ਭਦੰਤ ਆਨੰਦ ਕੌਸਲਯਾਯਨ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1905 ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਬਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸੋਹਾਣਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਮ ਹਰਨਾਮ ਦਾਸ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬੀ.ਏ. ਕੀਤਾ। ਅਨਨਯ ਹਿੰਦੀ ਸੇਵੀ ਕੌਸਲਯਾਯਨ ਜੀ ਬੋਧੀ ਭਿਖਸ਼ੂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਅਰਸੇ ਤੱਕ ਵਰਧਾ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਸੰਨ 1988 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਧਨ ਹੋ ਗਿਆ।

ਭਦੰਤ ਆਨੰਦ ਕੌਸਲਯਾਯਨ ਦੀਆਂ 20 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿਖਸ਼ੂ ਦੇ ਪੱਤਰ, ਜੋ ਭੁੱਲ ਨਾ ਸਕਾ, ਆਹ! ਐਸੀ ਦਰਿਦਰਤਾ, ਬਹਾਨੇਬਾਜ਼ੀ, ਜੇ ਬਾਬਾ ਨਾ ਹੁੰਦੇ, ਰੇਲ ਦਾ ਟਿਕਟ, ਕਿਥੇ ਕੀ ਦੇਖਿਆ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਬੋਧਧਰਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਅਨੇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹੈ।

ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਭ੍ਰਮਣ ਨੇ ਭਦੰਤ ਜੀ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿਧ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਸੰਮੇਲਨ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਮਿਤੀ, ਵਰਧਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਤੋਂ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਏਵੰ ਕ੍ਰਿਤਿਤਵ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਸਰਲ, ਸਹਜ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਬੰਧ, ਸੰਸਮਰਣ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਕਾਫ਼ੀ ਚਰਚਿਤ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨਿਬੰਧ ਸਾਨੂੰ ਸਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਨੇਕ ਜਟਿਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਿਬੰਧ ਵਿੱਚ ਭਦੰਤ ਆਨੰਦ ਕੌਸਲਯਾਯਨ ਜੀ ਨੇ ਅਨੇਕ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੇ ਕੇ ਇਹ ਦੱਸਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਵਸਤੂ ਹਨ ਅਥਵਾ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ। ਉਹ ਸਭਿਅਤਾ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਨਵ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਵਸਤੂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਬੰਟਵਾਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਸਭਿਅਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ।

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ

ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ; ਐਸੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਸਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਭੌਤਿਕ-ਸਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ-ਸਭਿਅਤਾ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਅਰਥ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਗਲਤ-ਸਲਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਇੱਕ ਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਅਥਵਾ ਦੋ ਵਸਤੂਆਂ? ਜੇ ਦੋ ਹਨ ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ। ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਦੋਂ ਮਾਨਵ ਸਮਾਜ ਦਾ ਅਗਨੀ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਤਾਂ ਘਰ-ਘਰ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਜਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਅੱਗ ਦਾ ਆਵਿਸ਼ਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਆਵਿਸ਼ਕਰਤਾ ਹੋਵੇਗਾ!

ਅਥਵਾ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਦੋਂ ਮਾਨਵ ਨੂੰ ਸੂਈ-ਧਾਗੇ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਬਾਤ ਆਈ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਲੋਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਘਿਸ ਕੇ ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਛੇਦ ਕੇ ਅਤੇ ਛੇਦ ਵਿੱਚ ਧਾਗਾ ਪਿਰੋ ਕੇ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਇੱਕ ਸਾਥ ਜੋੜੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਆਵਿਸ਼ਕਰਤਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ!

ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦੋ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ; ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਹਰਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਦਾ ਆਵਿਸ਼ਕਾਰ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਅੱਗ ਦਾ ਆਵਿਸ਼ਕਾਰ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੂਜੇ ਸੂਈ-ਧਾਗੇ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਸੂਈ-ਧਾਗੇ ਦਾ ਆਵਿਸ਼ਕਾਰ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਸੂਈ-ਧਾਗੇ ਦਾ ਆਵਿਸ਼ਕਾਰ।

ਜਿਸ ਯੋਗਤਾ, ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਥਵਾ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਅੱਗ ਦਾ ਵ ਸੂਈ-ਧਾਗੇ ਦਾ ਆਵਿਸ਼ਕਾਰ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਹੈ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੁਆਰਾ ਜੋ ਆਵਿਸ਼ਕਾਰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਚੀਜ਼ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਆਵਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤੀ, ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਸਭਿਅਤਾ।

ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਚੀਜ਼, ਜਿੰਨੀ ਵੱਧ ਵ ਜਿਹੀ ਪਰਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਨਾ ਹੀ ਵੱਧ ਵ ਵੈਸਾ ਹੀ ਪਰਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਆਵਿਸ਼ਕਰਤਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਸਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜ ਤੋਂ ਅਨਾਯਾਸ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੇ ਅਥਵਾ ਉਸਦੇ ਵਿਵੇਕ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਵੇਂ ਤੱਥ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸੰਤਾਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜ ਤੋਂ ਉਹ ਵਸਤੂ ਅਨਾਯਾਸ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜ ਦੀ ਭਾਂਤ ਸਭਿਅ ਭਲੇ ਹੀ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕਹਿਲਾ ਸਕਦਾ। ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਉਦਾਹਰਣ ਲਓ। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਗੁਰੂਤਾਵਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਆਵਿਸ਼ਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮਾਨਵ ਸੀ। ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਗੁਰੂਤਾਵਕਰਸ਼ਣ ਤੋਂ ਤਾਂ ਪਰਿਚਿਤ ਹੈ ਹੀ; ਪਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਬਾਤਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਨਿਊਟਨ ਅਪਰਿਚਿਤ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਐਸਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਅਪੇਖਿਆ ਵੱਧ ਸਭਿਅ ਭਲੇ ਹੀ ਕਹਿ ਸਕੀਏ; ਪਰ ਨਿਊਟਨ ਜਿੰਨਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ।

ਅੱਗ ਦੇ ਆਵਿਸ਼ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕਦਾਚਿਤ ਪੇਟ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਰਹੀ। ਸੂਈ-ਧਾਗੇ ਦੇ ਆਵਿਸ਼ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਸ਼ੀਤੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੱਥ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਉਸ ਆਦਮੀ ਦੀ ਜਿਸਦਾ ਪੇਟ ਭਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਤਨ ਢੱਕਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਰਾਤ ਦੇ ਜਗਮਗਾਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਸ ਲਈ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ ਕਿ ਆਖਿਰ ਇਹ ਮੋਤੀ ਭਰਿਆ ਥਾਲ ਕੀ ਹੈ? ਪੇਟ ਭਰਨ ਅਤੇ ਤਨ ਢੱਕਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਜਨਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੇਟ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਤਨ ਢੱਕਿਆ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਐਸਾ ਮਾਨਵ ਜੋ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਨਿਠੱਲਾ ਨਹੀਂ ਬੈਠ ਸਕਦਾ। ਸਾਡੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅੰਸ਼ ਸਾਨੂੰ ਐਸੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਆਦਮੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਸਥੂਲ ਭੌਤਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਸਾਨੂੰ ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੱਥ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਵਸੀਭੂਤ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਸਹਜ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਹੀ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਨਾ ਸੌ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਮਨੀਸ਼ੀ ਸਾਡੇ ਅੱਜ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਐਸਾ ਹੀ ਪ੍ਰਥਮ ਪੁਰਸਕਰਤਾ ਸੀ।

ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ, ਗਿਆਨੇਪਸਾ-ਕੀ ਇਹ ਦੋ ਹੀ ਮਾਨਵ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਹਨ? ਦੂਜੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਕੌਰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਦਾ ਕੌਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਬਾਤ ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਝਦੀ ਹੈ? ਰੋਗੀ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਲਏ ਜੋ ਮਾਤਾ ਬੈਠੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਖਿਰ ਐਸਾ

ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੂਸ ਦਾ ਭਾਗਵਿਧਾਤਾ ਲੈਨਿਨ ਆਪਣੀ ਡੈਸਕ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਡਬਲ ਰੋਟੀ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਟੁਕੜੇ ਆਪ ਨਾ ਖਾ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਖਿਰ ਐਸਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਸੀ? ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਦੇਖਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ ਅੱਜ ਨਹੀਂ, ਅੱਜ ਤੋਂ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਧਾਰਥ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਕੇਵਲ ਇਸ ਲਈ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਵਸੀਭੂਤ ਲੜਦੀ-ਕੱਟਦੀ ਮਾਨਵਤਾ ਸੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿ ਸਕੇ।

ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਮਾਨਵ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਜੋ ਯੋਗਤਾ ਅੱਗ ਵ ਸੂਈ-ਧਾਗੇ ਦਾ ਆਵਿਸ਼ਕਾਰ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਵੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ ਜੋ ਯੋਗਤਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਯੋਗਤਾ ਕਿਸੇ ਮਹਾਮਾਨਵ ਤੋਂ ਸਰਵਸਵ ਤਿਆਗ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ।

ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾ ? ਸਭਿਅਤਾ ਹੈ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ। ਸਾਡੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਸਾਡੇ ਓਢਣ ਪਹਿਨਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਸਾਡੇ ਗਮਨਾ-ਗਮਨ ਦੇ ਸਾਧਨ, ਸਾਡੇ ਪਰਸਪਰ ਕੱਟ ਮਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ; ਸਭ ਸਾਡੀ ਸਭਿਅਤਾ ਹਨ। ਮਾਨਵ ਦੀ ਜੋ ਯੋਗਤਾ ਉਸ ਤੋਂ ਆਤਮ-ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਆਵਿਸ਼ਕਾਰ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਕਹੀਏ ਜਾਂ ਅਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ? ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਆਤਮ-ਵਿਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਉਸਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਸਮਝੀਏ ਜਾਂ ਅਸਭਿਅਤਾ? ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਜੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਨਾਤਾ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਅਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਐਸੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਅਵਸ਼ੰਭਾਵੀ ਪਰਿਣਾਮ ਅਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਅਤਿਰਿਕਤ ਦੂਜਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਜਿਸ ਕੂੜੇ-ਕਰਕਟ ਦੇ ਢੇਰ ਦਾ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ ਨਾ ਰਕਸ਼ਣੀ ਵਸਤੂ। ਖ਼ਣ-ਖ਼ਣ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਬੈਠਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮਾਨਵ ਨੇ ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਜਾ ਅਤੇ ਮੈਤਰੀ ਭਾਵ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਤੱਥ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਦੇਖੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਰਕਸ਼ਾ ਲਈ ਦਲਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।

ਮਾਨਵ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਇੱਕ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਵਸਤੂ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਅੰਸ਼ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਲਿਆਣਕਰ ਦੀ ਅਪੇਖਿਆ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਥਾਈ ਵੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

1. ਲੇਖਕ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ‘ਸਭਿਅਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ’ ਦੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਣ ਪਾਈ ਹੈ?

2. ਅੱਗ ਦੀ ਖੋਜ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਖੋਜ ਕਿਉਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਖੋਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੋਮੇ ਕੀ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ?

3. ਵਾਸਤਵਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਅਕਤੀ’ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

4. ਨਿਊਟਨ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮਾਨਵ ਕਹਿਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਿਹੜੇ ਤਰਕ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ? ਨਿਊਟਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਏਵੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਕਈ ਦੂਜੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਨਿਊਟਨ ਵਰਗੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕਹਿਲਾ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂ?

5. ਕਿਹੜੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਸੂਈ-ਧਾਗੇ ਦਾ ਆਵਿਸ਼ਕਾਰ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ?

6. “ਮਾਨਵ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਇੱਕ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਵਸਤੂ ਹੈ।” ਕਿਸੇ ਦੋ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰੋ ਜਦੋਂ-

(ਕ) ਮਾਨਵ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।

(ਖ) ਜਦੋਂ ਮਾਨਵ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੱਤਾ।

7. ਆਸ਼ਯ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ-

(ਕ) ਮਾਨਵ ਦੀ ਜੋ ਯੋਗਤਾ ਉਸ ਤੋਂ ਆਤਮ-ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਆਵਿਸ਼ਕਾਰ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਕਹੀਏ ਜਾਂ ਅਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ?

ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ

8. ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਸਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸੋਚਦੇ ਹੋ, ਲਿਖੋ।

ਭਾਸ਼ਾ-ਅਧਿਐਨ

9. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਮਾਸਿਕ ਪਦਾਂ ਦਾ ਵਿਗ੍ਰਹ ਕਰ ਕੇ ਸਮਾਸ ਦਾ ਭੇਦ ਵੀ ਲਿਖੋ-

ਗਲਤ-ਸਲਤ

ਮਹਾਮਾਨਵ

ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ

ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ

ਆਤਮ-ਵਿਨਾਸ਼

ਪਦਦਲਿਤ

ਯਥੋਚਿਤ

ਸੁਲੋਚਨਾ

ਪਾਠੇਤਰ ਸਕਰਿਅਤਾ

• ‘ਸਥੂਲ ਭੌਤਿਕ ਕਾਰਨ ਹੀ ਆਵਿਸ਼ਕਾਰਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।’ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਤਾ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰੋ।

• ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੋਜਾਂ ਅਤੇ ਆਵਿਸ਼ਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਤਿਆਰ ਕਰੋ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ?

ਸ਼ਬਦ-ਸੰਪਦਾ

ਟਿੱਪਣੀ