વિધાનિક સંબંધો

સંવિધાનિક જોગવાઈઓ

• કલમ 246: કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે વિધાનિક સત્તાઓના વિતરણને વ્યાખ્યાયિત કરે છે.
• યાદી I (કેન્દ્ર યાદી): 100 વિષયો જે પર સંસદ કાયદો બનાવી શકે છે.
• યાદી II (રાજ્ય યાદી): 61 વિષયો જે પર રાજ્ય વિધાનસભાઓ કાયદો બનાવી શકે છે.
• યાદી III (સમવર્તી યાદી): 47 વિષયો જે પર સંસદ અને રાજ્ય વિધાનસભાઓ બંને કાયદો બનાવી શકે છે.
• કલમ 254: જો રાજ્યના કાયદાઓ કેન્દ્રના કાયદાઓ સાથે વિરોધાભાસી હોય તો સંસદ તેને રદ કરી શકે છે.

મુખ્ય અધિનિયમો અને સુધારાઓ

• 73મી અને 74મી સંવિધાનિક સુધારાઓ (1992): પંચાયતી રાજ અને નગરપાલિકાઓને સમવર્તી યાદીના ભાગરૂપે રજૂ કર્યા.
• 11મી યાદી (1952): પંચાયતો માટે 29 વિષયોની યાદી આપે છે.
• 12મી યાદી (1952): નગરપાલિકાઓ માટે 18 વિષયોની યાદી આપે છે.
• 10મી યાદી (1955): ધારાસભ્યોની પક્ષપલટાને પ્રતિબંધિત કરે છે.

મહત્વપૂર્ણ કેસો

• S.R. બોમ્મઈ વિ. ભારત સરકાર (1994): “મૂળભૂત રચના"ના સિદ્ધાંતની સ્થાપના કરી અને કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધોના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો.
• કેસવાનંદ ભારતી વિ. કેરળ રાજ્ય (1973): સંવિધાનમાં સુધારો કરવાની સંસદની સત્તાની વ્યાપકતા સ્પષ્ટ કરી.

પરીક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ તથ્યો

• દ્વિ રાજકીયતા: ભારત કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સત્તાના સંતુલન સાથે દ્વિ રાજકીયતા પદ્ધતિ અનુસરે છે.
• અવશેષ સત્તાઓ: કલમ 248 હેઠળ કેન્દ્ર પાસે રહે છે.
• અંતરરાજ્ય વિવાદો: કલમ 263 હેઠળ સ્થાપિતઅંતરરાજ્ય પરિષદ દ્વારા ઉકેલાય છે.

વહીવટી સંબંધો

સંવિધાનિક જોગવાઈઓ

• કલમ 255: એવું જણાવે છે કે કેન્દ્ર રાજ્યના સંદર્ભમાં કાર્યપાલિકા સત્તા ઉપયોગ કરી શકશે નહીં, કટોકટીના સંજોગોમાં અથવા રાજ્યની સંમતિ વિના.
• કલમ 256: રાજ્યની કાર્યપાલિકા સત્તા સંવિધાન અનુસાર વપરાય તે જરૂરી છે.
• કલમ 257: કેન્દ્રને રાજ્યોને આંતરિક વહીવટના મુદ્દાઓમાં આદેશ આપવાની મનાઈ છે.

મુખ્ય સંસ્થાઓ

• રાજ્ય સરકારો: પોતપોતાના રાજ્યોમાં કાર્યપાલિકા સત્તા વાપરે છે.
• કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો: કેન્દ્ર દ્વારા ચલાવાય છે, કેટલાકમાં વિધાનસભા હોય છે (જેમ કે દિલ્હી, પુડુચેરી).
• રાષ્ટ્રપતિ શાસન: કલમ 356 હેઠથ લાગુ પાડાય છે જ્યારે રાજ્યમાં સંવિધાનિક વ્યવસ્થા ખોરવાય.

મહત્વપૂર્ણ તારીખો

• 1950: સંવિધાન અમલમાં આવ્યું, કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો માટે રૂપરેખા ઊભી થઈ.
• 1952: 7મી સુધારણા દ્વારા સમવિષયક યાદી રજૂ થઈ.
• 1992: 73મી અને 74મી સુધારણાઓ દ્વારા પંચાયતી રાજ અને નગરપાલિકાઓ રજૂ થયા.

પરીક્ષા માટે મુખ્ય તથ્યો

• પ્રશાસનિક સ્વાયત્તતા: રાજ્યોને આંતરિક વહીવટમાં સ્વાયત્તતા છે.
• રાષ્ટ્રપતિ શાસન: મહત્તમ છ મહિના માટે લાગુ પાડી શકાય છે, નવીકરણીય છે.
• અંતરરાજ્ય પરિષદ: કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સંકલન સુવિધા આપે છે.

આર્થિક સંબંધો

સંવિધાનિક જોગવાઈઓ

• કલમ 268-286: કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચેના નાણાકીય અધિકારોના વિતરણને નિયમન કરે છે.
• કલમ 280: કરો અને અનુદાનના વિતરણની ભલામણ કરવા માટેનાણાકીય આયોગની સ્થાપના કરે છે.
• કલમ 282: કેન્દ્રને વિશિષ્ટ હેતુઓ માટે રાજ્યોને અનુદાન આપવાનું અધિકાર આપે છે.

નાણાકીય સાધનો

નાણાકીય આયોગ

• પ્રથમ નાણાકીય આયોગ (1951): બંધારણ દ્વારા સ્થાપિત.
• બારમું નાણાકીય આયોગ (2010): રાજ્યો માટે કેન્દ્રીય કરોનો 42% હિસ્સો ભલામણ કર્યો.
• તેરમું નાણાકીય આયોગ (2015): રાજ્યો માટે કેન્દ્રીય કરોનો 42.5% હિસ્સો ભલામણ કર્યો.
• ચૌદમું નાણાકીય આયોગ (2020): રાજ્યો માટે કેન્દ્રીય કરોનો 42.5% હિસ્સો ભલામણ કર્યો.

પરીક્ષા માટે મુખ્ય તથ્યો

• અર્થકારણ આયોગ: દર 5 વર્ષે નિયુક્ત થાય છે જેથી આર્થિક સંબંધોની સમીક્ષા કરી શકાય.
• કરમાં હિસ્સો: રાજ્યો કેન્દ્રીય કરોમાંથી અર્થકારણ આયોગની ભલામણો મુજબ હિસ્સો મેળવે છે.
• અનુદાન: ચોક્કસ વિકાસ હેતુઓ માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે અને તે પરત ચૂકવવાનું હોતું નથી.
• ઋણ: વ્યાજ સાથે પરત ચૂકવવાનું હોય છે અને ઢાંખણાત્મક અને વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સ માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.

સારાંશ કોષ્ટક: કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો