રસખાન

રસખાનનો જન્મ સન્ 1548માં થયો માનવામાં આવે છે. તેમનું મૂળ નામ સૈયદ ઇબ્રાહીમ હતું અને તેઓ દિલ્હીની આસપાસના રહેવાસી હતા. કૃષ્ણભક્તિએ તેમને એવા મુગ્ધ કરી દીધા કે ગોસ્વામી વિત્થલનાથ પાસેથી દીક્ષા લીધી અને બ્રજભૂમિમાં જઈને વસ્યા. સન્ 1628ની આસપાસ તેમનું અવસાન થયું.

સુજાન રસખાન અને પ્રેમવાટિકા તેમની ઉપલબ્ધ કૃતિઓ છે. રસખાન રચનાવલી નામે તેમની રચનાઓનો સંગ્રહ મળે છે. પ્રમુખ કૃષ્ણભક્ત કવિ રસખાનની અનુરક્તિ માત્ર કૃષ્ણ પ્રત્યે જ નહીં પણ કૃષ્ણ-ભૂમિ પ્રત્યે પણ તેમનો અનન્ય અનુરાગ વ્યક્ત થયો છે. તેમના કાવ્યમાં કૃષ્ણની રૂપ-માધુરી, બ્રજ-મહિમા, રાધા-કૃષ્ણની પ્રેમ-લીલાઓનું મનોહર વર્ણન મળે છે. તેઓ તેમની પ્રેમની તન્મયતા, ભાવ-વિહ્વલતા અને આસક્તિના ઉલ્લાસ માટે જેટલા પ્રસિદ્ધ છે તેટલા જ તેમની ભાષાની માર્મિકતા, શબ્દ-ચયન તથા વ્યંજક શૈલી માટે. તેમની કૃતિઓમાં બ્રજભાષાનો અત્યંત સરસ અને મનોરમ પ્રયોગ મળે છે, જેમાં જરા પણ શબ્દાડંબર નથી.

અહીં સંગ્રહિત પહેલા અને બીજા સવૈયામાં કૃષ્ણ અને કૃષ્ણ-ભૂમિ પ્રત્યે કવિનો અનન્ય સમર્પણ-ભાવ વ્યક્ત થયો છે. ત્રીજા છંદમાં કૃષ્ણના રૂપ-સૌંદર્ય પ્રત્યે ગોપીઓની તે મુગ્ધતાનું ચિત્રણ છે જેમાં તેઓ પોતે જ કૃષ્ણનું રૂપ ધારણ કરી લેવા માંગે છે. ચોથા છંદમાં કૃષ્ણની મુરલીની ધૂન અને તેમની મુસકાનના અચૂક પ્રભાવ તથા ગોપીઓની વિવશતાનું વર્ણન છે.

માનુષ હૌં તો વહી રસખાનિ બસૌં બ્રજ ગોકુલ ગાંવ કે ગ્વારન।

જૌ પસુ હૌં તો કહા બસ મેરો ચરૌં નિત નંદ કી ધેનુ મંઝારન।।

પાહન હૌં તો વહી ગિરિ કો જો કિયો હરિછત્ર પુરંદર ધારન।

જૌ ખગ હૌં તો બસેરો કરૌં મિલિ કાલિંદી કૂલ કદંબ કી ડારન।

યા લકુટી અરુ કામરિયા પર રાજ તિહૂં પુર કો તજિ ડારૌં।

આઠહું સિદ્ધિ નવૌ નિધિ કે સુખ નંદ કી ગાઇ ચરાઇ બિસારૌ॥।

રસખાન કબૌં ઇન આંખિન સૌં, બ્રજ કે બન બાગ તડાગ નિહારૌં।

કોટિક એ કલધૌત કે ધામ કરીલ કે કુંજન ઊપર વારૌં।।

મોરપખા સિર ઊપર રાખિહૌં, ગુંજ કી માલ ગરેં પહિરૌંગી।

ઓઢિ પિતંબર લૈ લકુટી બન ગોધન ગ્વારનિ સંગ ફિરૌંગી।।

ભાવતો વોહિ મેરો રસખાનિ સોં તેરે કહે સબ સ્વાંગ કરૌંગી।

યા મુરલી મુરલીધર કી અધરાન ધરી અધરા ન ધરૌંગી।।

કારનિ દૈ અંગુરી રહિબો જબહીં મુરલી ધુનિ મંદ બજૈહૈ।

મોહની તાનન સોં રસખાનિ અટા ચઢિ ગોધન ગૈહૈ તૌ ગૈહૈ।।

ટેરિ કહૌં સિગરે બ્રજલોગનિ કાલ્હિ કોઊ કિતનો સમુઝૈહૈ।

માઇ રી વા મુખ કી મુસકાનિ સમ્હારી ન જૈહૈ, ન જૈહૈ, ન જૈહૈ।।

પ્રશ્ન-અભ્યાસ

1. બ્રજભૂમિ પ્રત્યે કવિનો પ્રેમ કયા-કયા રૂપોમાં અભિવ્યક્ત થયો છે?

2. કવિનો બ્રજના વન, બાગ અને તળાવને નિહારવાની પાછળ શું કારણ છે?

3. એક લકુટી અને કામરિયા પર કવિ બધું કંઈ ન્યોછાવર કરવા માટે શા માટે તૈયાર છે?

4. સખીએ ગોપીથી કૃષ્ણનું કેવું રૂપ ધારણ કરવાનો આગ્રહ કર્યો હતો? તમારા શબ્દોમાં વર્ણન કરો.

5. તમારા વિચારથી કવિ પશુ, પક્ષી અને પહાડના રૂપમાં પણ કૃષ્ણનું સાન્નિધ્ય શા માટે પ્રાપ્ત કરવા માંગે છે?

6. ચોથા સવૈયા મુજબ ગોપીઓ પોતાને શા માટે વિવશ પાતી છે?

7. ભાવ સ્પષ્ટ કરો-

(ક) કોટિક એ કલધૌત કે ધામ કરીલ કે કુંજન ઊપર વારૌં.

(ખ) માઇ રી વા મુખ કી મુસકાનિ સમ્હારી ન જૈહૈ, ન જૈહૈ, ન જૈહૈ.

8. ‘કાલિંદી કૂલ કદંબ કી ડારન’ માં કયો અલંકાર છે?

9. કાવ્ય-સૌંદર્ય સ્પષ્ટ કરો-

યા મુરલી મુરલીધર કી અધરાન ધરી અધરા ન ધરૌંગી.

રચના અને અભિવ્યક્તિ

10. પ્રસ્તુત સવૈયામાં જે રીતે બ્રજભૂમિ પ્રત્યે પ્રેમ અભિવ્યક્ત થયો છે, તે જ રીતે તમે તમારી માતૃભૂમિ પ્રત્યે તમારા મનોભાવોને અભિવ્યક્ત કરો.

11. રસખાનના આ સવૈયાઓનું શિક્ષકની સહાયતાથી વર્ગમાં આદર્શ વાચન કરો. સાથે જ કોઈ પણ બે સવૈયાઓ કંઠસ્થ કરો. $84 /$ ક્ષિતિજ

પાઠેતર સક્રિયતા

• સૂરદાસ દ્વારા રચિત કૃષ્ણના રૂપ-સૌંદર્ય સંબંધી પદો વાંચો. $ \qquad $ શબ્દ-સંપદા$ \qquad $

આ પણ જાણો

સવૈયા છંદ - આ એક વર્ણિક છંદ છે જેમાં 22 થી 26 વર્ણ હોય છે. આ બ્રજભાષાનો બહુપ્રચલિત છંદ રહ્યો છે.

આઠ સિદ્ધિઓ - અણિમા, મહિમા, ગરિમા, લઘિમા, પ્રાપ્તિ, પ્રાકામ્ય, ઈશિત્વ અને વશિત્વ - આ આઠ અલૌકિક શક્તિઓ આઠ સિદ્ધિઓ કહેવાય છે.

નવ ( નવ ) નિધિઓ - પદ્મ, મહાપદ્મ, શંખ, મકર, કચ્છપ, મુકુંદ, કુંદ, નીલ અને ખર્વ - આ કુબેરની નવ નિધિઓ કહેવાય છે.