ਰਸਖਾਨ

ਰਸਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1548 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਮ ਸਈਅਦ ਇਬਰਾਹਿਮ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਭਗਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਗਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੋਸਵਾਮੀ ਵਿਟਠਲਨਾਥ ਤੋਂ ਦੀਕਸ਼ਾ ਲਈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਜਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਬਸੇ। ਸੰਨ 1628 ਦੇ ਲਗਭਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ।

ਸੁਜਾਨ ਰਸਖਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮਵਾਟਿਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਪਲਬਧ ਕਿਰਤਾਂ ਹਨ। ਰਸਖਾਨ ਰਚਨਾਵਲੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਭਗਤ ਕਵੀ ਰਸਖਾਨ ਦੀ ਅਨੁਰਕਤੀ ਨਾ ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ ਬਲਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਭੂਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨਨਯ ਅਨੁਰਾਗ ਵਿਅਕਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਰੂਪ-ਮਾਧੁਰੀ, ਬ੍ਰਜ-ਮਹਿਮਾ, ਰਾਧਾ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮ-ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਮਨੋਹਰ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਤਨਮਯਤਾ, ਭਾਵ-ਵਿਹਵਲਤਾ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਦੇ ਉਲਲਾਸ ਲਈ ਜਿੰਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ ਉੱਤਨੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਾਰਮਿਕਤਾ, ਸ਼ਬਦ-ਚਯਨ ਤੇ ਵਿਅੰਜਕ ਸ਼ੈਲੀ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਜਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਅਤਿਅੰਤ ਸਰਸ ਅਤੇ ਮਨੋਰਮ ਪ੍ਰਯੋਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰਾ ਭੀ ਸ਼ਬਦਾਡੰਬਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਸੰਕਲਿਤ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸਵੈਏ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਭੂਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਵੀ ਦਾ ਅਨਨਯ ਸਮਰਪਣ-ਭਾਵ ਵਿਅਕਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਰੂਪ-ਸੌਂਦਰਯ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਉਸ ਮੁਗਧਤਾ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੌਥੇ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਮੁਰਲੀ ਦੀ ਧੁਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਦੇ ਅਚੂਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸ਼ਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

ਮਾਨੁਖ ਹੌਂ ਤੋ ਵਹੀ ਰਸਖਾਨਿ ਬਸੌਂ ਬ੍ਰਜ ਗੋਕੁਲ ਗਾਂਵ ਕੇ ਗਵਾਰਨ।

ਜੌ ਪਸੁ ਹੌਂ ਤੋ ਕਹਾ ਬਸ ਮੇਰੋ ਚਰੌਂ ਨਿਤ ਨੰਦ ਕੀ ਧੇਨੁ ਮਝਾਰਨ।।

ਪਾਹਨ ਹੌਂ ਤੋ ਵਹੀ ਗਿਰਿ ਕੋ ਜੋ ਕਿਯੋ ਹਰਿਛਤਰ ਪੁਰੰਦਰ ਧਾਰਨ।

ਜੌ ਖਗ ਹੌਂ ਤੋ ਬਸੇਰੋ ਕਰੌਂ ਮਿਲਿ ਕਾਲਿੰਦੀ ਕੂਲ ਕਦੰਬ ਕੀ ਡਾਰਨ।

ਯਾ ਲਕੁਟੀ ਅਰੁ ਕਾਮਰਿਆ ਪਰ ਰਾਜ ਤਿਹੂੰ ਪੁਰ ਕੋ ਤਜਿ ਡਾਰੌਂ।

ਆਠਹੁੰ ਸਿਧਿ ਨਵੌ ਨਿਧਿ ਕੇ ਸੁਖ ਨੰਦ ਕੀ ਗਾਇ ਚਰਾਇ ਬਿਸਾਰੌ॥।

ਰਸਖਾਨ ਕਬੌਂ ਇਨ ਆਂਖਿਨ ਸੌਂ, ਬ੍ਰਜ ਕੇ ਬਨ ਬਾਗ ਤੜਾਗ ਨਿਹਾਰੌਂ।

ਕੋਟਿਕ ਏ ਕਲਧੌਤ ਕੇ ਧਾਮ ਕਰੀਲ ਕੇ ਕੁੰਜਨ ਊਪਰ ਵਾਰੌਂ।।

ਮੋਰਪਖਾ ਸਿਰ ਊਪਰ ਰਾਖਿਹੌਂ, ਗੁੰਜ ਕੀ ਮਾਲ ਗਰੇਂ ਪਹਿਰੌਂਗੀ।

ਓਢਿ ਪਿਤੰਬਰ ਲੈ ਲਕੁਟੀ ਬਨ ਗੋਧਨ ਗਵਾਰਨਿ ਸੰਗ ਫਿਰੌਂਗੀ।।

ਭਾਵਤੋ ਵੋਹਿ ਮੇਰੋ ਰਸਖਾਨਿ ਸੋਂ ਤੇਰੇ ਕਹੇ ਸਬ ਸਾਂਗ ਕਰੌਂਗੀ।

ਯਾ ਮੁਰਲੀ ਮੁਰਲੀਧਰ ਕੀ ਅਧਰਾਨ ਧਰੀ ਅਧਰਾ ਨ ਧਰੌਂਗੀ।।

ਕਾਰਨਿ ਦੈ ਅਂਗੁਰੀ ਰਹਿਬੋ ਜਬਹੀਂ ਮੁਰਲੀ ਧੁਨਿ ਮੰਦ ਬਜੈਹੈ।

ਮੋਹਨੀ ਤਾਨਨ ਸੋਂ ਰਸਖਾਨਿ ਅਟਾ ਚੜ੍ਹਿ ਗੋਧਨ ਗੈਹੈ ਤੌ ਗੈਹੈ।।

ਟੇਰਿ ਕਹੌਂ ਸਿਗਰੇ ਬ੍ਰਜਲੋਗਨਿ ਕਾਲ੍ਹਿ ਕੋਊ ਕਿਤਨੋ ਸਮੁਝੈਹੈ।

ਮਾਇ ਰੀ ਵਾ ਮੁਖ ਕੀ ਮੁਸਕਾਨਿ ਸਮ੍ਹਾਰੀ ਨ ਜੈਹੈ, ਨ ਜੈਹੈ, ਨ ਜੈਹੈ।।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

1. ਬ੍ਰਜਭੂਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਵੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਕਿਨ-ਕਿਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਹੋਇਆ ਹੈ?

2. ਕਵੀ ਦਾ ਬ੍ਰਜ ਦੇ ਵਨ, ਬਾਗ ਅਤੇ ਤਾਲਾਬ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹਨ?

3. ਇੱਕ ਲਕੁਟੀ ਅਤੇ ਕਾਮਰਿਆ ‘ਤੇ ਕਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਓਛਾਵਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਉਂ ਤਿਆਰ ਹੈ?

4. ਸਖੀ ਨੇ ਗੋਪੀ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਆਗ੍ਰਹ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

5. ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਵੀ ਪਸ਼ੁ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦਾ ਸਾਨਿਧਯ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ?

6. ਚੌਥੇ ਸਵੈਏ ਅਨੁਸਾਰ ਗੋਪੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਵਿਵਸ਼ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ?

7. ਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ-

(ਕ) ਕੋਟਿਕ ਏ ਕਲਧੌਤ ਕੇ ਧਾਮ ਕਰੀਲ ਕੇ ਕੁੰਜਨ ਊਪਰ ਵਾਰੌਂ।

(ਖ) ਮਾਇ ਰੀ ਵਾ ਮੁਖ ਕੀ ਮੁਸਕਾਨਿ ਸਮ੍ਹਾਰੀ ਨ ਜੈਹੈ, ਨ ਜੈਹੈ, ਨ ਜੈਹੈ।

8. ‘ਕਾਲਿੰਦੀ ਕੂਲ ਕਦੰਬ ਕੀ ਡਾਰਨ’ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ?

9. ਕਾਵਿ-ਸੌਂਦਰਯ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ-

ਯਾ ਮੁਰਲੀ ਮੁਰਲੀਧਰ ਕੀ ਅਧਰਾਨ ਧਰੀ ਅਧਰਾ ਨ ਧਰੌਂਗੀ।

ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ

10. ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਸਵੈਏਂ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਜਭੂਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮਾਤ੍ਰਭੂਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕਰੋ।

11. ਰਸਖਾਨ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵੈਏਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਵਾਚਨ ਕਰੋ। ਸਾਥ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੋ ਸਵੈਏਂ ਨੂੰ ਕੰਠਸਥ ਕਰੋ। $84 /$ ਕ੍ਰਿਤਿਜ

ਪਾਠੇਤਰ ਸਕਰਿਅਤਾ

• ਸੂਰਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਰੂਪ-ਸੌਂਦਰਯ ਸੰਬੰਧੀ ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ। $ \qquad $ ਸ਼ਬਦ-ਸੰਪਦਾ$ \qquad $

ਇਹ ਵੀ ਜਾਣੋ

ਸਵੈਯਾ ਛੰਦ - ਇਹ ਇੱਕ ਵਰਣਿਕ ਛੰਦ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 22 ਤੋਂ 26 ਵਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਜਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਛੰਦ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਆਠ ਸਿਧੀਆਂ - ਅਣਿਮਾ, ਮਹਿਮਾ, ਗਰਿਮਾ, ਲਘਿਮਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਪ੍ਰਾਕਾਮਯ, ਈਸ਼ਿਤਵ ਅਤੇ ਵਸ਼ਿਤਵ - ਇਹ ਆਠ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਆਠ ਸਿਧੀਆਂ ਕਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਨਵ ( ਨੌ ) ਨਿਧੀਆਂ - ਪਦਮ, ਮਹਾਪਦਮ, ਸ਼ੰਖ, ਮਕਰ, ਕੱਛਪ, ਮੁਕੁੰਦ, ਕੁੰਦ, ਨੀਲ ਅਤੇ ਖਰਵ - ਇਹ ਕੁਬੇਰ ਦੀਆਂ ਨੌ ਨਿਧੀਆਂ ਕਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।