ਕਬੀਰ ਦਾ ਜਨਮ 1398 ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਾਨੰਦ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਕਬੀਰ ਨੇ 120 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਪਾਈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਮ ਕੁਝ ਵਰ੍ਹੇ ਮਗਹਰ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਚਿਰਨਿੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ।

ਕਬੀਰ ਦਾ ਆਵਿਰਭਾਵ ਐਸੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਆਪਣੇ ਚਰਮ ‘ਤੇ ਸਨ। ਕਬੀਰ ਕ੍ਰਾਂਤਦਰਸ਼ੀ ਕਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸਹਿਜ ਹੀ ਮਰਮ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਆਡੰਬਰਾਂ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀ ਚੋਟ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਤਮਾ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵਿਰਹ-ਮਿਲਨ ਦੇ ਭਾਵਪੂਰਨ ਗੀਤ ਗਾਏ ਹਨ। ਕਬੀਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਪੇਖਿਆ ਅਨੁਭਵ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਤਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਈਸ਼ਵਰ ਇੱਕ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੈ, ਅਰੂਪ ਹੈ। ਕਬੀਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੂਰਬੀ ਜਨਪਦ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਨਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਜਨਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਬਦ ਅਤੇ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਜਨ-ਜਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।

ਪਾਠ ਪ੍ਰਵੇਸ਼

‘ਸਾਖੀ’ ਸ਼ਬਦ ‘ਸਾਖੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਹੀ ਤਦਭਵ ਰੂਪ ਹੈ। ਸਾਖੀ ਸ਼ਬਦ ਸਾਖਿਆ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਿਆਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਿਆਨ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਤ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਗਿਆਨ ਦੀ ਹੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਕਬੀਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਖੇਤਰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਕਬੀਰ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਵਧੀ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ, ਭੋਜਪੁਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ‘ਪਚਮੇਲ ਖਿਚੜੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਬੀਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਧੁੱਕੜੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

‘ਸਾਖੀ’ ਵਸਤੁਤ: ਦੋਹਾ ਛੰਦ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ 13 ਅਤੇ 11 ਦੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਨਾਲ 24 ਮਾਤਰਾ। ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਪਾਠ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚ ਦੀ ਸਾਖੀ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤੱਤਗਿਆਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਜਿੰਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉੱਤਨੀ ਹੀ ਯਾਦ ਰਹਿ ਜਾਣ ਯੋਗ ਵੀ।

ਸਾਖੀ

ਐਸੀ ਬਾਂਣੀ ਬੋਲੀਏ, ਮਨ ਕਾ ਆਪਾ ਖੋਇ।
ਅਪਨਾ ਤਨ ਸੀਤਲ ਕਰੈ, ਅਰੁਨ ਕੌਂ ਸੁਖ ਹੋਇ।।

ਕਸਤੂਰੀ ਕੁੰਡਲਿ ਬਸੈ, ਮ੍ਰਿਗ ਢੂੰਢੈ ਬਨ ਮਾਂਹਿ।
ਐਸੈਂ ਘਟਿ ਘਟਿ ਰਾਂਮ ਹੈ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੇਖੈ ਨਾਂਹਿ।।

ਜਬ ਮੈਂ ਥਾ ਤਬ ਹਰਿ ਨਹੀਂ, ਅਬ ਹਰਿ ਹੈਂ ਮੈਂ ਨਾਂਹਿ।
ਸਬ ਅਂਧਿਆਰਾ ਮਿਟਿ ਗਇਆ, ਜਬ ਦੀਪਕ ਦੇਖਿਆ ਮਾਂਹਿ।।

ਸੁਖਿਆ ਸਬ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਖਾਇਐ ਅਰੂ ਸੋਵੈ।
ਦੁਖਿਆ ਦਾਸ ਕਬੀਰ ਹੈ, ਜਾਗੈ ਅਰੂ ਰੋਵੈ।।

ਬਿਰਹਿ ਭੁਵੰਗਮ ਤਨ ਬਸੈ, ਮੰਤਰ ਨ ਲਾਗੈ ਕੋਇ।
ਰਾਮ ਬਿਯੋਗੀ ਨਾ ਜਿਵੈ, ਜਿਵੈ ਤੋ ਬੌਰਾ ਹੋਇ।।

ਨਿੰਦਕ ਨੇੜਾ ਰਾਖੀਏ, ਆਂਗਣਿ ਕੁਟੀ ਬਂਧਾਇ।
ਬਿਨ ਸਾਬਣ ਪਾਂਣੋ ਬਿਨਾ, ਨਿਰਮਲ ਕਰੇ ਸੁਭਾਇ।।

ਪੋਥੀ ਪੜ੍ਹਿ ਪੜ੍ਹਿ ਜਗ ਮੁਵਾ, ਪੰਡਿਤ ਭਇਆ ਨ ਕੋਇ।
ਐਕੈ ਅਸ਼ਿਰ ਪੀਵ ਕਾ, ਪੜ੍ਹੈ ਸੁ ਪੰਡਿਤ ਹੋਇ।।

ਹਮ ਘਰ ਜਾਲਿਆ ਆਪਣਾਂ, ਲੀਆ ਮੁਰਾੜਾ ਹਾਥਿ।
ਅਬ ਘਰ ਜਾਲੌਂ ਤਾਸ ਕਾ, ਜੇ ਚਲੈ ਹਮਾਰੇ ਸਾਥਿ॥

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

(ਕ) ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓ-

1. ਮਿੱਠੀ ਵਾਣੀ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤਨ ਨੂੰ ਸ਼ੀਤਲਤਾ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

2. ਦੀਪਕ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ‘ਤੇ ਅੰਧਿਆਰਾ ਕਿਵੇਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਸਾਖੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ।

3. ਈਸ਼ਵਰ ਕਣ-ਕਣ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਤ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਪਾਉਂਦੇ?

4. ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਵਿਅਕਤੀ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਕੌਣ? ਇੱਥੇ ‘ਸੋਣਾ’ ਅਤੇ ‘ਜਾਗਣਾ’ ਕਿਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ? ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ? ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ।

5. ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਬੀਰ ਨੇ ਕੀ ਉਪਾਅ ਸੁਝਾਇਆ ਹੈ?

6. ‘ਐਕੈ ਅਸ਼ਿਰ ਪੀਵ ਕਾ, ਪੜ੍ਹੈ ਸੁ ਪੰਡਿਤ ਹੋਇ’-ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਕਵੀ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ?

7. ਕਬੀਰ ਦੀਆਂ ਉਦਧਤ ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ।

(ਖ) ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਦਾ ਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ-

1. ਬਿਰਹਿ ਭੁਵੰਗਮ ਤਨ ਬਸੈ, ਮੰਤਰ ਨ ਲਾਗੈ ਕੋਇ।

2. ਕਸਤੂਰੀ ਕੁੰਡਲਿ ਬਸੈ, ਮ੍ਰਿਗ ਢੂੰਢੈ ਬਨ ਮਾਂਹਿ।

3. ਜਬ ਮੈਂ ਥਾ ਤਬ ਹਰਿ ਨਹੀਂ, ਅਬ ਹਰਿ ਹੈਂ ਮੈਂ ਨਾਂਹਿ।

4. ਪੋਥੀ ਪੜ੍ਹਿ ਪੜ੍ਹਿ ਜਗ ਮੁਵਾ, ਪੰਡਿਤ ਭਇਆ ਨ ਕੋਇ।

ਭਾਸ਼ਾ ਅਧਿਐਨ

1. ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰੂਪ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਖੋਉਦਾਹਰਣ- ਜਿਵੈ - ਜੀਨਾ ਅਰੁਨ, ਮਾਂਹਿ, ਦੇਖਿਆ, ਭੁਵੰਗਮ, ਨੇੜਾ, ਆਂਗਣਿ, ਸਾਬਣ, ਮੁਵਾ, ਪੀਵ, ਜਾਲੌਂ, ਤਾਸ।

ਯੋਗਤਾ ਵਿਸਤਾਰ

1. ‘ਸਾਧੂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਾ ਸਹਿਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਨੈਸ਼ੀਲਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ’ ਤੇ ‘ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਵਾਣੀ ਬੋਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ’-ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰੋ।

2. ਕਸਤੂਰੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ।

ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਕਾਰਜ

1. ਮਿੱਠੀ ਵਾਣੀ / ਬੋਲੀ ਸੰਬੰਧੀ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰੇਮ ਸੰਬੰਧੀ ਦੋਹਿਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰ ਚਾਰਟ ‘ਤੇ ਲਿਖ ਕੇ ਭਿੱਤੀ ਪੱਤਰਿਕਾ ‘ਤੇ ਲਗਾਓ।

2. ਕਬੀਰ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ ਅਤੇ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਆਕਸ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੋ।

ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ