ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ

3.1 ਜਾਣ-ਪਛਾਣ

ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਡੂੰਘੇ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਦਰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਅੰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਾਰਮੋਨਾਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਬਚਪਨ ਭਰ ਵਧਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਚਰਮ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਕਿਸ਼ੋਰ ਬਾਲਗ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਘੱਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਹਾਵਤ “ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਖਾਂਦੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਉਹੀ ਹੋ” ਸੱਚ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦਾਲ, ਚਪਾਤੀ, ਰੋਟੀ, ਚਾਵਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਦੁੱਧ, ਲੱਸੀ ਆਦਿ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਸਾਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕੀ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਸਿਹਤ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ (ਨਿਊਟ੍ਰੀਸ਼ਨ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਿਹਤ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹੀ ਸਿੱਕੇ ਦੇ ਦੋ ਪਹਿਲੂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਅਵਿਭਾਜ਼ ਹਨ। ਸਿਹਤ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪੋਸ਼ਣ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਭੋਜਨ ਦੀ ਖਪਤ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭੋਜਨ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇੱਕਲਾ ਕਾਰਕ ਹੈ।

ਆਓ ਭੋਜਨ, ਪੋਸ਼ਣ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਵਰਣਨ ਕਰੀਏ

• ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਠੋਸ ਜਾਂ ਤਰਲ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਿਗਲਣ, ਪਚਾਉਣ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਮਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪਦਾਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਮੁਰੰਮਤ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਪੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਣ, ਪਾਚਨ, ਅਵਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਚਯਾਪਚਯ ਅਤੇ ਉਤਸਰਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਦੋਂਕਿ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪਹਿਲੂ ਵੀ ਹਨ।
• ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਉਹ ਅੰਗ ਹਨ ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਢੁਕਵੀਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਏ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ, ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਚਰਬੀ, ਖਣਿਜ, ਵਿਟਾਮਿਨ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਫਾਈਬਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਚਰਬੀ ਆਦਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਮੈਕ੍ਰੋਨਿਊਟ੍ਰੀਐਂਟਸ ਅਤੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਨਿਊਟ੍ਰੀਐਂਟਸ ਵਜੋਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਪੰਨੇ ‘ਤੇ ਚਿੱਤਰ ਸਾਨੂੰ ਮੈਕ੍ਰੋਨਿਊਟ੍ਰੀਐਂਟਸ ਅਤੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਨਿਊਟ੍ਰੀਐਂਟਸ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।

3.2 ਸੰਤੁਲਿਤ ਆਹਾਰ

ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਿਤ ਆਹਾਰ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ, ਚਰਬੀ, ਵਿਟਾਮਿਨ, ਖਣਿਜ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਫਾਈਬਰ ਵਰਗੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਦਿਨ ਭਰ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਸਹੀ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਆਹਾਰ ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਦੀ ਕਮੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਾਰਜਿਨ ਜਾਂ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਹਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ।

ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਾਰਜਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਆਹਾਰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ (ਆਰ.ਡੀ.ਏ.) ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਾਰਜਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਰ.ਡੀ.ਏ. ਨੂੰ ਵਾਧੂ ਭੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ $=$ ਲੋੜਾਂ + ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮਾਰਜਿਨ

ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਿਤ ਆਹਾਰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

1. ਵਿਭਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਪਦਾਰਥ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ

2. ਸਾਰੇ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਲਈ ਆਰ.ਡੀ.ਏ. ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ

3. ਸਹੀ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ

ਚਿੱਤਰ 1: ਸਾਡੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ

4. ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਾਰਜਿਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ

5. ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦਾ ਹੈ

6. ਉਚਾਈ ਲਈ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਸਰੀਰਕ ਭਾਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ

3.3 ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ

ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (ਡਬਲਯੂ.ਐਚ.ਓ.) ਅਨੁਸਾਰ “ਸਿਹਤ ਸਰੀਰਕ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਭਲਾਈ ਦੀ ਪੂਰੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ।” ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ 1948 ਤੋਂ ਬਦਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਿਹਤ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀਏ, ਯਾਨੀ ਸਰੀਰਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਣ ਮਿਸ਼ਰਣ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਿਹਤ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਾਡੇ ਆਹਾਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਢੁਕਵੀਂ ਮਾਤਰਾ ਲੈਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਸਰੀਰਕ ਸਿਹਤ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲੂ ਹੈ। ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਭਲਾਈ ਦੀ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਜਾਣਪੂਰਨ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ, ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਆਮ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਗਾੜ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦਾ ਸੂਚਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਵੇਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿੰਨੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਯੋਗ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ, ਸਧਾਰਣ ਪੱਧਰ ਦੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ, ਸੰਤੋਸ਼ਜਨਕ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣਾ; ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ‘ਵਾਪਸ ਉਛਲਣ’ ਜਾਂ ਠੀਕ ਹੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਾ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਚੰਗੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ।

ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਚੰਗੀ ਸਰੀਰਕ ਸਿਹਤ ਹੈ; ਇਹ ਨਿਯਮਿਤ ਕਸਰਤ, ਢੁਕਵਾਂ ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ, ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਰਿਕਵਰੀ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਆਰਾਮ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਸਧਾਰਣ ਤੰਦਰੁਸਤੀ (ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਦੀ ਅਵਸਥਾ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੰਦਰੁਸਤੀ (ਖੇਡਾਂ ਜਾਂ ਰੁਜ਼ਗਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕੰਮ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ)। ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦਿਲ, ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ, ਫੇਫੜਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਪਟੀਮਲ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਨੂੰ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਅਣਚਾਹੀ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਔਟੋਮੇਸ਼ਨ, ਵਧੇ ਹੋਏ ਆਰਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਮਾਪਦੰਡ ਹੁਣ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਆਪਟੀਮਮ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਕੁੰਜੀ ਹੈ।

ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਨੂੰ ਹੁਣ ਕੰਮ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਹਿਣ, ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਏਰੋਬਿਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਲਚਕਤਾ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਰਚਨਾ। ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋਣਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਊਰਜਾਵਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰੁਟੀਨ ਸਰੀਰਕ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਊਰਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੱਸ ਫੜਨ ਲਈ ਦੌੜਨਾ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿਹਤ ਪੂਰੀ ਮਾਨਸਿਕ, ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਭਲਾਈ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਕਿਸੇ ਸਰੀਰਕ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੋਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਵਧੇਰੇ ਊਰਜਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਪੈਟਰਨ ਨਿਯਮਿਤ ਕਸਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ। 12 ਤੋਂ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਗੈਰ-ਸਿਹਤਮੰਦ ਆਦਤਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਪੋਸ਼ਿਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਸਬੰਧੀ ਵਿਕਾਰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

3.4 ਸੰਤੁਲਿਤ ਆਹਾਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੋਜਨ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ

ਸੰਤੁਲਿਤ ਆਹਾਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੌਖਾ ਤਰੀਕਾ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਸਮੂਹ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇੱਕ ਭੋਜਨ ਸਮੂਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਜਨਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਭੋਜਨ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਜ, ਜਾਂ ਮੌਜੂਦ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਸਮੂਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਗੀਕਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਭੋਜਨ ਸਮੂਹ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭੋਜਨ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ, ਲਾਗਤ, ਭੋਜਨ ਪੈਟਰਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਘਾਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ। ਹਰੇਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭੋਜਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਆਹਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਵਿਭਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਮੌਜੂਦ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਵਰਗੀਕਰਨ ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰੇਗਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਧੇਰੇ ਕਿਸਮਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ।

ਭਾਰਤੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਖੋਜ ਪਰਿਸ਼ਦ (ਆਈ.ਸੀ.ਐਮ.ਆਰ.) ਦੁਆਰਾ ਸੁਝਾਏ ਗਏ ਪੰਜ ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੋਜਨ ਸਮੂਹ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

• ਅਨਾਜ, ਦਾਣੇ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦ
• ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਫਲੀਆਂ
• ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਮੀਟ ਉਤਪਾਦ
• ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ
• ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਚੀਨੀ

ਗਤੀਵਿਧੀ 1

ਉਹ 10 ਭੋਜਨ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰੋ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖਾਂਦੇ ਹੋ। ਪਛਾਣੋ ਕਿ ਹਰੇਕ ਭੋਜਨ ਕਿਸ ਭੋਜਨ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਭੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਮੈਕ੍ਰੋਨਿਊਟ੍ਰੀਐਂਟਸ ਅਤੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਨਿਊਟ੍ਰੀਐਂਟਸ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਓ। ਉਹ ਭੋਜਨ ਪਛਾਣੋ ਜੋ ਊਰਜਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਸਰੋਤ ਹਨ।

ਪੰਜ ਭੋਜਨ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਟੇਬਲ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਯਾਦ ਰੱਖੋ
ਇੱਕ ਗ੍ਰਾਮ

• ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ $4 \mathrm{Kcal}$. ਊਰਜਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ
• ਪ੍ਰੋਟੀਨ 4 ਕਿਲੋਕੈਲੋਰੀ ਊਰਜਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ
• ਚਰਬੀ 9 ਕਿਲੋਕੈਲੋਰੀ ਊਰਜਾ ਛੱਡਦੀ ਹੈ

ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੋਜਨ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼

ਪੰਜ ਭੋਜਨ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਆਹਾਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਧਾਰਣ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਭੋਜਨ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੋਸ਼ਣ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਸਮੂਹਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਪਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

• ਹਰੇਕ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਭੋਜਨ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਰਵਿੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੋ।
• ਹਰੇਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੋਣਾਂ ਕਰੋ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੇਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭੋਜਨ ਪੋਸ਼ਣ ਮੁੱਲ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਹਨ ਪਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।
• ਜੇਕਰ ਭੋਜਨ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਹਾਰ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਸੁਮੇਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਅਨਾਜ-ਦਾਲ ਸੁਮੇਲ ਪਰੋਸਣਾ ਜਾਂ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ