31 ਜੁਲਾਈ 1880 ਨੂੰ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਮਹੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਧਨਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਰਾਏ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਨਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਨਿੱਜੀ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਪੱਤਰ-ਵਿਹਾਰ ਧਨਪਤ ਰਾਏ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਸੋਜ਼ੇ ਵਤਨ’ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਆਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਸਕੂਲ ਮਾਸਟਰੀ, ਇੰਸਪੈਕਟਰੀ, ਮੈਨੇਜਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਹੰਸ’, ‘ਮਾਧੁਰੀ’ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੱਤਰਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬੰਬਈ (ਮੁੰਬਈ) ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਿਤਾਇਆ ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਯਦਪਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਯਾਦਗਾਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣੀਆਂ।

ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਦੇ ਬੇਜੋੜ ਚਿਤਰੇ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਥਾ ਸਮਰਾਟ, ਉਪਨਿਆਸ ਸਮਰਾਟ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਕਥਾ ਲੇਖਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਬਣਾਕੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਤਾੜਨਾ ਅਤੇ ਲਾਂਛਨ ਹੀ ਮਿਲੇ ਸਨ।

8 ਅਕਤੂਬਰ 1936 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਨੇ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਉਹ ਸਭ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਅੱਠ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਪਨਿਆਸ ਹਨ- ਗੋਦਾਨ, ਗਬਨ, ਪ੍ਰੇਮਾਸ਼ਰਮ, ਸੇਵਾਸਦਨ, ਨਿਰਮਲਾ, ਕਰਮਭੂਮੀ, ਰੰਗਭੂਮੀ, ਕਾਯਾਕਲਪ, ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲਸੂਤਰ (ਅਧੂਰਾ)।

ਪਾਠ ਪ੍ਰਵੇਸ਼

ਹਾਲੇ ਤੁਸੀਂ ਛੋਟੇ ਹੋ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਨਾ ਪਾਓ। ਇਹ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਾਸ਼, ਅਸੀਂ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਸਾਨੂੰ ਇੰਝ ਨਾ ਟੋਕਦਾ। ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹਿਣਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ। ਘਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸੇ ਉਮਰ ਦੇ ਹੋਰ ਮੁੰਡੇ ਬੇਧੜਕ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿਉਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੁੰਡੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹਨ, ਜੋ ਹਨ ਤਾਂ ਛੋਟੇ ਹੀ, ਪਰੰਤੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਇੱਕ ਭਰਾ ਹੋਰ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਕੁਝ ਸਾਲ ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਹ ਖੁਦ ਵੀ ਇਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨ ਉਹ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇ। ਇਸ ਆਦਰਸ਼ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੇ ਫੇਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬਚਪਨਾ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸਾਹਿਬ

ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਸਾਹਿਬ ਮੈਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਵੱਡੇ, ਪਰੰਤੂ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਦਰਜੇ ਅੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਪਰੰਤੂ ਤਾਲੀਮ ਜਿਵੇਂ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਲੈਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਖੂਬ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਮਹਿਲ ਬਣ ਸਕੇ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਦਾ ਕੰਮ ਦੋ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਵੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਬੁਨਿਆਦ ਹੀ ਪੱਕੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਕਾਨ ਕਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਬਣੇ।

ਮੈਂ ਛੋਟਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਸਨ। ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਡਾਂਟ-ਫਟਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਤੇ ਜਨਮਸਿੱਧ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਸ਼ਾਲੀਨਤਾ ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਸਮਝਾਂ।

ਉਹ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹਾਕੂ ਸਨ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਕਿਤਾਬ ਖੋਲ੍ਹੇ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਕਦੇ ਕਾਪੀ ‘ਤੇ, ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ‘ਤੇ ਚਿੜੀਆਂ, ਕੁੱਤਿਆਂ, ਬਿੱਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਇੱਕ ਹੀ ਨਾਂ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਵਾਕ ਦਸ-ਵੀਹ ਵਾਰ ਲਿਖ ਦਿੰਦੇ। ਕਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਕਲ ਕਰਦੇ। ਕਦੇ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਬਦ-ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਤਾਲਮੇਲ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਪੀ ‘ਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਲਿਖਤ ਦੇਖੀ- ਸਪੈਸ਼ਲ, ਅਮੀਨਾ, ਭਰਾਵਾਂ-ਭਰਾਵਾਂ, ਦਰਅਸਲ, ਭਰਾ-ਭਰਾ। ਰਾਧੇਸ਼ਿਆਮ, ਸ੍ਰੀਮਾਨ ਰਾਧੇਸ਼ਿਆਮ, ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਤੱਕ- ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸ ਪਹੇਲੀ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਕੱਢਾਂ, ਪਰੰਤੂ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਹੋਈ। ਉਹ ਨੌਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਮੈਂ ਪੰਜਵੀਂ ਵਿੱਚ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਛੋਟੇ ਮੂੰਹ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੀ।

ਮੇਰਾ ਜੀ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਵੀ ਕਿਤਾਬ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠਣਾ ਪਹਾੜ ਸੀ। ਮੌਕਾ ਮਿਲਦੇ ਹੀ ਹੋਸਟਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕੰਕਰੀਆਂ ਉਛਾਲਦਾ, ਕਦੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੀਆਂ ਤਿਤਲੀਆਂ ਉਡਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਸਾਥੀ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪੁੱਛਣਾ ਹੀ ਕੀ। ਕਦੇ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਫਾਟਕ ‘ਤੇ ਸਵਾਰ, ਉਸਨੂੰ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮੋਟਰਕਾਰ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਭਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਹ ਰੌਦਰ-ਰੂਪ ਦੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੁੰਦਾ- ‘ਕਿੱਥੇ ਸੀ’? ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੀ ਸਵਾਲ, ਇਸੇ ਧੁਨੀ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੇਵਲ ਚੁੱਪ ਸੀ। ਨਾ ਜਾਣੇ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਨਾ ਨਿਕਲਦੀ ਕਿ ਜ਼ਰਾ ਬਾਹਰ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਚੁੱਪ ਕਹਿ ਦਿੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਪਰਾਦ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਰਾ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਉਸਦੇ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ।

“ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹੋਗੇ, ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ-ਭਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹੋਗੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਰਫ਼ ਨਾ ਆਵੇਗਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਨਾ ਕੋਈ ਹਾਸਾ-ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਚਾਹੇ, ਪੜ੍ਹ ਲਵੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਐਰਾ-ਗੈਰਾ ਨੱਥੂ-ਖੈਰਾ ਸਭ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਇੱਥੇ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਅੱਖਾਂ ਫੋੜਨੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਖੂਨ ਜਲਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਕਿਤੇ ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਆਉਂਦੀ ਕੀ ਹੈ, ਹਾਂ ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖ ਸਕਦੇ, ਬੋਲਣਾ ਤਾਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਨੇ ਘੋਘੇ ਹੋ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ ਸਬਕ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਮੈਂ ਕਿੰਨੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋ, ਜੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਕਸੂਰ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਕਸੂਰ ਹੈ। ਇੰਨੇ ਮੇਲੇ-ਤਮਾਸ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਦੇਖਣ ਜਾਂਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ? ਰੋਜ਼ ਹੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਅਤੇ ਹਾਕੀ ਮੈਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਫਟਕਦਾ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਉਸ ‘ਤੇ ਵੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਦਰਜੇ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਦੋ, ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇੰਝ ਖੇਡ-ਕੂਦ ਵਿੱਚ ਵਕਤ ਗੁਆ ਕੇ ਪਾਸ ਹੋ ਜਾਓਗੇ? ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਦੋ ਹੀ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਉਮਰ-ਭਰ ਇਸੇ ਦਰਜੇ ਵਿੱਚ ਪਿਏ ਸੜਦੇ ਰਹੋਗੇ? ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਮਰ ਗੁਆਉਣੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ, ਘਰ ਚਲੇ ਜਾਓ ਅਤੇ ਮਜ਼ੇ ਨਾਲ ਗੁੱਲੀ-ਡੰਡਾ ਖੇਡੋ। ਦਾਦਾ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੇ ਰੁਪਏ ਕਿਉਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋ?”

ਮੈਂ ਇਹ ਡਾਂਟ ਸੁਣ ਕੇ ਅੱਥਰੂ ਵਹਾਉਣ ਲੱਗਦਾ। ਜਵਾਬ ਹੀ ਕੀ ਸੀ। ਅਪਰਾਦ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀਤਾ, ਡਾਂਟ ਕੌਣ ਸਹੇ? ਭਰਾ ਸਾਹਿਬ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ-ਅਜਿਹੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿੰਦੇ, ਅਜਿਹੇ-ਅਜਿਹੇ ਸੂਕਤੀ-ਬਾਣ ਚਲਾਉਂਦੇ ਕਿ ਮੇਰੇ ਜਿਗਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਨ ਤੋੜ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰਾ ਦੇਰ ਲਈ ਮੈਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗਦਾ- ‘ਕਿਉਂ ਨਾ ਘਰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂ। ਜੋ ਕੰਮ ਮੇਰੇ ਬਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਪਾ ਕੇ ਕਿਉਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਰਾਬ ਕਰਾਂ।’ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੂਰਖ ਰਹਿਣਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਉਤਨੀ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਚੱਕਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਘੰਟੇ-ਦੋ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੇ ਬੱਦਲ ਫੱਟ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਰਾਦਾ ਕਰਦਾ ਕਿ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਖੂਬ ਜੀ ਲਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹਾਂਗਾ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਇੱਕ ਟਾਈਮ-ਟੇਬਲ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ। ਬਿਨਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਏ ਕੋਈ ਸਕੀਮ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਾਂ। ਟਾਈਮ-ਟੇਬਲ ਵਿੱਚ ਖੇਡ-ਕੂਦ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਬਿਲਕੁਲ ਉੱਡ ਜਾਂਦੀ। ਸਵੇਰੇ ਛੇ ਵਜੇ ਉੱਠਣਾ, ਮੂੰਹ-ਹੱਥ ਧੋ, ਨਾਸ਼ਤਾ ਕਰ, ਪੜ੍ਹਨ ਬੈਠ ਜਾਣਾ। ਛੇ ਤੋਂ ਅੱਠ ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਅੱਠ ਤੋਂ ਨੌਂ ਤੱਕ ਹਿਸਾਬ,

ਨੌਂ ਤੋਂ ਸਾੜ੍ਹੇ ਨੌਂ ਤੱਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਫਿਰ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸਕੂਲ। ਸਾੜ੍ਹੇ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਹੋ ਕੇ ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਆਰਾਮ, ਚਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਤੱਕ ਭੂਗੋਲ, ਪੰਜ ਤੋਂ ਛੇ ਤੱਕ ਵਿਆਕਰਨ, ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਹੋਸਟਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਟਹਿਲਣਾ, ਸਾੜ੍ਹੇ ਛੇ ਤੋਂ ਸੱਤ ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੰਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ, ਫਿਰ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਅੱਠ ਤੋਂ ਨੌਂ ਤੱਕ ਅਨੁਵਾਦ, ਨੌਂ ਤੋਂ ਦਸ ਤੱਕ ਹਿੰਦੀ, ਦਸ ਤੋਂ ਗਿਆਰਾਂ ਤੱਕ ਵਿਵਿਧ-ਵਿਸ਼ਯ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ।

ਮਗਰ ਟਾਈਮ-ਟੇਬਲ ਬਣਾ ਲੈਣਾ ਇੱਕ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਸ ‘ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨਾ ਦੂਜੀ ਗੱਲ। ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਦਿਨ ਉਸਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਉਹ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹਰਿਆਲੀ, ਹਵਾ ਦੇ ਹਲਕੇ-ਹਲਕੇ ਝੋਕੇ, ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੀ ਉਹ ਛਾਲ-ਕੂਦ, ਕਬੱਡੀ ਦੇ ਉਹ ਦਾਅ-ਘਾਤ, ਵਾਲੀਬਾਲ ਦੀ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਫੁਰਤੀ, ਮੈਨੂੰ ਅਣਜਾਣ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹੀ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਜਾਨਲੇਵਾ ਟਾਈਮ-ਟੇਬਲ, ਉਹ ਅੱਖਫੋੜ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਭਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਸੀਹਤ ਅਤੇ ਫਜ਼ੀਹਤ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ, ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬੇ ਪੈਰੀਂ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਬਰ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਉੱਠੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨਿਕਲੇ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਨੰਗੀ ਤਲਵਾਰ-ਸੀ ਲਟਕਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਪਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਆਦਮੀ ਮੋਹ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਫਟਕਾਰ ਅਤੇ ਘੁੜਕੀਆਂ ਖਾ ਕੇ ਵੀ ਖੇਡ-ਕੂਦ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਸਾਲਾਨਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਹੋਇਆ। ਭਰਾ ਸਾਹਿਬ ਫੇਲ ਹੋ ਗਏ, ਮੈਂ ਪਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਰਜੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਆਇਆ। ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੇਵਲ ਦੋ ਸਾਲ ਦਾ ਅੰਤਰ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਜੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਭਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆੜੇ ਹੱਥਾਂ ਲਵਾਂ- ‘ਤੁਹਾਡੀ ਉਹ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿੱਥੇ ਗਈ? ਮੈਨੂੰ ਦੇਖੋ, ਮਜ਼ੇ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਵੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਦਰਜੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਵੀ ਹਾਂ।’ ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਇੰਨੇ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਸਨ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦਿਲੀ ਹਮਦਰਦੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ‘ਤੇ ਨਮਕ ਛਿੜਕਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਵਾਲਾ ਜਾਣ ਪਿਆ। ਹਾਂ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਪਰ ਕੁਝ ਘਮੰਡ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਵਧਿਆ। ਭਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਹ ਰੌਬ ਮੇਰੇ ‘ਤੇ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਖੇਡ-ਕੂਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਦਿਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਫਜ਼ੀਹਤ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਸਾਫ਼ ਕਹਿ ਦਿਆਂਗਾ- ‘ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਖੂਨ ਜਲਾ ਕੇ ਕਿਹੜਾ ਤੀਰ ਮਾਰ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਖੇਡਦੇ-ਕੂਦਦੇ ਦਰਜੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਆ ਗਿਆ।’ ਜ਼ਬਾਨ ਤੋਂ ਇਹ ਹੇਕੜੀ ਜਤਾਉਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਰੰਗ-ਢੰਗ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਭਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਹ ਦਹਿਸ਼ਤ ਮੇਰੇ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਭਾਂਪ ਲਿਆ- ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਬੁੱਧੀ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਵੇਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਗੁੱਲੀ-ਡੰਡੇ ਦੀ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਠੀਕ ਭੋਜਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਭਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਾਨੋ ਤਲਵਾਰ ਖਿੱਚ ਲਈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ‘ਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ- ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਸਾਲ ਪਾਸ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਦਰਜੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਆ ਗਏ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿਮਾਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਮਗਰ ਭਰਾਜਾਨ, ਘਮੰਡ ਤਾਂ ਵੱਡੇ-ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਤੁਹਾਡੀ ਕੀ ਹਸਤੀ ਹੈ? ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦਾ ਹਾਲ ਤਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਿਆ? ਜਾਂ ਇੰਝ ਹੀ ਪੜ੍ਹ ਗਏ? ਮਹਜ਼ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰ ਲੈਣਾ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਹੈ

ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ। ਜੋ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹੋ, ਉਸਦਾ ਭਾਵ ਸਮਝੋ। ਰਾਵਣ ਭੂਮੰਡਲ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਬਹੁਤ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਆਧਿਪਤਵ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਬਿਲਕੁਲ ਸੁਤੰਤਰ ਹਨ। ਰਾਵਣ ਚ