6 ਮਈ 1861 ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਪੰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਰਵੀਂਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪਾਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ-ਦੀਕਸ਼ਾ ਘਰ ‘ਤੇ ਹੀ ਹੋਈ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਵਾਧਿਆਏ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਰਜਿਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਬੈਰਿਸਟਰੀ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ ਭੇਜੇ ਗਏ ਪਰ ਬਿਨਾਂ ਪਰੀਖਿਆ ਦਿੱਤੇ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।

ਰਵੀਂਦਰਨਾਥ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸੁਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁਖਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਲਗਾਅ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਚਿਤਰਕਲਾ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਭਾਵਨ੍ਰਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਰਾਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਵੀਂਦਰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਧਾਰਾ ਦਾ ਹੀ ਸੂਤਰਪਾਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਕੇਤਨ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੈੱਖਿਕ ਅਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਸੰਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ ਕ੍ਰਿਤੀ ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਏ ਰਵੀਂਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ-ਨੈਵੈਦਯ, ਪੂਰਬੀ, ਬਲਾਕਾ, ਕਸ਼ਣਿਕਾ, ਚਿਤਰ ਅਤੇ ਸਾਂਧਯਗੀਤ, ਕਾਬੁਲੀਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ; ਉਪਨਿਆਸ-ਗੋਰਾ, ਘਰੇ ਬਾਇਰੇ ਅਤੇ ਰਵੀਂਦਰ ਦੇ ਨਿਬੰਧ।

ਪਾਠ ਪ੍ਰਵੇਸ਼

ਤੈਰਨਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਤਾਰ ਤਾਂ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਵੀ ਬਣਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੈਰਨਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਜਦੋਂ ਆਪ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਤੈਰਾਕ ਬਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰੀਖਿਆ ਦੇਣ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਵੱਡਿਆਂ ਤੋਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਵੀ ਹਨ, ਪਰ ਪਰੀਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਦੇਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਦੋ ਪਹਿਲਵਾਨ ਕੁਸ਼ਤੀ ਲੜਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦਰਸ਼ਕ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਦ ਹੀ ਲੜਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਕਵਿਗੁਰੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਵ ਕਰ ਦੇਣ ਦੀ ਸਾਮਰਥ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਇਹ ਕੱਤਈ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿ ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਦੇਣ। ਕਵੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਪਦ-ਵਿਪਦ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਦ੍ਵੰਦ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਉਹ ਆਪ ਕਰੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇ। ਫਿਰ ਆਖਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕੀ ਹਨ?

ਰਵੀਂਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਬੰਗਲਾ ਤੋਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਸ਼੍ਰਦਧੇਯ ਆਚਾਰੀਆ ਹਜ਼ਾਰੀਪ੍ਰਸਾਦ ਦ੍ਵਿਵੇਦੀ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦ੍ਵਿਵੇਦੀ ਜੀ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿਧ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਪੂਰਵ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੁਵਾਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨੁਵਾਦ ਕਿਵੇਂ ਮੂਲ ਰਚਨਾ ਦੀ ‘ਆਤਮਾ’ ਨੂੰ ਅਕਸ਼ੁਣ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥ ਹੈ।

ਆਤਮਤ੍ਰਾਣ

ਵਿਪਦਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਹੀਂ

ਕੇਵਲ ਇੰਨਾ ਹੋ (ਕਰੁਣਾਮਯ)

ਕਦੇ ਨਾ ਵਿਪਦਾ ਵਿੱਚ ਪਾਊਂ ਭੈ।

ਦੁੱਖ-ਤਾਪ ਤੋਂ ਵਿਥਿਤ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵੋ ਸਾਂਤਵਨਾ ਨਹੀਂ ਸਹੀ

ਪਰ ਇੰਨਾ ਹੋਵੇ (ਕਰੁਣਾਮਯ)

ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਰ ਸਕੂੰ ਸਦਾ ਜੈ।

ਕੋਈ ਕਿਤੇ ਸਹਾਇਕ ਨਾ ਮਿਲੇ

ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਬਲ ਪੌਰੁਸ਼ ਨਾ ਹਿੱਲੇ;

ਹਾਨੀ ਉਠਾਣੀ ਪਵੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਲਾਭ ਜੇਕਰ ਵੰਚਨਾ ਰਹੀ

ਤਾਂ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮਾਨੂੰ ਕਸ਼ਯ॥।

ਮੇਰਾ ਤ੍ਰਾਣ ਕਰੋ ਅਨੁਦਿਨ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਹੀਂ

ਬਸ ਇੰਨਾ ਹੋਵੇ (ਕਰੁਣਾਯਮ)

ਤਰਨ ਦੀ ਹੋ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨਾਮਯ।

ਮੇਰਾ ਭਾਰ ਜੇਕਰ ਲਘੂ ਕਰਕੇ ਨਾ ਦੇਵੋ ਸਾਂਤਵਨਾ ਨਹੀਂ ਸਹੀ।

ਕੇਵਲ ਇੰਨਾ ਰੱਖਣਾ ਅਨੁਨਯ-

ਵਹਿਣ ਕਰ ਸਕੂੰ ਇਸਨੂੰ ਨਿਰਭੈ।

ਨਤ ਸ਼ਿਰ ਹੋਕੇ ਸੁੱਖ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ

ਤਵ ਮੁਖ ਪਛਾਣੂੰ ਛਿਨ-ਛਿਨ ਵਿੱਚ।

ਦੁੱਖ-ਰਾਤਰੀ ਵਿੱਚ ਕਰੇ ਵੰਚਨਾ ਮੇਰੀ ਜਿਸ ਦਿਨ ਨਿਖਿਲ ਮਹੀ

ਉਸ ਦਿਨ ਐਸਾ ਹੋ ਕਰੁਣਾਮਯ,

ਤੁਸੀਂ ‘ਤੇ ਕਰੂੰ ਨਹੀਂ ਕੁਝ ਸੰਸ਼ਯ।।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

(ਕ) ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓ-

1. ਕਵੀ ਕਿਸ ਤੋਂ ਅਤੇ ਕੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ?

2. ‘ਵਿਪਦਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਹੀਂ’-ਕਵੀ ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ?

3. ਕਵੀ ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਨਾ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ ਕੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ?

4. ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਕੀ ਅਨੁਨਯ ਕਰਦਾ ਹੈ?

5. ‘ਆਤਮਤ੍ਰਾਣ’ ਸ਼ੀਰਸ਼ਕ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ।

6. ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੀ-ਕੀ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਲਿਖੋ।

7. ਕੀ ਕਵੀ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਗੀਤਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ?

(ਖ) ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ-

1. ਨਤ ਸ਼ਿਰ ਹੋਕੇ ਸੁੱਖ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ

ਤਵ ਮੁਖ ਪਛਾਣੂੰ ਛਿਨ-ਛਿਨ ਵਿੱਚ।

2. ਹਾਨੀ ਉਠਾਣੀ ਪਵੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਲਾਭ ਜੇਕਰ ਵੰਚਨਾ ਰਹੀ

ਤਾਂ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮਾਨੂੰ ਕਸ਼ਯ।

3. ਤਰਨ ਦੀ ਹੋ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨਾਮਯ

ਮੇਰਾ ਭਾਰ ਜੇਕਰ ਲਘੂ ਕਰਕੇ ਨਾ ਦੇਵੋ ਸਾਂਤਵਨਾ ਨਹੀਂ ਸਹੀ।

ਯੋਗਤਾ ਵਿਸਤਾਰ

1. ਰਵੀਂਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਅਨੇਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਗੀਤ ਚੁਣੋ ਅਤੇ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ-ਪਾਠ ਕਰੋ।

2. ਅਨੇਕ ਹੋਰ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕਰੋ; ਜਿਵੇਂ-

(ਕ) ਮਹਾਦੇਵੀ ਵਰਮਾ-ਕਿਆ ਪੂਜਾ ਕਿਆ ਅਰਚਨ ਰੇ!

(ਖ) ਸੂਰਜਕਾਂਤ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਨਿਰਾਲਾ-ਦਲਿਤ ਜਨ ਪਰ ਕਰੋ ਕਰੁਣਾ।

(ਗ) ਇਤਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਨੂੰ ਦੇਣਾ ਦਾਤਾ

ਮਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਨਾ

ਅਸੀਂ ਚੱਲੀਏ ਨੇਕ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਅਸੀਂ ਤੋਂ

ਭੁੱਲ ਕਰਕੇ ਵੀ ਕੋਈ ਭੁੱਲ ਹੋ ਨਾ

ਇਸ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਪੂਰਾ ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਸਮਝੋ ਕਿ ਦੋਨਾਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਸ ‘ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕਰੋ।

ਪਰਿਯੋਜਨਾ ਕਾਰਜ

1. ਰਵੀਂਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪਾਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਗੌਰਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੁਸਤਿਕਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ।

2. ਰਵੀਂਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ‘ਗੀਤਾਂਜਲੀ’ ਨੂੰ ਪੁਸਤਕਾਲੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੜ੍ਹੋ।

3. ਰਵੀਂਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਕਲਕੱਤਾ (ਕੋਲਕਾਤਾ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪੁਸਤਕਾਲੇ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰੋ।

4. ਰਵੀਂਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਅਨੇਕ ਗੀਤ ਲਿਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਰਵੀਂਦਰ ਸੰਗੀਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰਵੀਂਦਰ ਸੰਗੀਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕੈਸੇਟ ਅਤੇ ਸੀ.ਡੀ. ਲੈ ਕੇ ਸੁਣੋ।

ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ