କବୀରଙ୍କ ଜନ୍ମ 1398 ମସିହାରେ କାଶୀରେ ହୋଇଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ଗୁରୁ ରାମାନନ୍ଦଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ କବୀର 120 ବର୍ଷ ବୟସ ପାଇଥିଲେ । ଜୀବନର ଶେଷ କିଛି ବର୍ଷ ସେ ମଗହରରେ ବିତାଇଥିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଚିରନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ ହୋଇଗଲେ ।

କବୀରଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ ଏଭଳି ସମୟରେ ହୋଇଥିଲା ଯେତେବେଳେ ରାଜନୈତିକ, ଧାର୍ମିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ କ୍ରାନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ଚରମରେ ଥିଲା । କବୀର ଜଣେ କ୍ରାନ୍ତଦର୍ଶୀ କବି ଥିଲେ । ତାଙ୍କ କବିତାରେ ଗଭୀର ସାମାଜିକ ଚେତନା ପ୍ରକଟ ହୋଇଥାଏ । ତାଙ୍କ କବିତା ସହଜରେ ମର୍ମକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥାଏ । ଏକ ପାଖରେ ଧର୍ମର ବାହ୍ୟାଡମ୍ବର ଉପରେ ସେ ଗଭୀର ଏବଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଆଘାତ କରିଛନ୍ତି ତ ଅନ୍ୟ ପାଖରେ ଆତ୍ମା-ପରମାତ୍ମା ବିଚ୍ଛେଦ-ମିଳନର ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୀତ ଗାଇଛନ୍ତି । କବୀର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଜ୍ଞାନ ଅପେକ୍ଷା ଅନୁଭବ ଜ୍ଞାନକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉଥିଲେ । ତାଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ଥିଲା ଏବଂ ସେ ମାନୁଥିଲେ ଯେ ଈଶ୍ୱର ଜଣେ, ସେ ନିର୍ବିକାର, ଅରୂପ । କବୀରଙ୍କ ଭାଷା ପୂର୍ବୀ ଜନପଦର ଭାଷା ଥିଲା । ସେ ଜନଚେତନା ଏବଂ ଜନଭାବନାକୁ ନିଜ ସବଦ ଏବଂ ସାଖୀମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଜନ-ଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚାଇଥିଲେ ।

ପାଠ ପ୍ରବେଶ

‘ସାଖୀ’ ଶବ୍ଦ ‘ସାକ୍ଷୀ’ ଶବ୍ଦର ତଦ୍ଭବ ରୂପ । ସାକ୍ଷୀ ଶବ୍ଦ ସାକ୍ଷ୍ୟରୁ ନିର୍ମିତ ଯାହାର ଅର୍ଥ ହୁଏ-ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜ୍ଞାନ । ଏହି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜ୍ଞାନ ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟକୁ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି । ସନ୍ତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ଅନୁଭବ ଜ୍ଞାନର ହିଁ ମହତ୍ତ୍ୱ, ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଜ୍ଞାନର ନୁହେଁ । କବୀରଙ୍କ ଅନୁଭବ କ୍ଷେତ୍ର ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା । କବୀର ସ୍ଥାନ-ସ୍ଥାନରେ ଭ୍ରମଣ କରି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରୁଥିଲେ । ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ସାଖୀମାନଙ୍କରେ ଅବଧୀ, ରାଜସ୍ଥାନୀ, ଭୋଜପୁରୀ ଏବଂ ପଞ୍ଜାବୀ ଭାଷାର ଶବ୍ଦମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କ ଭାଷାକୁ ‘ପଚମେଲ ଖିଚୁଡ଼ି’ କୁହାଯାଏ । କବୀରଙ୍କ ଭାଷାକୁ ସଧୁକ୍କଡ଼ୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।

‘ସାଖୀ’ ବାସ୍ତବରେ ଦୋହା ଛନ୍ଦ ହିଁ ଯାହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି 13 ଏବଂ 11 ର ବିଶ୍ରାମରୁ 24 ମାତ୍ରା । ପ୍ରସ୍ତୁତ ପାଠର ସାଖୀଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରମାଣ ଯେ ସତ୍ୟର ସାକ୍ଷୀ ଦେଉଥିବା ହିଁ ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟକୁ ଜୀବନର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନର ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି । ଏହି ଶିକ୍ଷା ଯେତେ ପ୍ରଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ସେତିକି ମନେ ରହିଯିବା ଯୋଗ୍ୟ ମଧ୍ୟ ।

ସାଖୀ

ଐସି ବାଁଣୀ ବୋଲିୟେ, ମନ କା ଆପା ଖୋଇ ।
ଅପନା ତନ ସୀତଲ କରୈ, ଔରନ କୌଁ ସୁଖ ହୋଇ ।।

କସ୍ତୂରୀ କୁଂଡଲି ବସୈ, ମୃଗ ଢୂଁଢୈ ବନ ମାଁହି ।
ଐସୈଁ ଘଟି ଘଟି ରାଁମ ହୈ, ଦୁନିୟାଁ ଦେଖୈ ନାଁହିଁ ।।

ଜବ ମୈଁ ଥା ତବ ହରି ନହୀଁ, ଅବ ହରି ହୈଁ ମୈଁ ନାଁହି ।
ସବ ଅଁଧିୟାରା ମିଟି ଗଯା, ଜବ ଦୀପକ ଦେଖ୍ୟା ମାଁହି ।।

ସୁଖିୟା ସବ ସଂସାର ହୈ, ଖାୟୈ ଅରୂ ସୋଵୈ ।
ଦୁଖିୟା ଦାସ କବୀର ହୈ, ଜାଗୈ ଅରୂ ରୋଵୈ ।।

ବିରହ ଭୁବଂଗମ ତନ ବସୈ, ମଂତ୍ର ନ ଲାଗୈ କୋଇ ।
ରାମ ବିୟୋଗୀ ନା ଜିଵୈ, ଜିଵୈ ତୋ ବୌରା ହୋଇ ।।

ନିଂଦକ ନେଡ଼ା ରାଖିୟେ, ଆଁଗଣି କୁଟୀ ବଁଧାଇ ।
ବିନ ସାବଣ ପାଁଣୋଁ ବିନା, ନିରମଲ କରେ ସୁଭାଇ ।।

ପୋଥୀ ପଢ଼ି ପଢ଼ି ଜଗ ମୁଵା, ପଂଡିତ ଭୟା ନ କୋଇ ।
ଐକୈ ଅଷିର ପୀବ କା, ପଢ଼ୈ ସୁ ପଂଡିତ ହୋଇ ।।

ହମ ଘର ଜାଲ୍ୟା ଆପଣାଁ, ଲିୟା ମୁରାଡ଼ା ହାଥି ।
ଅବ ଘର ଜାଲୌଁ ତାସ କା, ଜେ ଚଲୈ ହମାରେ ସାଥି ॥

ପ୍ରଶ୍ନ-ଅଭ୍ୟାସ

(କ) ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରଶ୍ନମାନଙ୍କର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତୁ-

1. ମିଠା ବାଣୀ କହିବାରୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସୁଖ ଏବଂ ନିଜ ଶରୀରକୁ ଶୀତଳତା କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ?

2. ଦୀପକ ଦେଖାଦେବା ପରେ ଅନ୍ଧକାର କିପରି ମିଟିଯାଏ? ସାଖୀର ସନ୍ଦର୍ଭରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ ।

3. ଈଶ୍ୱର କଣ-କଣରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ କାହିଁକି ଦେଖିପାରୁନାହୁଁ?

4. ସଂସାରରେ ସୁଖୀ ବ୍ୟକ୍ତି କିଏ ଏବଂ ଦୁଃଖୀ କିଏ? ଏଠାରେ ‘ଶୋଇବା’ ଏବଂ ‘ଜାଗିବା’ କାହାର ପ୍ରତୀକ? ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ ଏଠାରେ କାହିଁକି କରାଯାଇଛି? ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ ।

5. ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ନିର୍ମଳ ରଖିବା ପାଇଁ କବୀର କି ଉପାୟ ସୂଚନା ଦେଇଛନ୍ତି?

6. ‘ଐକୈ ଅଷିର ପୀବ କା, ପଢ଼ୈ ସୁ ପଂଡିତ ହୋଇ’-ଏହି ପଂକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କବି କ’ଣ କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି?

7. କବୀରଙ୍କ ଉଦ୍ଧୃତ ସାଖୀମାନଙ୍କର ଭାଷାର ବିଶେଷତା ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ ।

(ଖ) ନିମ୍ନଲିଖିତର ଭାବ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ-

1. ବିରହ ଭୁବଂଗମ ତନ ବସୈ, ମଂତ୍ର ନ ଲାଗୈ କୋଇ ।

2. କସ୍ତୂରୀ କୁଂଡଲି ବସୈ, ମୃଗ ଢୂଁଢୈ ବନ ମାଁହି ।

3. ଜବ ମୈଁ ଥା ତବ ହରି ନହୀଁ, ଅବ ହରି ହୈଁ ମୈଁ ନାଁହି ।

4. ପୋଥୀ ପଢ଼ି ପଢ଼ି ଜଗ ମୁଵା, ପଂଡିତ ଭୟା ନ କୋଇ ।

ଭାଷା ଅଧ୍ୟୟନ

1. ପାଠରେ ଆସିଥିବା ନିମ୍ନଲିଖିତ ଶବ୍ଦମାନଙ୍କର ପ୍ରଚଳିତ ରୂପ ଉଦାହରଣ ଅନୁସାରେ ଲେଖନ୍ତୁ-ଉଦାହରଣ- ଜିଵୈ - ଜୀବନ ଔରନ, ମାଁହି, ଦେଖ୍ୟା, ଭୁବଂଗମ, ନେଡ଼ା, ଆଁଗଣି, ସାବଣ, ମୁଵା, ପୀବ, ଜାଲୌଁ, ତାସ ।

ଯୋଗ୍ୟତା ବିସ୍ତାର

1. ‘ସାଧୁରେ ନିନ୍ଦା ସହନ କରିବାରୁ ବିନୟଶୀଳତା ଆସେ’ ଏବଂ ‘ବ୍ୟକ୍ତିର ମିଠା ଏବଂ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ବାଣୀ କହିବା ଉଚିତ୍’-ଏହି ବିଷୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ଶ୍ରେଣୀରେ ଆଲୋଚନା ଆୟୋଜନ କରନ୍ତୁ ।

2. କସ୍ତୂରୀ ସମ୍ପର୍କରେ ଜାଣକାରୀ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତୁ ।

ପରିଯୋଜନା କାର୍ଯ୍ୟ

1. ମିଠା ବାଣୀ / ବୋଲି ସମ୍ପର୍କୀୟ ଏବଂ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରେମ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଦୋହାମାନଙ୍କ ସଂକଳନ କରି ଚାର୍ଟ ଉପରେ ଲେଖି ଭିତ୍ତି ପତ୍ରିକାରେ ଲଗାନ୍ତୁ ।

2. କବୀରଙ୍କ ସାଖୀମାନଙ୍କୁ ମନେରଖନ୍ତୁ ଏବଂ ଶ୍ରେଣୀରେ ଅନ୍ତ୍ୟାକ୍ଷରୀରେ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତୁ ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ ଏବଂ ଟିପ୍ପଣୀ