ভদন্ত আনন্দ কৌশল্যায়নৰ জন্ম সন ১৯০৫ চনত তৎকালীন পঞ্জাবৰ অম্বালা জিলাৰ সোহানা গাঁৱত হৈছিল। তেওঁৰ শৈশৱৰ নাম আছিল হৰনাম দাস। তেওঁ লাহোৰৰ নেচনেল কলেজৰ পৰা বি.এ. পাছ কৰিছিল। অনন্য হিন্দী সেৱী কৌশল্যায়নজী বৌদ্ধ ভিক্ষু আছিল আৰু তেওঁ দেশ-বিদেশৰ যথেষ্ট ভ্ৰমণ কৰিছিল আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰচাৰ-প্ৰসাৰৰ বাবে নিজৰ গোটেই জীৱন উৎসৰ্গা কৰিছিল। তেওঁ গান্ধীজীৰ সৈতে দীৰ্ঘদিন ধৰি ৱৰ্ধাত আছিল। সন ১৯৮৮ চনত তেওঁৰ মৃত্যু হয়।

ভদন্ত আনন্দ কৌশল্যায়নৰ ২০ তকৈ অধিক পুথি প্ৰকাশিত হৈছে। য’ত ভিক্ষুৰ পত্ৰ, যো ভুল না সকা, আহ! এছী দৰিদ্ৰতা, বহানেবাজী, যদি বাবা না হোতে, ৰেল কা টিকট, কাহাঁ ক্যা দেখা আদি প্ৰধান। বৌদ্ধধৰ্ম-দৰ্শন সম্পৰ্কীয় তেওঁৰ মৌলিক আৰু অনূদিত বহুতো গ্ৰন্থ আছে য’ত জাতক কথাৰ অনুবাদ বিশেষ উল্লেখযোগ্য।

দেশ-বিদেশৰ ভ্ৰমণে ভদন্তজীক অভিজ্ঞতাৰ ব্যাপকতা প্ৰদান কৰিছিল আৰু তেওঁৰ সৃষ্টিশীলতাক সমৃদ্ধ কৰিছিল। তেওঁ হিন্দী সাহিত্য সম্মিলন, প্ৰয়াগ আৰু ৰাষ্ট্ৰ ভাষা প্ৰচাৰ সমিতি, ৱৰ্ধাৰ মাজেৰে দেশ-বিদেশত হিন্দী ভাষাৰ প্ৰচাৰ-প্ৰসাৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাম কৰিছিল। তেওঁ গান্ধীজীৰ ব্যক্তিত্ব আৰু কৰ্মৰাজিৰ পৰা বিশেষভাৱে প্ৰভাৱিত আছিল। সৰল, সহজ কথোপকথনৰ ভাষাত লিখা তেওঁৰ প্ৰবন্ধ, স্মৃতিচাৰণ আৰু ভ্ৰমণ বৃত্তান্ত যথেষ্ট আলোচিত হৈছে।

সংস্কৃতি প্ৰবন্ধই আমাক সভ্যতা আৰু সংস্কৃতিৰ লগত জড়িত বহুতো জটিল প্ৰশ্নৰ সৈতে সংঘৰ্ষ কৰিবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে। এই প্ৰবন্ধত ভদন্ত আনন্দ কৌশল্যায়নজীয়ে বহুতো উদাহৰণ দি ইয়াক বুজাবলৈ চেষ্টা কৰিছে যে সভ্যতা আৰু সংস্কৃতি কাক বোলে, দুয়োটা একে বস্তু নে পৃথক। তেওঁ সভ্যতাক সংস্কৃতিৰ পৰিণাম বুলি গণ্য কৰি কয় যে মানৱ সংস্কৃতি এক অবিভাজ্য বস্তু। তেওঁ সংস্কৃতিৰ বিভাজন কৰা লোকসকলৰ ওপৰত আচৰিত হয় আৰু দুখো পায়। তেওঁৰ দৃষ্টিত যি মানুহৰ বাবে কল্যাণকাৰী নহয়, সেয়া সভ্যতা নহয় আৰু সংস্কৃতিও নহয়।

সংস্কৃতি

যি শব্দবোৰ আটাইতকৈ কম বুজিব পৰা যায় আৰু যিবোৰৰ ব্যৱহাৰ হয় আটাইতকৈ বেছি; এনে দুটা শব্দ হৈছে সভ্যতা আৰু সংস্কৃতি।

এই দুটা শব্দৰ লগত যেতিয়া বহুতো বিশেষণ লগ লাগি যায়, উদাহৰণস্বৰূপে যেনে ভৌতিক-সভ্যতা আৰু আধ্যাত্মিক-সভ্যতা, তেতিয়া দুয়োটা শব্দৰ যি অলপ-বেছি অৰ্থ বুজিব পৰা যায়, সেয়াও ভুল-শুদ্ধ হৈ যায়। এইটো একে বস্তু নে দুটা বস্তু? যদি দুটা হয় তেন্তে দুয়োটাৰ মাজত কি পাৰ্থক্য? আমি ইয়াক আমাৰ ধৰণেৰে বুজিবলৈ চেষ্টা কৰোঁ। কল্পনা কৰক সেই সময়ৰ যেতিয়া মানৱ সমাজৰ অগ্নি দেৱতাৰ সৈতে সাক্ষাৎ হোৱা নাছিল। আজি ঘৰে ঘৰে চুলহা জ্বলে। যি মানুহে প্ৰথম প্ৰথম অগ্নিৰ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল, সি কিমান ডাঙৰ আৱিষ্কাৰক হ’ব!

অথবা কল্পনা কৰক সেই সময়ৰ যেতিয়া মানৱৰ সূচী-সূতাৰ পৰিচয় নাছিল, যি মানুহৰ মনত প্ৰথম-প্ৰথম কথা আহিছিল যে লোহাৰ এটা টুকুৰাক ঘঁহি তাৰ এটা মূৰ ফুটা কৰি আৰু ফুটাত সূতা পিন্ধাই কাপোৰৰ দুটা টুকুৰা একেলগে লগোৱা যাব পাৰে, সিও কিমান ডাঙৰ আৱিষ্কাৰক আছিল হ’ব!

এই দুটা উদাহৰণৰ ওপৰত চিন্তা কৰক; প্ৰথম উদাহৰণত এটা বস্তু হৈছে কোনো ব্যক্তি বিশেষৰ অগ্নিৰ আৱিষ্কাৰ কৰিব পৰা শক্তি আৰু আনটো বস্তু হৈছে অগ্নিৰ আৱিষ্কাৰ। এইদৰে দ্বিতীয় সূচী-সূতাৰ উদাহৰণত এটা বস্তু হৈছে সূচী-সূতাৰ আৱিষ্কাৰ কৰিব পৰা শক্তি আৰু আনটো বস্তু হৈছে সূচী-সূতাৰ আৱিষ্কাৰ।

যি যোগ্যতা, প্ৰবৃত্তি অথবা প্ৰেৰণাৰ বলত অগ্নিৰ আৰু সূচী-সূতাৰ আৱিষ্কাৰ হৈছিল, সেয়া হৈছে ব্যক্তি বিশেষৰ সংস্কৃতি; আৰু সেই সংস্কৃতিৰ দ্বাৰা যি আৱিষ্কাৰ হৈছিল, যি বস্তু তেওঁ নিজৰ আৰু আনৰ বাবে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল, তাৰ নাম হৈছে সভ্যতা।

যি ব্যক্তিৰ প্ৰথম বস্তু, যিমান বেছি আৰু যেনে পৰিশোধিত পৰিমাণত হ’ব, সেই ব্যক্তি সিমানেই বেছি আৰু তেনে পৰিশোধিত আৱিষ্কাৰক হ’ব।

এজন সংস্কৃত ব্যক্তিয়ে কোনো নতুন বস্তুৰ সন্ধান কৰে; কিন্তু তেওঁৰ সন্তানক সেয়া তেওঁৰ পূৰ্বপুৰুষৰ পৰা সহজেই প্ৰাপ্ত হয়। যি ব্যক্তিৰ বুদ্ধিয়ে অথবা তেওঁৰ বিবেকে যিকোনো নতুন তথ্যৰ দৰ্শন কৰিছিল, সেই ব্যক্তিয়েই প্ৰকৃত সংস্কৃত ব্যক্তি আৰু তেওঁৰ সন্তান যিয়ে নিজৰ পূৰ্বপুৰুষৰ পৰা সেই বস্তু সহজেই প্ৰাপ্ত হৈছে, সি নিজৰ পূৰ্বপুৰুষৰ দৰে সভ্য হ’ব পাৰে, সংস্কৃত বুলি কোৱা নাযাব পাৰে। এটা আধুনিক উদাহৰণ লওক। নিউটনে গুৰুত্বাকৰ্ষণৰ সিদ্ধান্তৰ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। তেওঁ সংস্কৃত মানৱ আছিল। আজিৰ যুগৰ ভৌতিক বিজ্ঞানৰ ছাত্ৰ নিউটনৰ গুৰুত্বাকৰ্ষণৰ সৈতে তো পৰিচিতেই; কিন্তু তাৰ সৈতে তেওঁ আন বহুতো কথাৰ জ্ঞান প্ৰাপ্ত হৈছে যিবোৰৰ পৰা হয়তো নিউটন অজ্ঞেই আছিল। এনে হ’লেও আমি আজিৰ ভৌতিক বিজ্ঞানৰ ছাত্ৰক নিউটনৰ তুলনাত অধিক সভ্য বুলি ক’ব পাৰো; কিন্তু নিউটন যিমান সংস্কৃত বুলি নক’ব পাৰো।

অগ্নিৰ আৱিষ্কাৰত কদাচিত পেটৰ জ্বালাৰ প্ৰেৰণা এটা কাৰণ হৈছিল। সূচী-সূতাৰ আৱিষ্কাৰত হয়তো শীতোষ্ণৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা আৰু শৰীৰক সজোৱাৰ প্ৰবৃত্তিৰ বিশেষ হাত আছিল। এতিয়া কল্পনা কৰক সেই মানুহৰ যিৰ পেট ভৰি আছে, যাৰ গা ঢাকি আছে, কিন্তু যেতিয়া সি মুকলি আকাশৰ তলত শুই থকা ৰাতিৰ জিলিকি থকা তৰাবোৰ চায়, তেতিয়া তাক কেৱল এইবাবেই টোপনি নাহে কিয়নো সি ইয়াক জানিবলৈ ব্যস্ত যে শেষত এই মুকুতা ভৰা থাল কি? পেট ভৰোৱা আৰু গা ঢকাৰ ইচ্ছা মানুহৰ সংস্কৃতিৰ জননী নহয়। পেট ভৰি আৰু গা ঢকি থকাৰ পিছতো এনে মানৱ যি প্ৰকৃততে সংস্কৃত, নিঠল্লা বহি থাকিব নোৱাৰে। আমাৰ সভ্যতাৰ এটা ডাঙৰ অংশ আমাক এনে সংস্কৃত মানুহৰ পৰাহে পাইছো, যাৰ চেতনাৰ ওপৰত স্থূল ভৌতিক কাৰণৰ প্ৰভাৱ প্ৰধান আছিল, কিন্তু তাৰ কিছু অংশ আমাক মণীষীসকলৰ পৰাও পাইছো যিসকলে তথ্য-বিশেষক কোনো ভৌতিক প্ৰেৰণাৰ বশৱৰ্তী হৈ নহয়, বৰঞ্চ তেওঁলোকৰ নিজৰ ভিতৰৰ সহজ সংস্কৃতিৰেহে কাৰণে প্ৰাপ্ত কৰিছিল। ৰাতিৰ তৰাবোৰ চাই নোশোৱাকৈ থকা মণীষী আমাৰ আজিৰ জ্ঞানৰ এনে প্ৰথম পুৰস্কৰ্তা আছিল।

ভৌতিক প্ৰেৰণা, জ্ঞানেপ্সা-এই দুটাই মানৱ সংস্কৃতিৰ মাতা-পিতৃ নে? আনৰ মুখত কৌৰ দিবলৈ যিয়ে নিজৰ মুখৰ কৌৰ এৰি দিয়ে, তাক এই কথা কিয় আৰু কেনেকৈ সূচে? ৰোগী শিশুক গোটেই ৰাতি কোলাত লৈ যি মাতা বহি থাকে, সি শেষত এনে

কিয় কৰে? শুনিবলৈ পোৱা যায় যে ৰাছিয়াৰ ভাগ্যবিধাতা লেনিনে নিজৰ ডেস্কত ৰখা ডবল ৰুটীৰ শুকান টুকুৰা নিজে নাখাই আনক খুৱাই দিছিল। সি শেষত এনে কিয় কৰিছিল? সংসাৰৰ মজদুৰসকলক সুখী দেখাৰ সপোন দেখি কাৰ্ল মাৰ্ক্সে নিজৰ গোটেই জীৱন দুখত কটালে। আৰু এই সকলোতকৈ বেছি আজি নহয়, আজিৰ পৰা আঢ়াই হাজাৰ বছৰ পূৰ্বে সিদ্ধাৰ্থই নিজৰ ঘৰ কেৱল এইবাবেই ত্যাগ কৰিছিল যে কোনো ধৰণে তৃষ্ণাৰ বশৱৰ্তী হৈ লৰি-কটা মানৱতা সুখেৰে থাকিব পাৰে।

আমাৰ বুজত মানৱ সংস্কৃতিৰ যি যোগ্যতা অগ্নি আৰু সূচী-সূতাৰ আৱিষ্কাৰ কৰায়; সেয়াও সংস্কৃতি যি যোগ্যতা তৰাৰ জ্ঞান কৰায়, সেয়াও আছে; আৰু যি যোগ্যতা কোনো মহামানৱৰ পৰা সৰ্বস্ব ত্যাগ কৰায়, সেয়াও সংস্কৃতি।

আৰু সভ্যতা ? সভ্যতা হৈছে সংস্কৃতিৰ পৰিণাম। আমাৰ খোৱা-পিন্ধাৰ ধৰণ, আমাৰ পিন্ধা-উৰাৰ ধৰণ, আমাৰ গমনাগমনৰ সা-সঁজুলি, আমাৰ পৰস্পৰ কটা-মৰাৰ ধৰণ; সকলো আমাৰ সভ্যতা। মানৱৰ যি যোগ্যতা তাক আত্ম-বিনাশৰ সা-সঁজুলিৰ আৱিষ্কাৰ কৰায়, আমি তাক তাৰ সংস্কৃতি বুলি ক’ম নে অসংস্কৃতি? আৰু যি সা-সঁজুলিৰ বলত সি দিন-ৰাতি আত্ম-বিনাশত লাগি আছে, সেইবোৰক আমি তাৰ সভ্যতা বুজিম নে অসভ্যতা? সংস্কৃতিৰ যদি কল্যাণৰ ভাৱনাৰ সৈতে সম্পৰ্ক ছিগি যায় তেন্তে সি অসংস্কৃতি হৈয়েই থাকিব আৰু এনে সংস্কৃতিৰ অবশ্যম্ভাবী পৰিণাম অসভ্যতাৰ বাহিৰে আন কি হ’ব?

সংস্কৃতিৰ নামেৰে যি আবৰ্জনাৰ স্তূপৰ বোধ হয়, সেয়া নহয় সংস্কৃতি নহয় ৰক্ষণীয় বস্তু। ক্ষণ-ক্ষণ পৰিৱৰ্তন হোৱা সংসাৰত কোনো বস্তুকে ধৰি বহি থকা নাযায়। মানৱে যেতিয়া-যেতিয়া প্ৰজ্ঞা আৰু মৈত্ৰী ভাৱেৰে কোনো নতুন তথ্যৰ দৰ্শন কৰিছে তেতিয়া তেওঁ কোনো বস্তু দেখা নাই, যাৰ ৰক্ষাৰ বাবে দলবন্দীৰ প্ৰয়োজন।

মানৱ সংস্কৃতি এক অবিভাজ্য বস্তু আৰু তাত যিমান অংশ কল্যাণৰ, সি অকল্যাণকৰৰ তুলনাত শ্ৰেষ্ঠ নহয় স্থায়ীও।

প্ৰশ্ন-অভ্যাস

1. লেখকৰ দৃষ্টিত ‘সভ্যতা’ আৰু ‘সংস্কৃতি’ৰ সঠিক বুজ এতিয়ালৈকে কিয় গঢ়ি উঠা নাই?

2. অগ্নিৰ আৱিষ্কাৰ এটা বহুত ডাঙৰ আৱিষ্কাৰ কিয় বুলি গণ্য কৰা হয়? এই আৱিষ্কাৰৰ পিছত থকা প্ৰেৰণাৰ মুখ্য উৎস কি হ’ব পাৰে?

3. প্ৰকৃত অৰ্থত ‘সংস্কৃত ব্যক্তি’ কাক বুলিব পাৰি?

4. নিউটনক সংস্কৃত মানৱ বুলি কোৱাৰ পিছত কি যুক্তি দিয়া হৈছে? নিউটনৰ দ্বাৰা প্ৰতিপাদিত সিদ্ধান্ত আৰু জ্ঞানৰ আন বহুতো সূক্ষ্মতা জানা লোকেও নিউটনৰ দৰে সংস্কৃত বুলি কোৱা নাযাব পাৰে, কিয়?

5. কি গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণৰ বাবে সূচী-সূতাৰ আৱিষ্কাৰ হৈছিল হ’ব?

6. “মানৱ সংস্কৃতি এক অবিভাজ্য বস্তু।” যিকোনো দুটা প্ৰসংগৰ উল্লেখ কৰক যেতিয়া-

(ক) মানৱ সংস্কৃতিক বিভাজিত কৰাৰ চেষ্টা কৰা হৈছিল।

(খ) যেতিয়া মানৱ সংস্কৃতিয়ে নিজৰ এক হোৱাৰ প্ৰমাণ দিছিল।

7. আশয় স্পষ্ট কৰক-

(ক) মানৱৰ যি যোগ্যতা তাক আত্ম-বিনাশৰ সা-সঁজুলিৰ আৱিষ্কাৰ কৰায়, আমি তাক তাৰ সংস্কৃতি বুলি ক’ম নে অসংস্কৃতি?

ৰচনা আৰু অভিব্যক্তি

8. লেখকে নিজৰ দৃষ্টিভংগীৰ পৰা সভ্যতা আৰু সংস্কৃতিৰ এটা সংজ্ঞা দিছে। আপুনি সভ্যতা আৰু সংস্কৃতিৰ বিষয়ে কি ভাবে, লিখক।

ভাষা-অধ্যায়ন

9. তলত দিয়া সামাসিক পদবোৰৰ বিগ্ৰহ কৰি সমাসৰ ভেদও লিখক-

গলত-সলত

মহামানৱ

হিন্দু-মুছলিম

সপ্তৰ্ষি

আত্ম-বিনাশ

পদদলিত

যথোচিত

সুলোচনা

পাঠেতৰ সক্ৰিয়তা

• ‘স্থূল ভৌতিক কাৰণেহে আৱিষ্কাৰৰ আধাৰ নহয়।’ এই বিষয়ত বাদ-বিবাদ প্ৰতিযোগিতাৰ আয়োজন কৰক।

• সেই আৱিষ্কাৰ আৰু সন্ধানৰ তালিকা প্ৰস্তুত কৰক যিবোৰ আপোনাৰ দৃষ্টিত বহুত গুৰুত্বপূৰ্ণ?

শব্দ-সম্পদ

টিপ্পনী