C.6] బ్యాంకింగ్ నియంత్రణ చట్టం, 1949 షెడ్యూల్ 2 ప్రకారం బ్యాంకుల వర్గీకరణ

1. షెడ్యూల్డ్ బ్యాంకులు

• నిర్వచనం: బ్యాంకింగ్ నియంత్రణ చట్టం, 1949 యొక్కషెడ్యూల్ IIలో చేర్చబడిన బ్యాంకులు.
• ఉద్దేశ్యం: ప్రజల నిక్షేపాలను స్వీకరించే మరియు ఆర్థిక వ్యవస్థలో ముఖ్యపాత్ర పోషించే బ్యాంకులను నియంత్రించడం మరియు పర్యవేక్షించడం.
• అర్హత ప్రమాణాలు:
  • కనీసం చెల్లించిన మూలధనం మరియు నిల్వలు రూ. 5 లక్షలు.
  • కనీస నిక్షేపాలు రూ. 5 లక్షలు.
• ప్రధాన లక్షణాలు:
  • కేంద్ర బ్యాంకు పర్యవేక్షణకు లోబడి ఉంటుంది.
  • నగదు నిల్వ నిష్పత్తి (CRR) మరియుస్టాట్యూటరీ లిక్విడిటీ నిష్పత్తి (SLR) నిర్వహించాల్సి ఉంటుంది.
  • RBIకి త్రైమాసిక రిటర్న్స్ సమర్పించాలి.
• ఉదాహరణలు:
  • స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా
  • పంజాబ్ నేషనల్ బ్యాంక్
  • హెచ్‌డీఎఫ్‌సీ బ్యాంక్

2. నాన్-షెడ్యూల్డ్ బ్యాంకులు

• నిర్వచనం: బ్యాంకింగ్ నియంత్రణ చట్టం, 1949 యొక్కషెడ్యూల్ IIలో చేర్చబడని బ్యాంకులు.
• ఉద్దేశ్యం: సాధారణంగా చిన్న లేదా ప్రత్యేక బ్యాంకులు, ఇవి ప్రజల నిక్షేపాలను స్వీకరించవు.
• ప్రధాన లక్షణాలు:
  • RBI పర్యవేక్షణకు లోబడి ఉండవు.
  • CRR లేదాSLR నిర్వహించాల్సిన అవసరం ఉండదు.
  • ప్రజల నిక్షేపాలను స్వీకరించడానికి అనుమతి ఉండకపోవచ్చు.
• ఉదాహరణలు:
  • నాబార్డ్
  • ఎక్స్‌పోర్ట్-ఇంపోర్ట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (ఎక్సిమ్ బ్యాంక్)
  • కొన్ని ప్రైవేట్ రంగ బ్యాంకులు, అవి షెడ్యూల్డ్ కాకముందు

3. వాణిజ్య బ్యాంకులు

• నిర్వచనం: బ్యాంకులు డిపాజిట్లను స్వీకరించి ప్రజలకు వివిధబ్యాంకింగ్ సేవలు అందిస్తాయి.
• ప్రధాన లక్షణాలు:
  • డిమాండ్ మరియు టైం డిపాజిట్లను స్వీకరిస్తాయి.
  • క్రెడిట్ సౌకర్యాలు అందిస్తాయి.
  • పేమెంట్ మరియు సెటిల్మెంట్ సేవలలో పాల్గొంటాయి.
• రకాలు:
  • షెడ్యూల్డ్ కమర్షియల్ బ్యాంకులు
  • నాన్-షెడ్యూల్డ్ కమర్షియల్ బ్యాంకులు
• ఉదాహరణలు:
  • ICICI బ్యాంక్
  • యాక్సిస్ బ్యాంక్
  • యెస్ బ్యాంక్

4. హోల్‌సేల్ బ్యాంకులు

• నిర్వచనం: బ్యాంకులు ప్రధానంగాపెద్ద కార్పొరేట్ క్లయింట్లతో మరియుసంస్థలతో వ్యవహరిస్తాయి.
• ప్రధాన లక్షణాలు:
  • బల్క్ లావాదేవీలపై మరియుపెద్ద డిపాజిట్లపై దృష్టి పెడతాయి.
  • సాధారణంగా రిటైల్ బ్యాంకింగ్‌లో పాల్గొనవు.
  • ఇంటర్‌బ్యాంక్ మార్కెట్లలో మరియుఫారిన్ ఎక్స్చేంజ్‌లో పనిచేస్తాయి.
• ఉదాహరణలు:
  • ICICI బ్యాంక్ (మార్పు కాకముందు)
  • HDFC బ్యాంక్ (విస్తరణకు ముందు)

5. పేమెంట్ బ్యాంకులు

• నిర్వచనం: బ్యాంకులుతక్కువ ఆదాయ గల వ్యక్తులకు మరియుచిన్న వ్యాపారాలకు ఆధార బ్యాంకింగ్ సేవలు అందిస్తాయి.
• ప్రధాన లక్షణాలు:
  • చిన్న డిపాజిట్లను (గరిష్ఠంగాRs. 1 లక్ష) స్వీకరిస్తాయి.
  • మొబైల్ బ్యాంకింగ్ మరియుడిజిటల్ పేమెంట్ సేవలు అందిస్తాయి.
  • క్రెడిట్ కార్డులు లేదాలోన్లు జారీ చేయలేవు.
• నియంత్రణ:
  • RBI మార్గదర్శకాల ప్రకారం స్థాపించబడ్డాయి.
  • Payment Banks Act, 2015 కింద పనిచేస్తాయి.
• ఉదాహరణలు:
  • ఎయిర్‌టెల్ పేమెంట్స్ బ్యాంక్
  • పేటీఎం పేమెంట్స్ బ్యాంక్

6. చిన్న ఫైనాన్సింగ్ బ్యాంకులు

• నిర్వచనం:సూక్ష్మ, చిన్న మరియు మధ్యతరహా సంస్థలు (MSMEలు) మరియువ్యవసాయంపై దృష్టి పెట్టే బ్యాంకులు.
• ప్రధాన లక్షణాలు:
  • కనీస మూలధనం****Rs. 100 కోట్లు.
  • గ్రామీణ మరియు అర్బనేతర ప్రాంతాలపై దృష్టి.
  • MSMEలకు మరియువ్యవసాయ రంగానికి రుణ సౌకర్యాలు అందించడం.
• నియంత్రణ:
  • RBI మార్గదర్శకాల ప్రకారం స్థాపించబడ్డాయి.
  • స్మాల్ ఫైనాన్స్ బ్యాంకుల చట్టం, 2017 ప్రకారం పనిచేస్తాయి.
• ఉదాహరణలు:
  • ఉజ్జీవన్ స్మాల్ ఫైనాన్స్ బ్యాంక్
  • ఈసాఫ్ స్మాల్ ఫైనాన్స్ బ్యాంక్

7. అభివృద్ధి బ్యాంకులు

• నిర్వచనం:అవసరమైన మౌలిక వసతులు,పరిశ్రమ, మరియువ్యవసాయం కోసందీర్ఘకాలిక ఫైనాన్సింగ్ అందించే ఆర్థిక సంస్థలు.
• ప్రధాన లక్షణాలు:
  • అభివృద్ధి లక్ష్యాలపై దృష్టి.
  • సబ్సిడీ రుణాలు మరియుఆర్థిక సహాయం అందించడం.
  • RBI పర్యవేక్షణలో పనిచేయడం.
• ఉదాహరణలు:
  • నాబార్డ్
  • ఐడీబీఐ బ్యాంక్
  • ఎక్సిమ్ బ్యాంక్

8. యూనివర్సల్ బ్యాంకులు

• నిర్వచనం:రిటైల్, కార్పొరేట్, పెట్టుబడి మరియు బీమా సహావిస్తృతమైన ఆర్థిక సేవలు అందించే బ్యాంకులు.
• ప్రధాన లక్షణాలు:
  • బహుళ ఆర్థిక రంగాలలో పనిచేయడం.
  • ఆర్థిక ఉత్పత్తుల క్రాస్-సెల్లింగ్ అందించడం.
  • సాధారణంగా పెద్దవిగా మరియు విభిన్న కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉంటాయి.
• ఉదాహరణలు:
  • హెచ్‌డీఎఫ్‌సీ బ్యాంక్
  • ఐసీఐసీఐ బ్యాంక్
  • ఎస్‌బీఐ

సారాంశ పట్టిక: షెడ్యూల్ II కింద బ్యాంకుల వర్గీకరణ