ਨਗਾਰਜੁਨ ਦਾ ਜਨਮ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਦਰਭੰਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਤਲਖਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1911 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਮ ਵੈਦਿਆਨਾਥ ਮਿਸ਼ਰ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਫਿਰ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਉਹ ਬਨਾਰਸ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤਾ (ਕੋਲਕਾਤਾ) ਗਏ। 1936 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਗਏ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਹੋਏ। ਦੋ ਸਾਲ ਪ੍ਰਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1938 ਵਿੱਚ ਸਵਦੇਸ਼ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਘੁੰਮਕੜ ਅਤੇ ਅਕੜ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਧਨੀ ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1998 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ-ਯੁਗਧਾਰਾ, ਸਤਰੰਗੇ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਹਜ਼ਾਰ-ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੁਮਨੇ ਕਹਾ ਥਾ, ਪੁਰਾਣੀ ਜੁੱਤੀਆਂ ਦਾ ਕੋਰਸ, ਆਖਿਰ ਐਸਾ ਕਿਆ ਕਹ ਦੀਆ ਮੈਂਨੇ, ਮੈਂ ਮਿਲਟਰੀ ਕਾ ਬੂਢਾ ਘੋੜਾ। ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਪਨਿਆਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਦ੍ਯ ਵਿਧਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਕ੍ਰਿਤਿਤਵ ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਰਚਨਾਵਲੀ ਦੇ ਸੱਤ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਿਕ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ ਹਿੰਦੀ ਅਕਾਦਮੀ, ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸ਼ਿਖਰ ਸਨਮਾਨ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਭਾਰਤ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਪੁਰਸਕਾਰ। ਮੈਥਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦੇਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਰਗਰਮੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਨੇ ਬੰਗਲਾ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਮਾਤ੍ਰਭਾਸ਼ਾ ਮੈਥਿਲੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਯਾਤਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ।

ਲੋਕਜੀਵਨ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਭ੍ਰਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਵਾਰਥ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਪਤਨਸ਼ੀਲ ਹਾਲਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਸਜਗ ਰਹੇ। ਉਹ ਵਿਅੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਹਨ,

ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਕਬੀਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛਾਇਆਵਾਦੋਤਰ ਦੌਰ ਦੇ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਇਕੱਲੇ ਕਵੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਚੌਪਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਿਕ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਰਹੀ। ਉਹ ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਕਵੀ ਹਨ। ਸਮਕਾਲੀ ਬੋਧ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਦੀਆਂ ਅੰਦੋਲਨਧਰਮੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਮਿਲੀ। ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਨੇ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਵੀ।

ਇਹ ਦੰਤੁਰਿਤ ਮੁਸਕਾਨ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮਨੋਹਾਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਦੇਖ ਕੇ ਕਵੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭਾਵ ਉਮੜਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਬਿੰਬਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਵੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਵਿਆਪਤੀ ਅਜਿਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕਠੋਰ ਤੋਂ ਕਠੋਰ ਮਨ ਵੀ ਪਿਘਲ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਦੰਤੁਰਿਤ ਮੁਸਕਾਨ ਦੀ ਮੋਹਕਤਾ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦਾ ਬਾਂਕਪਨ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਫਸਲ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਹਿਲਹਾਉਂਦੀ ਫਸਲ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਫਸਲ ਹੈ ਕੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਿਨ-ਕਿਨ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਫਸਲ ਵਿੱਚ। ਕਵਿਤਾ ਇਹ ਵੀ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਜਨ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਲੈ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਕਹਿਣਾ ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਸਾਨੂੰ ਉਪਭੋਕਤਾ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਦੰਤੁਰਿਤ ਮੁਸਕਾਨ

ਤੁਮਹਾਰੀ ਇਹ ਦੰਤੁਰਿਤ ਮੁਸਕਾਨ

ਮ੍ਰਿਤਕ ਮੇਂ ਭੀ ਡਾਲ ਦੇਗੀ ਜਾਨ

ਧੂਲਿ-ਧੂਸਰ ਤੁਮਹਾਰੇ ਯੇ ਗਾਤ…

ਛੋੜਕਰ ਤਾਲਾਬ ਮੇਰੀ ਝੋਂਪੜੀ ਮੇਂ ਖਿਲ ਰਹੇ ਜਲਜਾਤ

ਪਰਸ ਪਾਕਰ ਤੁਮਹਾਰਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ,

ਪਿਘਲਕਰ ਜਲ ਬਨ ਗਿਆ ਹੋਗਾ ਕਠਿਨ ਪਾਸ਼ਾਣ

ਛੂ ਗਿਆ ਤੁਮਸੇ ਕਿ ਝਰਨੇ ਲਗ ਪੜੇ ਸ਼ੇਫਾਲਿਕਾ ਕੇ ਫੂਲ

ਬਾਂਸ ਥਾ ਕਿ ਬਬੂਲ?

ਤੁਮ ਮੁਝੇ ਪਾਏ ਨਹੀਂ ਪਹਿਚਾਨ?

ਦੇਖਤੇ ਹੀ ਰਹੋਗੇ ਅਨਿਮੇ਷!

ਥਕ ਗਏ ਹੋ?

ਆਂਖ ਲੂੰ ਮੈਂ ਫੇਰ?

ਕਿਆ ਹੁਆ ਯਦਿ ਹੋ ਸਕੇ ਪਰਿਚਿਤ ਨ ਪਹਿਲੀ ਬਾਰ?

ਯਦਿ ਤੁਮਹਾਰੀ ਮਾਂ ਨ ਮਾਧਿਅਮ ਬਨੀ ਹੋਤੀ ਆਜ

ਮੈਂ ਨ ਸਕਤਾ ਦੇਖ

ਮੈਂ ਨ ਪਾਤਾ ਜਾਨ

ਤੁਮਹਾਰੀ ਇਹ ਦੰਤੁਰਿਤ ਮੁਸਕਾਨ

ਧੰਨਯ ਤੁਮ, ਮਾਂ ਭੀ ਤੁਮਹਾਰੀ ਧੰਨਯ!

ਚਿਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮੈਂ ਇਤਰ, ਮੈਂ ਅਨਯ!

ਇਸ ਅਤਿਥਿ ਸੇ ਪ੍ਰਿਯ ਤੁਮਹਾਰਾ ਕਿਆ ਰਹਾ ਸੰਪਰਕ

ਉਂਗਲੀਆਂ ਮਾਂ ਕੀ ਕਰਾਤੀ ਰਹੀ ਹੈਂ ਮਧੁਪਰਕ

ਦੇਖਤੇ ਤੁਮ ਇਧਰ ਕਨਖੀ ਮਾਰ

ਔਰ ਹੋਤੀਂ ਜਬ ਕਿ ਆਂਖੇਂ ਚਾਰ

ਤਬ ਤੁਮਹਾਰੀ ਦੰਤੁਰਿਤ ਮੁਸਕਾਨ

ਮੁਝੇ ਲਗਤੀ ਬੜੀ ਹੀ ਛਵਿਮਾਨ!

ਫਸਲ

ਏਕ ਕੇ ਨਹੀਂ,

ਦੋ ਕੇ ਨਹੀਂ,

ਢੇਰ ਸਾਰੀ ਨਦੀਆਂ ਕੇ ਪਾਨੀ ਕਾ ਜਾਦੂ:

ਏਕ ਕੇ ਨਹੀਂ,

ਦੋ ਕੇ ਨਹੀਂ,

ਲਾਖ-ਲਾਖ ਕੋਟਿ-ਕੋਟਿ ਹਾਥੋਂ ਕੇ ਸਪਰਸ਼ ਕੀ ਗਰਿਮਾ :

ਏਕ ਕੀ ਨਹੀਂ,

ਦੋ ਕੀ ਨਹੀਂ,

ਹਜ਼ਾਰ-ਹਜ਼ਾਰ ਖੇਤੋਂ ਕੀ ਮਿੱਟੀ ਕਾ ਗੁਣ ਧਰਮ:

ਫਸਲ ਕਿਆ ਹੈ?

ਔਰ ਤੋ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਹੈ ਵਹ

ਨਦੀਆਂ ਕੇ ਪਾਨੀ ਕਾ ਜਾਦੂ ਹੈ ਵਹ

ਹਾਥੋਂ ਕੇ ਸਪਰਸ਼ ਕੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ

ਭੂਰੀ-ਕਾਲੀ-ਸੰਦਲੀ ਮਿੱਟੀ ਕਾ ਗੁਣ ਧਰਮ ਹੈ

ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੈ ਸੂਰਜ ਕੀ ਕਿਰਨੋਂ ਕਾ

ਸਿਮਟਾ ਹੁਆ ਸੰਕੋਚ ਹੈ ਹਵਾ ਕੀ ਥਿਰਕਨ ਕਾ!

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

ਇਹ ਦੰਤੁਰਿਤ ਮੁਸਕਾਨ

1. ਬੱਚੇ ਦੀ ਦੰਤੁਰਿਤ ਮੁਸਕਾਨ ਦਾ ਕਵੀ ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ?

2. ਬੱਚੇ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ?

3. ਕਵੀ ਨੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਦੇ ਸੌਂਦਰਯ ਨੂੰ ਕਿਨ-ਕਿਨ ਬਿੰਬਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ?

4. ਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ-

(ਕ) ਛੋੜਕਰ ਤਾਲਾਬ ਮੇਰੀ ਝੋਂਪੜੀ ਮੇਂ ਖਿਲ ਰਹੇ ਜਲਜਾਤ।

(ਖ) ਛੂ ਗਿਆ ਤੁਮਸੇ ਕਿ ਝਰਨੇ ਲਗ ਪੜੇ ਸ਼ੇਫਾਲਿਕਾ ਕੇ ਫੂਲ ਬਾਂਸ ਥਾ ਕਿ ਬਬੂਲ?

ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ

5. ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਵ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਬਣੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਵੱਖਰਤਾ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਕਰੋ।

6. ਦੰਤੁਰਿਤ ਮੁਸਕਾਨ ਤੋਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਓ ਅਤੇ ਤਰਕ ਸਹਿਤ ਉੱਤਰ ਦਿਓ।

7. ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਕਵੀ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਜੋ ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ।

ਪਾਠੇਤਰ ਸਰਗਰਮਤਾ

• ਤੁਸੀਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਿਲੋ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ, ਵਿਵਹਾਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਦੇਖੋ ਅਤੇ ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਜਾਂ ਪੈਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ।

• ਐਨ.ਸੀ.ਈ.ਆਰ.ਟੀ. ਦੁਆਰਾ ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਉੱਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇਖੋ।

ਫਸਲ

1. ਕਵੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਸਲ ਕੀ ਹੈ?

2. ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸਲ ਉਪਜਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਹਨ?

3. ਫਸਲ ਨੂੰ ‘ਹਾਥੋਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਦੀ ਗਰਿਮਾ’ ਅਤੇ ‘ਮਹਿਮਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਕਵੀ ਕੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ?

4. ਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ-

(ਕ) ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੈ ਸੂਰਜ ਕੀ ਕਿਰਨੋਂ ਕਾ

ਸਿਮਟਾ ਹੁਆ ਸੰਕੋਚ ਹੈ ਹਵਾ ਕੀ ਥਿਰਕਨ ਕਾ!

ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ

5. ਕਵੀ ਨੇ ਫਸਲ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ-ਹਜ਼ਾਰ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਗੁਣ-ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਹੈ-

(ਕ) ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਗੁਣ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰੋਗੇ?

(ਖ) ਮੌਜੂਦਾ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਗੁਣ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਿਸ-ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ?

(ਗ) ਮਿੱਟੀ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣਾ ਗੁਣ-ਧਰਮ ਛੱਡਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?

(ਘ) ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਗੁਣ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?

ਪਾਠੇਤਰ ਸਰਗਰਮਤਾ

• ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੀਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ, ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖੇਤੀ-ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੋ।

• ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕਰੋ।

ਸ਼ਬਦ-ਸੰਪਦਾ