12 ਅਕਤੂਬਰ 1938 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਦਾ ਬਚਪਨ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ। ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਉਰਦੂ ਦੀ ਸੱਠੋਤਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਰਲਤਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੀ ਦਿਲ-ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਸਕੇ, ਐਸੀ ਕਵਿਤਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਉਹੀ ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਆਪਣੀ ਗਦ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ-ਓ-ਸ਼ਾਇਰੀ ਪਿਰੋਕਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਦੇਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਕੇਲੇ ਹੀ ਗਦਕਾਰ ਹਨ।

ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਦੀ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪੁਲ ਨਾਮਕ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਆਈ। ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਖੋਇਆ ਹੋਇਆ ਸਾ ਕੁਝ ਲਈ 1999 ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੇ ਪਾਰ ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਹੇ ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਦਾ ਨਿਧਨ 8 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਤਮਾਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਆਗੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਪੇਸ਼ ਹੈ।

ਪਾਠ ਪ੍ਰਵੇਸ਼

ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਮਾਮ ਜੀਵਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਅਤਾ ਫ਼ਰਮਾਈ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਉਸੀ ਨੇ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੋਇਆ ਇਹ ਕਿ ਆਦਮੀ ਨਾਮ ਦੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਜ਼ੀਮ ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਨੇ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜਾਗੀਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਮਾਮ ਜੀਵਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਬਦਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਹੋਰ ਜੀਵਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜਾਂ ਤਾਂ ਨਸਲਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਠੌਰ-ਠਿਕਾਣਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣਾ ਪਿਆ ਜਾਂ ਫਿਰ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਇੱਕ ਆਸ਼ਿਆਨੇ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ-ਮਾਰੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇੰਨਾ ਭਰ ਹੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਵੀ ਗਨੀਮਤ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਆਦਮੀ ਨਾਮ ਦੇ ਇਸ ਜੀਵ ਦੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮੇਟ ਲੈਣ ਦੀ ਭੁੱਖ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਹੁਣ ਉਹ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੀ ਜਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਜ਼ਰਾ ਭਰ ਪਰਹੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਆਲਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਜਾਂ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣ ਦੀ ਮੰਸ਼ਾ ਹੀ। ਯਕੀਨ ਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਪਾਠ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਜਾਇਏ ਅਤੇ ਸਾਥ ਹੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਆਪਣੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ। ਬਹੁਤ ਸੰਭਵ ਹੈ ਇਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਐਸੇ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਯਾਦ ਆਉਣ ਜੋ ਕਦੇ ਨਾ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਸਾ ਹੀ ਬਰਤਾਵ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹੋਣ।

ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹਨ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਵਾਲੇ

ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਸੋਲੋਮਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਰਆਨ ਵਿੱਚ ਸੁਲੇਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਈਸਾ ਤੋਂ 1025 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦੇ ਹੀ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਦੇ ਵੀ ਹਾਕਿਮ ਸਨ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਦਫ਼ਾ ਸੁਲੇਮਾਨ ਆਪਣੇ ਲਸ਼ਕਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਚੀਂਟੀਆਂ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟਾਪਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਡਰ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਕਿਹਾ, ‘ਤੁਸੀਂ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਬਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਓ, ਫ਼ੌਜ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।’ ਸੁਲੇਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਥੋੜੀ ਦੂਰ ‘ਤੇ ਰੁਕ ਗਏ ਅਤੇ ਚੀਂਟੀਆਂ ਨੂੰ ਬੋਲੇ, ‘ਘਬਰਾਓ ਨਹੀਂ, ਸੁਲੇਮਾਨ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦਾ ਨੇ ਸਭ ਦਾ ਰੱਖਵਾਲਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਮੁਸੀਬਤ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਸਭ ਲਈ ਮੁਹੱਬਤ ਹਾਂ।’ ਚੀਂਟੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਦੁਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੁਲੇਮਾਨ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਬੜ੍ਹ ਗਏ।

ਐਸੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮਹਾਕਵੀ ਸ਼ੇਖ ਅਯਾਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ-‘ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕੂਏਂ ਤੋਂ ਨਹਾ ਕੇ ਲੌਟੇ। ਮਾਂ ਨੇ ਭੋਜਨ ਪਰੋਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਰੋਟੀ ਦਾ ਕੌਰ ਤੋੜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ‘ਤੇ ਪਈ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਚਿਉਂਟਾ ਰਿੰਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਭੋਜਨ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ।’ ਮਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ? ਭੋਜਨ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ?’ ਸ਼ੇਖ ਅਯਾਜ਼ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬੋਲੇ, ‘ਨਹੀਂ, ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਘਰ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬੇਘਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਬੇਘਰ ਨੂੰ ਕੂਏਂ ‘ਤੇ ਉਸਦੇ ਘਰ ਛੱਡਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।’

ਬਾਈਬਲ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨੂਹ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਪੈਗੰਬਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਲਸ਼ਕਰ ਸੀ, ਪਰ ਅਰਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੂਹ ਦੇ ਲਕਬ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਰੋਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕੁੱਤਾ ਸੀ। ਨੂਹ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਘਾਇਲ ਕੁੱਤਾ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ਨੂਹ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੁਤਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, ‘ਦੂਰ ਹੋ ਜਾ ਗੰਦੇ ਕੁੱਤੇ!’ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਤਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ…‘ਨਾ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੁੱਤਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਨਾਲ ਇਨਸਾਨ ਹੋ। ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਦਾ ਤਾਂ ਉਹੀ ਇੱਕ ਹੈ।’

ਨੂਹ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਮੁੱਦਤ ਤੱਕ ਰੋਂਦੇ ਰਹੇ। ‘ਮਹਾਭਾਰਤ’ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ ਦਾ ਜੋ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸਾਥ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁੱਤਾ ਹੀ ਸੀ। ਸਭ ਸਾਥ ਛੱਡਦੇ ਗਏ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕਾਂਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਦੁਨੀਆ ਕਿਵੇਂ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ? ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਸੀ? ਕਿਸ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਇਸਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਆਪਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਭਾਵੇਂ ਹੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਪਰ ਧਰਤੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੰਛੀ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਨਦੀ, ਪਰਬਤ, ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿ ਦੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਤੇ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੀ ਹੁਣ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੰਟ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦਾਲਾਨਾਂ-ਅੰਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਮਿਲ-ਜੁਲ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਹੁਣ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਡੱਬੇ ਵਰਗੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਸਿਮਟਣ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਵਧਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਆਬਾਦੀਆਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਸਰਕਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪੇੜਾਂ ਨੂੰ ਰਸਤਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਫੈਲਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਬਸਤੀਆਂ ਤੋਂ ਭਜਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਬਾਰੂਦਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਨਾਸ਼ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਸਤਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ, ਬੇਵਕਤ ਦੀਆਂ ਬਰਸਾਤਾਂ, ਜ਼ਲਜ਼ਲੇ, ਸੈਲਾਬ, ਤੂਫ਼ਾਨ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਨਵੇਂ ਰੋਗ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਇਸੇ ਅਸੰਤੁਲਨ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਹਨ। ਨੇਚਰ ਦੀ ਸਹਿਣਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸੀਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੇਚਰ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ

ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬੰਬਈ (ਮੁੰਬਈ) ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਨਮੂਨਾ ਇੰਨਾ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ ਕਿ ਬੰਬਈ ਨਿਵਾਸੀ ਡਰ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪੂਜਾ-ਸਥਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਖ਼ੁਦਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਸਨ।

ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬਿਲਡਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਕੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਹਥਿਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਬੇਚਾਰਾ ਸਮੁੰਦਰ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿਮਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਟਾਂਗਾਂ ਸਮੇਟੀਆਂ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਿਮਟ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਜਗ੍ਹਾ ਘੱਟ ਪਈ ਤਾਂ ਉਕੜ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ…ਜਦੋਂ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਘੱਟ ਪਈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਜਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਓਨਾ ਹੀ ਘੱਟ ਗੁੱਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰੋਕਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਹੋਇਆ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਆਪਣੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ‘ਤੇ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਤਿੰਨ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗੇਂਦ ਵਾਂਗ ਤਿੰਨ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਵਰਲੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਆ ਕੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਦੂਜਾ ਬਾਂਦਰਾ ਵਿੱਚ ਕਾਰਟਰ ਰੋਡ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਔਧੇ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਗੇਟ-ਵੇ-ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ‘ਤੇ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਕੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਬਣਿਆ ਬਾਵਜੂਦ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਉਹ ਫਿਰ ਤੋਂ ਚੱਲਣ-ਫਿਰਨ ਦੇ ਕਾਬਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ।

ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਢਲੇ ਅੰਗਣ ਦੇ ਪੇੜਾਂ ਤੋਂ ਪੱਤੇ ਨਾ ਤੋੜੋ, ਪੇੜ ਰੋਣਗੇ। ਦੀਵਾ-ਬੱਤੀ ਦੇ ਵਕਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤੋੜੋ, ਫੁੱਲ ਬਦਦੁਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।… ਦਰਿਆ ‘ਤੇ ਜਾਓ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕੀਤਾ ਕਰੋ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਬੂਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਤਾਇਆ ਕਰੋ, ਉਹ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਨੂੰ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਜ਼ਾਰ ਦੇ ਨੀਲੇ ਗੁੰਬਦ ‘ਤੇ ਘੋਸਲੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਮੁਰਗੇ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਰੋ, ਉਹ ਮੁੱਲਾ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਅਜ਼ਾਨ ਦੇ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ-

ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਇੱਕ ਮਕਾਨ ਸੀ, ਉਸ ਮਕਾਨ ਦੇ ਦਾਲਾਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਰੋਸ਼ਨਦਾਨ ਸਨ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਬੂਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਜੋੜੇ ਨੇ ਘੋਸਲਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਿੱਲੀ ਨੇ ਉਚਕ ਕੇ ਦੋ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅੰਡਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਸਟੂਲ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦੂਜੇ ਅੰਡੇ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਇਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਅੰਡਾ ਉਸੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਕਬੂਤਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਿੱਚ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਫੜਫੜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਥਰੂ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਗੁਨਾਹ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦਾ ਤੋਂ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਉਸਨੇ ਪੂਰੇ ਦਿਨ ਰੋਜ਼ਾ ਰੱਖਿਆ। ਦਿਨ-ਭਰ ਕੁਝ ਖਾਧਾ-ਪੀਤਾ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਰੋਂਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹ-ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਖ਼ੁਦਾ ਤੋਂ ਇਸ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਦੁਆ ਮੰਗਦੀ ਰਹੀ।

ਗਵਾਲੀਅਰ ਤੋਂ ਬੰਬਈ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਕੁਝ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਵਰਸੋਵਾ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਘਰ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜੰਗਲ ਸੀ। ਪੇੜ ਸਨ, ਪਰਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਜਾਨਵਰ ਸਨ। ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਲੰਬੀ-ਚੌੜੀ ਬਸਤੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬਸਤੀ ਨੇ ਨਾ ਜਾਣੇ ਕਿੰਨੇ ਪਰਿੰਦਿਆਂ-ਚਰਿੰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਖੋਹ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਜੋ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਡੇਰਾ ਡਾਲ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਕਬੂਤਰਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਫਲੈਟ ਦੇ ਇੱਕ ਮਚਾਨ ਵਿੱਚ ਘੋਸਲਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਅਜੇ ਛੋਟੇ

ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਉਣ-ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਜੇ ਵੱਡੇ ਕਬੂਤਰਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕਈ-ਕਈ ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਨਾ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਆਖ਼ਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਘਰ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਡਿੱਗਾ ਕੇ ਤੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਮੇਰੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਘੁਸ ਕੇ ਕਬੀਰ ਜਾਂ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ਾਲਿਬ ਨੂੰ ਸਤਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰੋਜ਼-ਰੋਜ਼ ਦੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ਿਆਨਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਜਾਲੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ ਹੈ। ਖਿੜਕੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੁਣ ਦੋਵੇਂ ਕਬੂਤਰ ਰਾਤ-ਭਰ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਗਰ ਹੁਣ ਨਾ ਸੋਲੋਮਨ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵੰਡੇ, ਨਾ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਨਮਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ-

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

ਮੌਖਿਕ

ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਇੱਕ-ਦੋ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਓ-

1. ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬਿਲਡਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਕਿਉਂ ਧੱਕ ਰਹੇ ਸਨ?

2. ਲੇਖਕ ਦਾ ਘਰ ਕਿਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੀ?

3. ਜੀਵਨ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟਣ ਲੱਗਾ ਹੈ?

4. ਕਬੂਤਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਿੱਚ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਕਿਉਂ ਫੜਫੜਾ ਰਹੇ ਸਨ?

ਲਿਖਤੀ

(ਕ) ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ( 25-30 ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ) ਲਿਖੋ-

1. ਅਰਬ ਵਿੱਚ ਲਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਨੂਹ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ?

2. ਲੇਖਕ ਦੀ ਮਾਂ ਕਿਸ ਸਮੇਂ ਪੇੜਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੋੜਨ ਲਈ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਉਂ?

3. ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਕੀ ਨਤੀਜਾ ਹੋਇਆ?

4. ਲੇਖਕ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਦਿਨ ਦਾ ਰੋਜ਼ਾ ਕਿਉਂ ਰੱਖਿਆ?

5. ਲੇਖਕ