৩১ জুলাই ১৮৮০ চনত বনাৰসৰ ওচৰৰ লমহী গাঁৱত জন্মগ্ৰহণ কৰা ধনপত ৰায়ে উৰ্দুত নৱাব ৰায় আৰু হিন্দীত প্ৰেমচন্দ নামেৰে লিখনি কাৰ্য্য কৰিছিল। ব্যক্তিগত ব্যৱহাৰ আৰু পত্ৰালাপ ধনপত ৰায় নামেৰেই কৰি আছিল। উৰ্দুত প্ৰকাশিত প্ৰথম গল্প সংগ্ৰহ ‘সোজেৱতন’ ইংৰাজ চৰকাৰে বাজেয়াপ্ত কৰি লয়। জীৱিকাৰ বাবে স্কুল মাষ্টৰী, ইন্সপেক্টৰী, মেনেজাৰী কৰাৰ উপৰিও তেওঁলোকে ‘হংস’, ‘মাধুৰী’ আদি প্ৰধান আলোচনীৰ সম্পাদনা কৰিছিল। কিছু সময় বম্বাই (মুম্বাই)ৰ চলচ্চিত্ৰ নগৰীতো কটাইছিল যদিও সেই ঠাই তেওঁৰ মন নপৰিল। যদিও তেওঁৰ বহুতো ৰচনাৰ ওপৰত স্মৰণীয় চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণ হৈছিল।

সাধাৰণ মানুহৰ দুখ-কষ্টৰ অদ্বিতীয় চিত্ৰশিল্পী প্ৰেমচন্দক তেওঁৰ জীৱন কালতে কথা সম্ৰাট, উপন্যাস সম্ৰাট বুলি কোৱা হৈছিল। তেওঁ হিন্দী গল্প লিখনৰ পৰম্পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে সলনি কৰিছিল। তেওঁৰ ৰচনাসমূহত তেওঁ সেই লোকসকলক প্ৰধান চৰিত্ৰ হিচাপে স্থান দি সাহিত্যত ঠাই দিছিল যিসকলক জীৱন আৰু জগতত কেৱল প্ৰতাৰণা আৰু অপবাদহে পাইছিল।

৮ অক্টোবৰ ১৯৩৬ চনত তেওঁৰ দেহাৱসান ঘটে। প্ৰেমচন্দই যিমান গল্প লিখিছিল সেইবোৰ সকলো মানসৰোৱৰ শিৰোনামেৰে আঠটা খণ্ডত সংকলিত হৈছে। তেওঁৰ প্ৰধান উপন্যাসসমূহ হ’ল-গোদান, গবন, প্ৰেমাশ্ৰম, সেৱাসদন, নিৰ্মলা, কৰ্মভূমি, ৰঙ্গভূমি, কায়াকল্প, প্ৰতিজ্ঞা আৰু মঙ্গলসূত্ৰ (অসম্পূৰ্ণ)।

পাঠ প্ৰৱেশ

এতিয়াও তুমি সৰু হোৱা হেতুকে এই কামত হাত নিদিবা। এই কথা শুনিয়েই বহু সময় ল’ৰা-ছোৱালীৰ মনত আহে, যদি আমি ডাঙৰ হ’লোহেঁতেন তেন্তে কোনেও আমাক এনেদৰে নাটকিলেহেঁতেন। কিন্তু এই ভ্ৰান্তিত নাথাকিবা, কাৰণ ডাঙৰ হোৱাৰ দ্বাৰা সকলো কৰাৰ অধিকাৰ পোৱা নাযায়। ঘৰৰ ডাঙৰজনক বহু সময়ত সেই কামবোৰত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ পৰাও নিজকে ৰখাবলগীয়া হয় যিবোৰ সেই বয়সৰ আন ল’ৰাই নিৰ্ভয়ে কৰি থাকে। জানানে কিয়, কাৰণ সেই ল’ৰাবোৰ নিজৰ ঘৰত কাৰোতকৈ ডাঙৰ নহয়।

প্ৰস্তুত পাঠতো এজন ডাঙৰ ভাই সাহেব আছে, যি সঁচাকৈয়ে সৰু, কিন্তু ঘৰত তেওঁতকৈ সৰু এজন ভাই আছে। তেওঁতকৈ কেৱল কেইবছৰমান ডাঙৰ হোৱা বাবে তেওঁৰ পৰা ডাঙৰ-ডাঙৰ আশা কৰা হয়। ডাঙৰ হোৱাৰ হেতুকে তেওঁ নিজেও ইয়াকেই বিচাৰে আৰু চেষ্টা কৰে যে তেওঁ যি কৰে সেইটো সৰু ভাইৰ বাবে এটা আদৰ্শৰ কাম হ’ব। এই আদৰ্শ অৱস্থা বজাই ৰখাৰ চেষ্টাত ডাঙৰ ভাই সাহেবৰ শিশুসুলভতা লোপ পায় যায়।

বৰুৱা ভাই সাহেব

মোৰ ভাই সাহেব মোতকৈ পাঁচ বছৰ ডাঙৰ, কিন্তু কেৱল তিনিটা শ্ৰেণী আগত। তেওঁও সেই বয়সতে পঢ়া আৰম্ভ কৰিছিল, যেতিয়া মই আৰম্ভ কৰিছিলো কিন্তু শিক্ষাৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়ত তেওঁ তাৰাতাৰি কৰা পছন্দ নকৰিছিল। এই ভৱনৰ ভেটি ভালদৰে মজবুতকৈ দিব বিচাৰিছিল, যাতে ওপৰত দামী মহল সাজিব পাৰি। এবছৰৰ কাম দুবছৰত কৰিছিল। কেতিয়াবা তিনিবছৰো লাগি যাইছিল। ভেটিয়েই পকা নহ’লে, ঘৰ কেনেকৈ টিকি থকা হ’ব।

মই সৰু আছিলো, তেওঁ ডাঙৰ আছিল। মোৰ বয়স ন বছৰ আছিল, তেওঁ চৈধ্য বছৰৰ আছিল। তেওঁৰ মোৰ ওপৰত ভৎৰ্সনা আৰু নজৰদাৰী কৰাৰ সম্পূৰ্ণ আৰু জন্মসিদ্ধ অধিকাৰ আছিল আৰু মোৰ শালীনতা ইয়াতেই আছিল যে তেওঁৰ হুকুমক আইন বুলি ভাবো।

তেওঁ স্বভাৱতে বৰ অধ্যয়নশীল আছিল। সদায় কিতাপ মেলি বহি থাকিছিল আৰু হয়তো মনক বিশ্ৰাম দিবলৈ কেতিয়াবা কপিৰ ওপৰত, কিতাপৰ পাৰিৰ ফালে চৰাই, কুকুৰ, মেকুৰীৰ ছবি আঁকিছিল। কেতিয়াবা একেটা নাম বা শব্দ বা বাক্য দহ-বিশবাৰ লিখি দিছিল। কেতিয়াবা এটা শেৰক বাৰে বাৰে সুন্দৰ আখৰত নকল কৰিছিল। কেতিয়াবা এনে শব্দ-ৰচনা কৰিছিল, য’ত কোনো অৰ্থ নাথাকিছিল, কোনো সামঞ্জস্য নাথাকিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে এবাৰ তেওঁৰ কপিৰ ওপৰত মই এই লিখনি দেখিছিলো-স্পেচিয়েল, আমিনা, ভাইয়ো-ভাইয়ো, দৰআছল, ভাই-ভাই। ৰাধেশ্যাম, শ্ৰীযুত ৰাধেশ্যাম, এঘণ্টালৈ-ইয়াৰ পিছত এজন মানুহৰ মুখ এখন আঁকি থোৱা আছিল। মই বহু চেষ্টা কৰিছিলো যে এই ধাঁধাটোৰ কোনো অৰ্থ উলিয়াওঁ, কিন্তু ব্যৰ্থ হ’লো। আৰু তেওঁক সুধিবলৈ সাহস নহ’ল। তেওঁ নৱম শ্ৰেণীত আছিল, মই পঞ্চম শ্ৰেণীত। তেওঁৰ ৰচনাবোৰ বুজিবলৈ মোৰ বাবে সৰু মুখে ডাঙৰ কথা আছিল।

মোৰ মন পঢ়াত একেবাৰে নলগা হৈছিল। এঘণ্টাও কিতাপ লৈ বহি থাকিবলৈ পৰ্বত আছিল। সুযোগ পায়েই হোষ্টেলৰ পৰা ওলাই মৈদামলৈ আহি গৈছিলো আৰু কেতিয়াবা গুটি দলিয়াইছিলো, কেতিয়াবা কাগজৰ পখিলা উৰুৱাইছিলো আৰু ক’ত যদি কোনো লগৰীয়া পালো, তেন্তে সুধিবই নালাগে। কেতিয়াবা চাৰিডেৰিৰ ওপৰত উঠি তললৈ জাঁপ দিছো। কেতিয়াবা ফটকত উঠি, তাক আগুৱাই-পিছুৱাই চলাই মটৰগাড়ীৰ আনন্দ উপভোগ কৰিছো, কিন্তু কোঠালিলৈ আহিয়েই ভাই সাহেবৰ সেই ৰুদ্ৰ-ৰূপ দেখি প্ৰাণ শুকাই যায়। তেওঁৰ প্ৰথম প্ৰশ্নটো হ’ল-‘ক’ত আছিলা’? সদায় একেটা প্ৰশ্ন, একেটা সুৰতে সদায় সুধা হৈছিল আৰু ইয়াৰ উত্তৰ মোৰ ওচৰত কেৱল নীৰৱতা আছিল। নাজানো মোৰ মুখৰ পৰা এই কথাটো কিয় ওলাই নাহিল যে অলপ বাহিৰত খেলি আছিলো। মোৰ নীৰৱতাই কৈ দিছিল যে মই মোৰ অপৰাধ স্বীকাৰ কৰিছো আৰু ভাই সাহেবৰ বাবে ইয়াৰ বাহিৰে আন কোনো উপায় নাছিল যে মৰম আৰু খং মিহলি শব্দৰে মোৰ সৎকাৰ কৰে।

“এইদৰে ইংৰাজী পঢ়িবা, তেন্তে জীৱনজুৰি পঢ়ি থাকিবা আৰু এটা আখৰো নাহিব। ইংৰাজী পঢ়াটো কোনো হাঁহি-খেল নহয় যে যিয়ে ইচ্ছা কৰে, পঢ়ি ল’ব, নহ’লে যিকোনো অকামিলা ল’ৰাও ইংৰাজীৰ বিদ্বান হৈ যাব। ইয়াত ৰাতি-দিন চকু ফুটা কৰিব লাগিব আৰু তেজ পুৰিব লাগিব, তেতিয়াহে এই বিদ্যা আহে। আৰু আহে কি, হয় ক’বলৈ আহি যায়। ডাঙৰ-ডাঙৰ বিদ্বানেও শুদ্ধ ইংৰাজী লিখিব নোৱাৰে, কথা কোৱাটো দূৰৰ কথা। আৰু মই কওঁ, তুমি কিমান শামুক হোৱা যে মোক দেখিও শিক্ষা গ্ৰহণ নকৰা। মই কিমান মেহনত কৰো, এইটো তুমি তোমাৰ চকুৰে দেখিছা, যদি নেদেখা, তেন্তে এইটো তোমাৰ চকুৰ দোষ, তোমাৰ বুদ্ধিৰ দোষ। ইমান মেলা-তামাচা হয়, মোক তুমি কেতিয়াবা দেখিবলৈ যোৱা দেখা নাই? প্ৰতিদিনেই ক্ৰিকেট আৰু হকী মেচ হয়। মই ওচৰলৈ নাযাওঁ। সদায় পঢ়ি থাকো। তাৰ ওপৰতো এটা-এটা শ্ৰেণীত দুটা-দুটা, তিনিটা-তিনিটা বছৰ পৰি থাকো, তেন্তেও তুমি কেনেকৈ আশা কৰা যে তুমি এনেদৰে খেল-কূদত সময় নষ্ট কৰি পাছ হ’ব পাৰিবা? মোৰতো দুটা তিনিটা বছৰ লাগে, তুমি জীৱনজুৰি এই শ্ৰেণীত পৰি পচি থাকিবা? যদি তোমাক এইদৰে বয়স নষ্ট কৰিব লাগে, তেন্তে ভাল হ’ল, ঘৰলৈ গুচি যোৱা আৰু মজাৰে গুল্লী-ডাণ্ডা খেলা। দাদাৰ টান মেহনতৰ টকা কিয় নষ্ট কৰিছা?”

মই এই ভৎৰ্সনা শুনি চকুলো টুকিবলৈ ধৰো। উত্তৰেই কি আছিল। অপৰাধতো মই কৰিলো, ভৎৰ্সনা কোনে সহে? ভাই সাহেব উপদেশ দিয়া কলাত নিপুণ আছিল। এনে-এনে লাগতিয়াল কথা কৈছিল, এনে-এনে সূক্তি-বাণ মাৰিছিল যে মোৰ যকৃতৰ টুকুৰা-টুকুৰ হৈ যায় আৰু হিম্মত ভাগি যায়। এইদৰে প্ৰাণ পণ কৰি মেহনত কৰাৰ শক্তি মই মোৰ ভিতৰত নাপাইছিলো আৰু সেই নিৰাশাত অলপ সময়ৰ বাবে মই ভাবিবলৈ ধৰিলো-‘কিয় নঘৰলৈ গুচি যাওঁ। যি কাম মোৰ সাধ্যৰ বাহিৰৰ, তাত হাত দি কিয় মোৰ জীৱন নষ্ট কৰো।’ মই মোৰ মূৰ্খ হৈ থকা মানি লৈছিলো, কিন্তু ইমান মেহনত কৰিলে মোৰ মূৰ ঘূৰি যায়, কিন্তু ঘণ্টা-দুঘণ্টাৰ পিছত নিৰাশাৰ ডাৱৰ ফাটি যায় আৰু মই সিদ্ধান্ত কৰিলো যে আগলৈ ভালকৈ মন দি পঢ়িম। ততাতৈয়াকৈ এটা টাইম-টেবিল বনাই দিলো। আগৰেপৰা নক্সা নকৰাকৈ কোনো স্কীম তৈয়াৰ নকৰি কাম কেনেকৈ আৰম্ভ কৰো। টাইম-টেবিলত খেল-কূদৰ ঠাই একেবাৰে উৰি যায়। পুৱা ছয় বজাত উঠা, মুখ-হাত ধোৱা, নাস্তা কৰা, পঢ়িবলৈ বহি যোৱা। ছয়ৰ পৰা আঠলৈ ইংৰাজী, আঠৰ পৰা নলৈ গণিত,

নৰ পৰা সাড়ে নলৈ ইতিহাস, তাৰ পিছত আহাৰ আৰু স্কুল। সাড়ে তিনিবজাত স্কুলৰ পৰা উভতি আহি আধাঘণ্টা বিশ্ৰাম, চাৰিৰ পৰা পাঁচলৈ ভূগোল, পাঁচৰ পৰা ছয়লৈ ব্যাকৰণ, আধাঘণ্টা হোষ্টেলৰ সন্মুখতে খোজকাঢ়া, সাড়ে ছয়ৰ পৰা সাতলৈ ইংৰাজী ৰচনা, তাৰ পিছত আহাৰ কৰি আঠৰ পৰা নলৈ অনুবাদ, নৰ পৰা দহলৈ হিন্দী, দহৰ পৰা এঘাৰলৈ বিবিধ-বিষয়, তাৰ পিছত বিশ্ৰাম।

কিন্তু টাইম-টেবিল বনাই লোৱা এটা কথা, তাক পালন কৰাটো আন কথা। প্ৰথম দিনাই তাৰ অৱহেলা আৰম্ভ হয়। মৈদামৰ সেই সুখদ হৰিয়ালী, বতাহৰ হালধীয়া-হালধীয়া জোকাৰণি, ফুটবলৰ সেই জঁপিয়নি, কাবাডীৰ সেই দাৱ-ঘাত, ভলীবলৰ সেই তীব্ৰতা আৰু চটফটীয়া গতি, মোক অজ্ঞাত আৰু অনিবাৰ্যভাৱে টানি নিয়ে আৰু তালৈ গৈ মই সকলোকে পাহৰি যাওঁ। সেই প্ৰাণঘাতী টাইম-টেবিল, সেই চকুফুটা কিতাপবোৰ, কাৰো সোঁৱৰণি নাথাকে আৰু ভাই সাহেবক উপদেশ আৰু অপমানৰ সুযোগ পোৱা যায়। মই তেওঁৰ ছাঁৰ পৰা পলাইছিলো, তেওঁৰ চকুৰ পৰা দূৰৈত থাকিবলৈ চেষ্টা কৰিছিলো, কোঠালিলৈ এনেদৰে পাৱ টিপি আহিছিলো যে তেওঁৰ খবৰ নহয়। তেওঁৰ দৃষ্টি মোৰ ফালে উঠিল আৰু মোৰ প্ৰাণ ওলাই গ’ল। সদায় মূৰৰ ওপৰত এটা উলংগ তৰোৱাল যেন ওলমি থকা যেন লাগিছিল। তথাপিও যেনেকৈ মৃত্যু আৰু বিপদৰ মাজতো মানুহ মোহ আৰু মায়াৰ বন্ধনত বন্দী হৈ থাকে, মই ভৰ্ৎসনা আৰু গৰ্জন খাইয়ো খেল-কূদৰ তিৰস্কাৰ কৰিব নোৱাৰিলো।

বাৱ্ষিক পৰীক্ষা হ’ল। ভাই সাহেব ফেইল হ’ল, মই পাছ হ’লো আৰু শ্ৰেণীত প্ৰথম হ’লো। মোৰ আৰু তেওঁৰ মাজত কেৱল দুবছৰৰ ব্যৱধান থাকিল। মনত আহিল, ভাই সাহেবক আঁঠুৱাই ধৰো-‘আপোনাৰ সেই ঘোৰ তপস্যা ক’ত গ’ল? মোক চাওক, মজাৰে খেলিও থাকিলো আৰু শ্ৰেণীতও প্ৰথম হ’লো।’ কিন্তু তেওঁ ইমান দুখী আৰু উদাস আছিল যে মোৰ তেওঁলৈ অন্তৰৰ সহানুভূতি হ’ল আৰু তেওঁৰ ক্ষতত নিমখ ছটিয়াবলৈ ভাবনাটোৱেই লজ্জাজনক যেন লাগিল। হয়, এতিয়া মোৰ নিজৰ ওপৰত কিছু অহংকাৰ হ’ল আৰু আত্মসম্মানো বাঢ়িল। ভাই সাহেবৰ সেই দাপট মোৰ ওপৰত নাথাকিল। মুক্তভাৱে খেল-কূদত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ ধৰিলো। মনটো দৃঢ় আছিল। যদি তেওঁ আকৌ মোৰ অপমান কৰে, তেন্তে স্পষ্টকৈ ক’ম-‘আপুনি আপোনাৰ তেজ পুৰি ক’লা তীৰ মাৰিলে। মইতো খেলি-কূদি শ্ৰেণীত প্ৰথম হ’লো।’ জিভাৰে এই গৰ্ব দেখুৱাবলৈ সাহস নহ’লেও মোৰ ৰং-ঢঙৰ পৰা স্পষ্ট প্ৰকাশ পাইছিল যে ভাই সাহেবৰ সেই ত্ৰাস মোৰ ওপৰত নাছিল। ভাই সাহেবে ইয়াক বুজি পালে-তেওঁৰ সহজ বুদ্ধি বৰ তীক্ষ্ণ আছিল আৰু এদিন যেতিয়া মই পুৱাৰ সকলো সময় গুল্লী-ডাণ্ডাৰ বলি কৰি ঠিক আহাৰৰ সময়ত উভতি আহিলো, তেতিয়া ভাই সাহেবে যেন তৰোৱাল টানি ল’লে আৰু মোৰ ওপৰত খুন্দা মাৰিলে-দেখিছো, এইবছৰ পাছ হ’ল আৰু শ্ৰেণীত প্ৰথম হ’ল, তেন্তে তোমাৰ মগজু হৈ গৈছে, কিন্তু ভাইজান, গৰ্বতো ডাঙৰ-ডাঙৰৰ নাথাকে, তোমাৰ কি হস্তী আছে? ইতিহাসত ৰাৱণৰ হালতো পঢ়াইছা। তাৰ চৰিত্ৰৰ পৰা তুমি কোন উপদেশ ল’লা? বা এনেয়ে পঢ়ি গ’লা? কেৱল পৰীক্ষা পাছ কৰি লোৱাটো কোনো বস্তু নহয়, প্ৰকৃত বস্তু হ’ল

বুদ্ধিৰ বিকাশ। যি পঢ়া, তাৰ উদ্দেশ্য বুজা। ৰাৱণ ভূমণ্ডলৰ স্বামী আছিল। এনে ৰজাসকলক চক্ৰৱৰ্তী বোলে। আজিকালি ইংৰাজৰ ৰাজ্যৰ বিস্তাৰ বহুত বাঢ়িছে, কিন্তু ইহঁতক চক্ৰৱৰ্তী বুলি কব নোৱাৰি। সংসাৰত বহুত ৰাষ্ট্ৰই ইংৰাজৰ আধিপত্য স্বীকাৰ নকৰে, সম্পূৰ্ণ স্বাধীন। ৰাৱণ চক্ৰৱৰ্তী ৰজা আছিল, সংসাৰৰ সকলো মহীপই তেওঁক কৰ দিছিল। ডাঙৰ-ডাঙৰ দেৱতাই তেওঁৰ গোলামী কৰিছিল। জুই আৰু পানীৰ দেৱতাও তেওঁৰ দাস আছিল, কিন্তু তাৰ অন্ত কি হ’ল? গৰ্বে তাৰ নাম-নিশানলৈকে মচি পেলালে, কোনেও তাক এচুলু পানী দিয়াৰো নাথাকিল। মানুহে যি কুকৰ্ম ইচ্ছা কৰে কৰক, কিন্তু অহংকাৰ নকৰিব, উত্ৰাৱল নহ’ব। অহংকাৰ কৰিলে আৰু দীন-দুনিয়া দুয়োটাই হেৰাল। ছয়তানৰ হালতো পঢ়াইছা। তাৰ এই অহংকাৰ হৈছিল যে ঈশ্বৰৰ তাতকৈ বেছি সঁচা ভক্ত কোনেও নাই। অন্তত এই হ’ল যে স্বৰ্গৰ পৰা নৰকলৈ ঠেলি দিয়া হ’ল। শাহেৰুমেও এবাৰ অহংকাৰ কৰিছিল। ভিক্ষা মাগি-মাগি মৰিল। তুমি তো এতিয়ালৈ কেৱল এটা শ্ৰেণী পাছ কৰিছা আৰু এতিয়াই তোমাৰ মূৰ ঘূৰি গ’ল, তেন্তে তুমি আগলৈ পঢ়ি গ’লা। এইটো বুজি লোৱা যে তুমি তোমাৰ মেহনতৰ দ্বাৰা পাছ হোৱা নাই, অন্ধৰ হাতত বটেৰ লাগিল। কিন্তু বটেৰ কেৱল এবাৰ হাতত লাগিব পাৰে, বাৰে বাৰে নহয়। কেতিয়াবা গুল্লী-ডাণ্ডাতো অন্ধ-চোট লক্ষ্যত পৰি যায়। ইয়াৰ দ্বাৰা কোনোবা সফল খেলুৱৈ নহয়। সফল খেলুৱৈ হ’ল সেইজন, যাৰ কোনো লক্ষ্য খালী নাযায়।

মোৰ ফেইল হোৱাত নাযাবা। মোৰ শ্ৰেণীত আহিবা, তেন্তে দাঁতৰ ঘাম ওলাই যাব, যেতিয়া এলজেব্ৰা আৰু জ্যামিতিৰ লোৰৰ চনা চোবাব লাগিব আৰু ইংলেণ্ডৰ ইতিহাস পঢ়িব লাগিব। বাদশাহসকলৰ নাম মনত ৰখা সহজ নহয়। আঠ-আঠটা হেনৰী গ’ল। কোনটো ঘটনা কোন হেনৰীৰ সময়ত হৈছিল, এইটো মনত ৰখাটো সহজ বুলি ভাবানে? হেনৰী সপ্তমৰ ঠাইত হেনৰী অষ্টম লিখিলে আৰু সকলো নম্বৰ নাইকিয়া। সাফাচট। শূন্যো নাপাবা, শূন্যো। কোন চিন্তাত হ’ব। ডজন ডজন জেমছ হৈছে, ডজন ডজন ৱিলিয়াম, কুৰি কুৰি চাৰ্লছ। মগজু ঘূৰিবলৈ ধৰে। মূৰ ঘূৰণি ৰোগ হয়। এই অভাগাসকলৰ নামো নলগা হৈছিল। একেটা নামৰ পিছতে দ্বিতীয়, তৃতীয়, চতুৰ্থ, পঞ্চম লগাই গ’ল। মোক সুধিলেহেঁতেন, তেন্তে দহ লাখ নাম কৈ দিলোহেঁতেন।

আৰু জ্যামিতি তো বাছ, খুদাই পনাহ। অ ব জৰ ঠাইত অ জ ব লিখিলে আৰু সকলো নম্বৰ কাটি গ’ল। কোনোবাই এই নিৰ্দয়ী পৰীক্ষকসকলক নুসুধে যে অ ব জ আৰু অ জ বত কি পাৰ্থক্য আছে, আৰু অৰ্থহীন কথাৰ বাবে কিয় ছাত্ৰৰ তেজ কৰা। দাল-ভাত-ৰুটি খালে বা ভাত-দাল-ৰুটি খালে, ইয়াত কি আছে, কিন্তু এই পৰীক্ষকসকলৰ কি পৰৱা। তেওঁলোকে তাকেহে দেখে যি পুথিত লিখা আছে। বিচাৰে যে ল’ৰাবোৰে আখৰে আখৰে ৰট কৰি দিয়ক। আৰু এই ৰটন্তৰ নামেই শিক্ষা ৰাখি থৈছে। আৰু অন্তত এই বে-মূৰ-ভৰিৰ কথাবোৰ পঢ়িলে লাভ?

এই ৰেখাৰ ওপৰত সেই লম্ব পেলাই দিয়া, তেন্তে ভেটি লম্বৰ দুগুণ হ’ব। সুধা, ইয়াৰ প্ৰয়োজন? দুগুণ নহয়, চাৰিগুণ হওক, বা আধাই থাকক, মোৰ বেলাই, কিন্তু পৰীক্ষাত পাছ হ’ব লাগিব, তেন্তে এই সকলো খুৰাফাত মনত ৰাখিব লাগিব।

ক’লে-‘সময়ৰ পাবন্দী’ৰ ওপৰত এখন ৰচনা লিখা, যি চাৰিপৃষ্ঠাতকৈ কম নহয়। এতিয়া আপুনি কপি সন্মুখত মেলিলে, কলম হাতত লৈ তাৰ নাম কান্দিব। কোনে নাজানে যে সময়ৰ পাবন্দী বৰ ভাল কথা। ইয়াৰ দ্বাৰা মানুহৰ জীৱনত সংযম আহে, আনৰ তাৰ ওপৰত মৰম হয় আৰু তাৰ কাৰবাৰত উন্নতি হয়, কিন্তু এই অলপ কথাতে চাৰিপৃষ্ঠা কেনেকৈ লিখিব? যি কথা এটা বাক্যত কোৱা যাব পাৰে, তাক চাৰিপৃষ্ঠাত লিখাৰ প্ৰয়োজন? মই তাকেহে হিমাকত কওঁ। এইটো সময়ৰ কিফায়ত নহয়, বৰঞ্চ তাৰ অপব্যৱহাৰ যে অৰ্থহীনভাৱে কোনো কথা ঠেলি দিয়া হয়। আমি বিচাৰো, মানুহে যি ক’ব খোজে, ততাতৈয়াকৈ কৈ দিয়ক আৰু নিজৰ বাট লওক। কিন্তু নহয়, আপুনি চাৰিপৃষ্ঠা ৰং কৰিব লাগিব, যেনেকৈয়ে লিখক আৰু পৃষ্ঠাবোৰো সম্পূৰ্ণ ফুলস্কেপ আকাৰৰ। এইটো ছাত্ৰৰ ওপৰত অত্যাচাৰ নহয়, তেন্তে আৰু কি? অনৰ্থ তো এইটো যে কোৱা হয়, সংক্ষেপত লিখা। সময়ৰ পাবন্দীৰ ওপৰত সংক্ষেপত এখন ৰচনা লিখা, যি চাৰিপৃষ্ঠাতকৈ কম নহয়। ঠিক। সংক্ষেপত তো চাৰিপৃষ্ঠা হ’ল, নহ’লে হয়তো শ-দুশ-পৃষ্ঠা লিখুৱায়। দ্ৰুতগতিতো দৌৰা আৰু লাহে লাহেও। ওলটা কথা নহয় নে? ল’ৰাটোৱেও ইমান কথাটো বুজিব পাৰে, কিন্তু এই শিক্ষকসকলৰ ইমান তমিজো নাই। তাৰ ওপৰত দাবী আছে যে আমি শিক্ষক। মোৰ শ্ৰেণীত আহিবা লালা, তেন্তে এই সকলো পাপড় বেলিব লাগিব আৰু তেতিয়া আটা-দালৰ দাম জনা যাব। এই শ্ৰেণীত প্ৰথম হ’লা, তেন্তে মাটিত ভৰি নিদিয়া। সেয়েহে মোৰ কথা মানা। লাখ ফেইল হ’লো, কিন্তু তোমাতকৈ ডাঙৰ হ’লো, সংসাৰৰ মোক তোমাতকৈ ক’তবাবেছি অভিজ্ঞতা আছে। যি কওঁ তাক গাঁঠি বান্ধি ৰাখা, নহ’লে পচতাবা।

স্কুলৰ সময় ওচৰ আছিল, নহ’লে ঈশ্বৰে জানে এই উপদেশ-মালা কেতিয়া শেষ হয়। আহাৰ আজি মোৰ নি:স্বাদ যেন লাগিছিল। যেতিয়া পাছ হোৱাত এই তিৰস্কাৰ হৈছে, তেন্তে ফেইল হোৱাততো হয়তো প্ৰাণেই লৈ যোৱা হ’ব। ভাই সাহেবে নিজৰ শ্ৰেণীৰ পঢ়াৰ যি ভয়ংকৰ চিত্ৰ আঁকিছিল, সিয়ে মোক ভয়ভীত কৰি দিলে। স্কুল এৰি ঘৰলৈ নপলালো, এইটোৱেই আচৰিত, কিন্তু ইমান তিৰস্কাৰতো কিতাপত মোৰ অনিচ্ছা যেনে-তেনে বাকী থাকিল। খেল-কূদৰ কোনো সুযোগ হাতৰ পৰা নেৰা দিছিল। পঢ়িওছিলো, কিন্তু খুব কম। বাছ, ইমানেই যে প্ৰতিদিনে টাস্ক সম্পূৰ্ণ হয় আৰু শ্ৰেণীত জলীল নহ’বলগীয়া নহয়। নিজৰ ওপৰত যি বিশ্বাস জন্মিছিল, সি আকৌ লুপ্ত হ’ল আৰু আকৌ চোৰৰ দৰে জীৱন কটিবলৈ ধৰিলে।

আকৌ বাৱ্ষিক পৰীক্ষা হ’ল আৰু কিছু এনে সংযোগ হ’ল যে মই আকৌ পাছ হ’লো আৰু ভাই সাহেব আকৌ ফেইল হ’ল। মই বহু মেহনত নকৰিলো, কিন্তু নাজানো কেনেকৈ শ্ৰেণীত প্ৰথম হ’লো। মোৰ নিজৰেই আচৰিত লাগিল। ভাই সাহেবে প্ৰাণান্তক পৰিশ্ৰম কৰিছিল। কোৰ্ছৰ এটা-এটা শব্দ চেপেটা কৰিছিল, দহবজাত ৰাতিলৈ ইফালে, চাৰিবজাত পুৱাৰ পৰা সিফালে, ছয়ৰ পৰা সাড়ে নলৈ স্কুললৈ যোৱাৰ আগতে। মুখমণ্ডল নিৰ্বীৰ্য হৈ গৈছিল, কিন্তু হতভাগ্য ফেইল হ’ল। মোৰ তেওঁলৈ দয়া আহিছিল। ফলাফল শুনোৱা হ’ল, তেতিয়া তেওঁ কান্দি পেলালে আৰু ময়ো কান্দিবলৈ ধৰিলো। নিজৰ পাছ হোৱাৰ আনন্দ আধা হৈ গ’ল। ময়ো ফেইল হ’লোহেঁতেন, তেন্তে ভাই সাহেবৰ ইমান দুখ নহ’লহেঁতেন, কিন্তু বিধিৰ কথা কোনে ঠেলি ৰাখিব!

মোৰ আৰু ভাই সাহেবৰ মাজত এতিয়া কেৱল এটা শ্ৰেণীৰ ব্যৱধানহে থাকিল। মোৰ মনত এটা কুটিল ভাৱনাৰ উদয় হ’ল যে ক’ত ভাই সাহেব এবছৰ আৰু ফেইল হয়, তেন্তে মই তেওঁৰ সমান হওঁ, তেতিয়া তেওঁ কোন ভেটিত মোৰ অপমান কৰিব পাৰিব, কিন্তু মই এই ভাবনাটো মনৰ পৰা বলপূৰ্বক উলিয়াই দিলো। অন্তত তেওঁ মোক মোৰ হিতৰ ভাবনাৰে হে ভৰ্ৎসনা কৰে। মোৰ এই সময়ত অপ্ৰিয় লাগে নিশ্চয়, কিন্তু এইটো হয়তো তেওঁৰ উপদেশবোৰৰেই প্ৰভাৱ যে মই দ্ৰুতগতিত পাছ হৈ যাওঁ আৰু ইমান ভাল নম্বৰেৰে।

এতিয়া ভাই সাহেব বহুত নৰম পৰি গৈছিল। বহুবাৰ মোক ভৰ্ৎসনা কৰাৰ সুযোগ পাইয়ো তেওঁ ধৈৰ্যৰে কাম লৈছিল। হয়তো এতিয়া তেওঁ নিজেই বুজিবলৈ ধৰিছিল যে মোক ভৰ্ৎসনা কৰাৰ অধিকাৰ তেওঁৰ নাই, বা থাকিলেও খুব কম। মোৰ স্বচ্ছন্দ