రాష్ట్రాల అంతర్గత పరిపాలన విషయాల్లో ఆదేశాలు ఇవ్వకూడదని నిషేధిస్తుంది.

కీలక సంస్థలు

• రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు: తమ తమ రాష్ట్రాలలో కార్యనిర్వాహక అధికారాన్ని వినియోగిస్తాయి.
• కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు: కేంద్రం ద్వారా పరిపాలించబడతాయి, కొన్నింటికి శాసనసభ ఉంది (ఉదా: ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరి).
• రాష్ట్రపతి పాలన: ఆర్టికల్ 356 ప్రకారం రాష్ట్రంలో రాజ్యాంగ పరికరాల విఫలత సందర్భంలో విధించబడుతుంది.

ముఖ్యమైన తేదీలు

• 1950: రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చింది, కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలకు ఫ్రేమ్‌వర్క్‌ను ఏర్పాటు చేసింది.
• 1952: 7వ సవరణ సమవర్తీ జాబితాను ప్రవేశపెట్టింది.
• 1992: 73వ, 74వ సవరణలు పంచాయతీ రాజ్, మునిసిపాలిటీలను ప్రవేశపెట్టాయి.

పరీక్షల కోసం కీలక వాస్తవాలు

• పరిపాలనా స్వయంప్రతిపత్తి: రాష్ట్రాలకు అంతర్గత పరిపాలనలో స్వయంప్రతిపత్తి ఉంది.
• రాష్ట్రపతి పాలన: గరిష్ఠంగా ఆరు నెలల వరకు విధించవచ్చు, పునరుద్ధరణ చేయవచ్చు.
• అంతర్రాష్ట్ర మండలి: కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య సమన్వయాన్ని సులభతరం చేస్తుంది.

ఆర్థిక సంబంధాలు

రాజ్యాంగప్రాతిపదికలు

• ఆర్టికల్ 268-286: కేంద్రం మరియు రాష్ట్రాల మధ్య ఆర్థిక అధికారాల పంపకాన్ని నియంత్రిస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 280: పన్నులు మరియు అనుదానాల పంపకాన్ని సిఫారసు చేయడానికిఆర్థిక సంఘంను ఏర్పాటు చేస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 282: ప్రత్యేక ప్రయోజనాల కోసం కేంద్రానికి రాష్ట్రాలకు అనుదానాలు ఇవ్వడానికి అధికారం ఇస్తుంది.

ఆర్థిక సాధనాలు

ఆర్థిక సంఘం

• ప్రథమ ఆర్థిక సంఘం (1951): రాజ్యాంగం ద్వారా ఏర్పాటు చేయబడింది.
• పన్నెండవ ఆర్థిక సంఘం (2010): కేంద్ర పన్నులలో 42% వాటా రాష్ట్రాలకు సిఫారసు చేసింది.
• తొమ్మిదవ ఆర్థిక సంఘం (2015): కేంద్ర పన్నులలో 42.5% వాటా రాష్ట్రాలకు సిఫారసు చేసింది.
• చతుర్దశ ఆర్థిక సంఘం (2020): కేంద్ర పన్నులలో 42.5% వాటా రాష్ట్రాలకు సిఫారసు చేసింది.

పరీక్షల కోసం ముఖ్యమైన విషయాలు

• ఆర్థిక సంఘం: ఆర్థిక సంబంధాలను సమీక్షించేందుకు ప్రతి 5 సంవత్సరాలకు నియమించబడుతుంది.
• పన్నులలో వాటా: కేంద్ర పన్నులలో రాష్ట్రాలకు ఆర్థిక సంఘ సిఫార్సుల ప్రకారం వాటా లభిస్తుంది.
• అనుదానాలు: ప్రత్యేక అభివృద్ధి ప్రయోజనాల కోసం ఉపయోగిస్తారు మరియు తిరిగి చెల్లించనవసరం లేదు.
• ఋణాలు: వడ్డీతో సహా తిరిగి చెల్లించాల్సినవి మరియు మౌలిక వసతులు, అభివృద్ధి ప్రాజెక్టుల కోసం ఉపయోగిస్తారు.

సారాంశ పట్టిక: కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలు