ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਐਸੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਪੱਛਮ, ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸੀ, ਪਨਾਰ, ਮਹਾਨੰਦਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਬਾਢ੍ਹ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਆਕਰ ਪਨਾਹ’ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਵਣ-ਭਾਦੋਂ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੇਨ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸਪਾਟ ਪਰਤੀ" ਉੱਤੇ ਗਾਂ, ਬੈਲ, ਭੈਂਸ, ਬੱਕਰਿਆਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਝੁੰਡ-ਮੁੰਡ ਦੇਖਕੇ ਹੀ ਲੋਕ ਬਾਢ੍ਹ ਦੀ ਵਿਭੀਸ਼ਿਕਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪਰਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਅਧਿਕਾਂਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਤੈਰਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਕਿੰਤੁ ਦਸ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਤੱਕ-ਬੌਏ ਸਕਾਉਟ, ਸਵੈਂਸੇਵਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਜਕਰਤਾ ਅਥਵਾ ਰਿਲੀਫ਼ਵਰਕਰ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਨਾਲ ਬਾਢ੍ਹ-ਪੀੜਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਗੱਲ? ਹਾਈਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਬਾਢ੍ਹ ਉੱਤੇ ਲੇਖ ਲਿਖਕੇ ਪ੍ਰਥਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪਾਣੇ ਤੋਂ ਲੈਕੇ-ਧਰਮਯੁਗ ਵਿੱਚ ‘ਕਥਾ-ਦਸ਼ਕ’ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਬਾਢ੍ਹ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਪਾਠ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਜੈ ਗੰਗਾ (1947), ਡਾਇਨ ਕੋਸੀ (1948), ਹੱਡੂਆਂ ਦਾ ਪੁਲ (1948) ਆਦਿ ਛੁਟਪੁਟ ਰਿਪੋਰਤਾਜ ਦੇ ਇਲਾਵਾ

1.ਸ਼ਰਨ, ਆੜ 2. ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਜੋ ਜੋਤੀ-ਬੋਈ ਨਾ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ 3. ਭਿਆਨਕਤਾ

ਮੇਰੇ ਕਈ ਉਪਨਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਢ੍ਹ ਦੀ ਵਿਨਾਸ਼-ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਚਿੱਤਰ ਅੰਕਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਿੰਤੁ, ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਬਾਢ੍ਹ ਤੋਂ ਘਿਰਨ, ਬਹਿਣ, ਭੰਸਣ ਅਤੇ ਭੋਗਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਤਾਂ ਪਟਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1967 ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਅਠਾਰਾਂ ਘੰਟੇ ਦੀ ਅਵਿਰਾਮ ਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੁਨਪੁਨ ਦਾ ਪਾਣੀ ਰਾਜੇਂਦਰਨਗਰ, ਕੰਕੜਬਾਗ ਤੇ ਹੋਰ ਨੀਵੇਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁਸ ਆਇਆ ਸੀ। ਅਰਥਾਤ ਬਾਢ੍ਹ ਨੂੰ ਮੈਂ ਭੋਗਿਆ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਦਮੀ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਨਾਲ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਬਾਢ੍ਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਪਟਨਾ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਇਲਾਕਾ ਛਾਤੀਭਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਈਂਧਨ, ਆਲੂ, ਮੋਮਬੱਤੀ, ਦਿਆਸਲਾਈ, ਪੀਣ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਕਾਂਪੋਜ਼ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਜਮਾਕਰ ਬੈਠ ਗਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

ਸਵੇਰੇ ਸੁਣਿਆ, ਰਾਜਭਵਨ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ-ਨਿਵਾਸ ਪਲਾਵਿਤ ${ }^{1}$ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲੀ, ਗੋਲਘਰ ਜਲ ਤੋਂ ਘਿਰ ਗਿਆ ਹੈ! (ਯੋਂ, ਸੂਚਨਾ ਬਾਂਗਲਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਾਕ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਸੀ-‘ਜਾਨੋ! ਗੋਲਘਰ ਡੁੱਬੇ ਗੇਛੇ!’) ਅਤੇ ਪੰਜ ਬਜੇ ਜਦੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹਾਊਸ ਜਾਣ ਲਈ (ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹਾਲ ਮਾਲੂਮ ਕਰਨ) ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਂ ਰਿਕਸ਼ੇਵਾਲੇ ਨੇ ਹੱਸਕੇ ਕਿਹਾ-“ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾਇਏਗਾ? ਕਾਫ਼ੀ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ‘ਅਬਲੇ’ ਪਾਣੀ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।”

“ਚਲੋ, ਪਾਣੀ ਕਿਵੇਂ ਘੁਸ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੇਖਣਾ ਹੈ।” ਕਹਿ ਕੇ ਅਸੀਂ ਰਿਕਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਜ-ਵਿਆਖਿਆਤਾ-ਆਚਾਰਿਆ-ਕਵੀ ਮਿੱਤਰ ਸਨ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਅਨਵਰਤ ${ }^{2}$-ਅਨਰਗਲ ${ }^{3}$-ਅਨਗੜ੍ਹ ${ }^{4}$ ਗਦ੍ਯਮਯ ਸਵਗਤੋਕਤਿ ${ }^{5}$ ਤੋਂ ਕਦੇ ਬੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ (ਧੰਨ ਹਨ!)

1.ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬਾਢ੍ਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹੋਵੇ 2. ਨਿਰੰਤਰ, ਲਗਾਤਾਰ 3. ਬੇਤੁਕੀ, ਵਿਚਾਰਹੀਣ, ਮਨਮਾਨੀ 4. ਬੇਡੌਲ, ਟੇਢ਼ਾ-ਮੇਢ਼ਾ 5. ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬੋਲਣਾ

ਮੋਟਰ, ਸਕੂਟਰ, ਟ੍ਰੈਕਟਰ, ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ, ਟਰੱਕ, ਟਮਟਮ, ਸਾਈਕਲ, ਰਿਕਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਲੋਕ ਪਾਣੀ ਦੇਖਣ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਲੋਕ ਪਾਣੀ ਦੇਖਕੇ ਲੌਟ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਜ਼ੁਬਾਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਜਿਜ਼ਞਾਸਾ-“ਪਾਣੀ ਕਿੱਥੇ ਤੱਕ ਆ ਗਿਆ ਹੈ?” ਦੇਖਕੇ ਲੌਟਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ-“ਫਰੇਜ਼ਰ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ! ਆ ਗਿਆ ਕੀ, ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਪੁਰੀ, ਪਾਟਲੀਪੁਤਰ ਕਾਲੋਨੀ, ਬੋਰਿੰਗ ਰੋਡ? ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਏਰੀਆ ਦਾ ਕਿਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ…ਹੁਣ ਭੱਟਾਚਾਰਜੀ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।…ਛਾਤੀਭਰ ਪਾਣੀ ਹੈ। ਵੀਮੈਂਸ ਕਾਲਜ ਦੇ ਕੋਲ ‘ਡੁਬਾਵ-ਪਾਣੀ’ ਹੈ।…ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ!…ਆ ਗਿਆ!!…ਘੁਸ ਗਿਆ…ਡੁੱਬ ਗਿਆ…ਡੁੱਬ ਗਿਆ…ਬਹਿ ਗਿਆ!”

ਅਸੀਂ ਜਦੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹਾਊਸ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਕਾਫ਼ੀ ਹਾਊਸ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੜਕ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਨਾਰੇ ਇੱਕ ਮੋਟੀ ਡੋਰੀ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਗੇਰੂਆ-ਝੱਗ-ਫੇਨ ਵਿੱਚ ਉਲਝਿਆ ਪਾਣੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਰਕਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ-“ਆਚਾਰਿਆ ਜੀ, ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਦੇਖੋ-ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ…ਮ੍ਰਿਤਯੂ ਦਾ ਤਰਲ ਦੂਤ!”

ਆਤੰਕ ਦੇ ਮਾਰੇ ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਬਰਬਸ ਜੁੜ ਗਏ ਅਤੇ ਸਭੈ ਪ੍ਰਣਾਮ-ਨਿਵੇਦਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਸਫੁਟ ${ }^{1}$ ਸ਼ਬਦ ਨਿਕਲੇ (ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਕਾਇਰ ਅਤੇ ਡਰਪੋਕ ਹਾਂ!)।

ਰਿਕਸ਼ਾਵਾਲਾ ਬਹਾਦਰ ਹੈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ-‘ਚਲੋ ਨਾ, ਥੋੜਾ ਹੋਰ ਅੱਗੇ!’

ਭੀੜ ਦਾ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਬੋਲਿਆ-“ਏ ਰਿਕਸ਼ਾ, ਕਰੰਟ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਨਾ ਜਾਓ।”

ਮੈਂ ਰਿਕਸ਼ਾਵਾਲੇ ਤੋਂ ਅਨੁਨੈ ਭਰੇ ਸਵਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ-“ਲੌਟਾ ਲੈ ਭਾਈ। ਅੱਗੇ ਬੜ੍ਹਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ।”

ਰਿਕਸ਼ਾ ਮੋੜਕੇ ਅਸੀਂ ‘ਅਪਸਰਾ’ ਸਿਨੇਮਾ ਹਾਲ (ਸਿਨੇਮਾ-ਸ਼ੋ ਬੰਦ!) ਦੇ ਬਗਲ ਤੋਂ ਗਾਂਧੀ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਓਰ ਚੱਲੇ। ਪੈਲੇਸ ਹੋਟਲ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਏਅਰਲਾਈਨਜ਼ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਣੀ ਭਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਧਾਰਾ ਉੱਤੇ ਲਾਲ-ਹਰੇ ‘ਨੀਅਨ’ ਵਿਗਿਆਪਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਛਾਵਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਰੰਗੀਨ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਗਾਂਧੀ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਰੇਲਿੰਗ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਖੜ੍ਹੇ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਦਸਹਿਰੇ ਦੇ ਦਿਨ ਰਾਮਲੀਲਾ ਦੇ ‘ਰਾਮ’ ਦੇ ਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸਨ…ਗਾਂਧੀ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਆਨੰਦ-ਉਤਸਵ, ਸਭਾ-ਸੰਮੇਲਨ ਅਤੇ ਖੇਡਕੂਦ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੱਕ ਗੈਰਿਕ ${ }^{2}$ ਆਵਰਣ

1. ਅਸਪਸ਼ਟ 2. ਗੇਰੂਏ ਰੰਗ ਦਾ

ਆਚਛਾਦਿਤ ${ }^{1}$ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਰਿਆਲੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਨੈ:-ਸ਼ਨੈ: ਪਾਣੀ ਫਿਰਦੇ ਦੇਖਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਸਰਵਥਾ ਨਵਾਂ ਸੀ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਅਧੇੜ, ਮੁਸਟੰਡ ਅਤੇ ਗਵਾਰ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਬੋਲ ਉੱਠਿਆ-“ਈਹ! ਜਦੋਂ ਦਾਨਾਪੁਰ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਪਟਨੀਏਂ ਬਾਬੂ ਲੋਕ ਉਲਟਕਰ ਦੇਖਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਗਏ…ਹੁਣ ਬੂਝੋ!”

ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਿਆ-ਕਵੀ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ-“ਪਛਾਣ ਲਓ। ਇਹੀ ਹੈ ਉਹ ‘ਆਮ ਆਦਮੀ’, ਜਿਸਦੀ ਖੋਜ ਹਰ ਸਾਹਿਤਿਕ ਗੋਸ਼ਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਵਕਤਵਯ ਵਿੱਚ ‘ਦਾਨਾਪੁਰ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਉੱਤਰ ਬਿਹਾਰ’ ਅਥਵਾ ਕੋਈ ਵੀ ਬਾਢ੍ਹਗ੍ਰਸਤ ਗ੍ਰਾਮੀਂਣ ਖੇਤਰ ਜੋੜ ਦਿਓ…”

ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਾੜ੍ਹੇ ਸੱਤ ਬਜ ਚੁੱਕੇ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਦੇ ਪਟਨਾ-ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਸਥਾਨੀ ਸਮਾਚਾਰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਾਨ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਲੋਕ, ਚੁੱਪਚਾਪ, ਉਤਕਰਣ ${ }^{2}$ ਹੋਕਰ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ…

“…ਪਾਣੀ ਸਾਡੇ ਸਟੂਡੀਓ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਲ ਸਟੂਡੀਓ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।”

ਸਮਾਚਾਰ ਦਿਲ ਦਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਕਲੇਜਾ ਧੜਕ ਉੱਠਿਆ। ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਆਤੰਕ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰੇਖਾਵਾਂ ਉੱਭਰੀਆਂ। ਕਿੰਤੁ ਅਸੀਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸਹਜ ਹੋ ਗਏ; ਯਾਨੀ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕਰਕੇ ਸਹਜਤਾ ਲੈ ਆਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਦੇਖਕੇ ਲੌਟਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਆਮ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਸ-ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ; ਬਲਕਿ ਅੱਜ ਥੋੜਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਸਨ। ਹਾਂ, ਦੁਕਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜੀ ਹੜਬੜੀ ਸੀ। ਨੀਚੇ ਦਾ ਸਮਾਨ ਉੱਪਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਿਕਸ਼ਾ, ਟਮਟਮ, ਟਰੱਕ ਅਤੇ ਟੈਂਪੋ ਉੱਤੇ ਸਮਾਨ ਲੱਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਖਰੀਦ-ਬਿਕਰੀ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਪਾਨਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਬਿਕਰੀ ਅਚਾਨਕ ਵੱਧ ਗਈ ਸੀ। ਆਸੰਨ ${ }^{3}$ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਤੰਕਿਤ ਨਹੀਂ ਦਿਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।

…ਪਾਨਵਾਲੇ ਦੇ ਆਦਮਕਦ ਆਈਨੇ ਵਿੱਚ ਉੱਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਡੀਆਂ ਹੀ ਸੂਰਤਾਂ ‘ਮੁਹੱਰਮੀ’ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਵੀ ਠਹਿਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਲ ਠਠਾਕਰ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਹੱਸ ਸਕਦੇ ਸਨ-“ਜ਼ਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੁਜ਼ਦਿਲਾਂ ਦਾ

1.ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ 2. ਸੁਣਨ ਦਾ ਉਤਸੁਕ 3. ਪਾਸ ਆਇਆ ਹੋਇਆ

ਹੁਲੀਆ ਦੇਖੋ!” ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਐਸੀਆਂ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਉਛਾਲੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ-“ਇੱਕ ਵਾਰ ਡੁੱਬ ਹੀ ਜਾਏ!…ਧਨੁਸ਼ਕੋਟਿ ${ }^{1}$ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਟਨਾ ਲਾਪਤਾ ਨਾ ਹੋ ਜਾਏ ਕਿਤੇ!…ਸਭ ਪਾਪ ਧੁੱਲ ਜਾਣਗੇ…ਚਲੋ, ਗੋਲਘਰ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਉੱਤੇ ਤਾਸ਼ ਦੀ ਗੱਡੀ ਲੈਕੇ ਬੈਠ ਜਾਈਏ… ਬਿਸਕੋਮਾਨ ਬਿਲਡਿੰਗ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?…ਭਈ, ਇਹੀ ਮਾਕੂਲ ਮੌਕਾ ਹੈ। ਇਨਕਮ ਟੈਕਸਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਐਨ ਇਸੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਕਾਰਬਾਰੀਆਂ ਦੇ ਘਰ ਉੱਤੇ ਛਾਪਾ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਸਾਮੀ ਬਾ-ਮਾਲ…”

ਰਾਜੇਂਦਰਨਗਰ ਚੌਰਾਹੇ ਉੱਤੇ ‘ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਕਾਰਨਰ’ ਦੀਆਂ ਆਖ਼ਰੀ ਪੌੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪੱਤਰ-ਪੱਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਪੂਰਵਵਤ ਬਿਛੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਸੋਚਿਆ, ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਇੱਕ ਹੀ ਸਾਥ ਲੈ ਲਵਾਂ। ਕੀ-ਕੀ ਲੈ ਲਵਾਂ?…ਹੈਡਲੀ ਚੇਜ਼, ਜਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਫਰੈਂਚ / ਜਰਮਨ ਸਿਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਥਵਾ ‘ਯੋਗ’ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਸਚਿੱਤਰ ਕਿਤਾਬ? ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟਦੇ-ਪਲਟਦੇ ਦੇਖਕੇ ਦੁਕਾਨ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਮਾਲਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕਈ ਹਿੰਦੀ-ਬਾਂਗਲਾ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿਨੇ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਲੈਕੇ ਲੌਟਿਆ। ਮਿੱਤਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ-“ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਕੱਲ ਅਸੀਂ ਕਿੰਨੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗੇ।…ਬਹਰਹਾਲ, ਜੋ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗਾ। ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਸੁਧਿ ਲਵੇਗਾ।”

ਫਲੈਟ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ‘ਜਨਸੰਪਰਕ’ ਦੀ ਗੱਡੀ ਵੀ ਲਾਉਡਸਪੀਕਰ ਤੋਂ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਰਾਜੇਂਦਰਨਗਰ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸਾਡੇ ‘ਗੋਲੰਬਰ’ ਦੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਵੀ ਆਵਾਜ਼, ਚਾਰੋਂ ਵੱਡੇ ਬਲਾਕਾਂ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਟਕਰਾਕਰ ਮੰਡਰਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਚਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਤਿਧਵਨਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਨੇਮਾ ਅਥਵਾ ਲਾਟਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰਗੱਡੀ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ-‘ ਭਾਈਓ’ ਪੁਕਾਰਕਰ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਕਾਰ ਮੰਡਰਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਤਿਧਵਨਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ-ਭਾਈਓ… ਭਾਈਓ…ਭਾਈਓ…! ਇੱਕ ਅਲਮਸਤ ਜਵਾਨ ਰਿਕਸ਼ਾਚਾਲਕ ਹੈ ਜੋ ਅਕਸਰ ਰਾਤ ਦੇ ਸੰਨਾਟੇ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰੀ ਪਹੁੰਚਾਕਰ ਲੌਟਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਗੋਲੰਬਰ ਦੇ ਕੋਲ ਅਲਾਪ ਉੱਠਦਾ ਹੈ-‘ਸੁਣ ਮੇਰੇ ਬੰਧੂ ਰੇ-ਏ-ਨ…ਸੁਣ ਮੋਰੇ ਮਿਤਵਾ-ਵਾ-ਵਾ-ਯ…’

ਗੋਲੰਬਰ ਦੇ ਕੋਲ ਜਨਸੰਪਰਕ ਦੀ ਗੱਡੀ ਤੋਂ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ-“ਭਾਈਓ! ਐਸੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ…ਕਿ ਬਾਢ੍ਹ ਦਾ ਪਾਣੀ…ਰਾਤਰੀ ਦੇ ਕਰੀਬ ਬਾਰਾਂ ਬਜੇ ਤੱਕ…ਲੋਹਾਨੀਪੁਰ,

1.ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਮ

ਕੰਕੜਬਾਗ…ਅਤੇ ਰਾਜੇਂਦਰਨਗਰ ਵਿੱਚ…ਘੁਸ ਜਾਏ। ਅਤੇ ਆਪ ਲੋਕ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਜਾਓ।”

(ਪ੍ਰਤਿਧਵਨਿ-ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਜਾਓ! ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਜਾਓ!!)

ਮੈਂ ਗ੍ਰਹਿਸਵਾਮਿਨੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ-“ਗੈਸ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੈ?”

“ਬਸ, ਉਸੇ ਦਾ ਡਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿਲਿੰਡਰ ਵਿੱਚ ‘ਮੀਟਰ-ਉਟਰ’ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ। ਪਰ, ਅੰਦਾਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਦਿਨ…ਕੋਲਾ ਹੈ। ਸਟੋਵ ਹੈ। ਮਗਰ ਕਿਰਾਸਨ ਇੱਕ ਹੀ ਬੋਤਲ…”

“ਫਿਲਹਾਲ, ਬਹੁਤ ਹੈ…ਬਾਢ੍ਹ ਦਾ ਵੀ ਇਹੀ ਹਾਲ ਹੈ। ਮੀਟਰ-ਉਟਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ ਕਿ ਕਦੋਂ ਆ ਧਮਕੇ।"-ਮੈਂ ਕਿਹਾ।

ਸਾਰੇ ਰਾਜੇਂਦਰਨਗਰ ਵਿੱਚ ‘ਸਾਵਧਾਨ-ਸਾਵਧਾਨ’ ਧਵਨੀ ਕੁਝ ਦੇਰ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ। ਬਲਾਕ ਦੇ ਨੀਚੇ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਤੋਂ ਸਮਾਨ ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਮੇਰੇ ਫਲੈਟ ਦੇ ਨੀਚੇ ਦੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਨੇ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ, ਇੰਨਾ ਕਾਗਜ਼ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ! ਇੱਕ ਅਲਾਵ ਲਗਾਕਰ ਸੁਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਡਾ ਕਮਰਾ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਦੀ ਓਰ ਕਾਨ ਲਗਾਕਰ ਸੁਣਨ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ..ਹਾਂ ਪੀਰਮੁਹਾਨੀ ਜਾਂ ਸਾਲਿਮਪੁਰਾ-ਅਹਰਾ ਅਥਵਾ ਜਨਕ ਕਿਸ਼ੋਰ-ਨਵਲਕਿਸ਼ੋਰ ਰੋਡ ਦੀ ਓਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹਲਚਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ-ਡੇੜ੍ਹ ਬਜੇ ਰਾਤ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਰਾਜੇਂਦਰਨਗਰ ਪਹੁੰਚੇਗਾ।

ਸੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਨੀਂਦ ਆਵੇਗੀ ਵੀ? ਨਹੀਂ, ਕਾਂਪੋਜ਼ ਦੀ ਟਿਕੀਆ ਅਜੇ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਲਿਖਾਂ? ਕਿੰਤੁ ਕੀ ਲਿਖਾਂ…ਕਵਿਤਾ? ਸ਼ੀਰਸ਼ਕ-ਬਾਢ੍ਹ ਆਕੁਲ ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ? ਧੱਤ!

ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ, ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਆਉਣ ਲੱਗੀਆਂ-ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰ। ਚਲਚਿੱਤਰ ਦੇ ਬੇਤਰਤੀਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ!

1947…ਮਨਿਹਾਰੀ (ਤਦ ਪੂਰਨੀਆ, ਹੁਣ ਕਟਿਹਾਰ ਜ਼ਿਲਾ) ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂਜੀ (ਸਵ. ਸਤੀਨਾਥ ਭਾਦੁੜੀ) ਦੇ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਮਾਈਆ ਦੀ ਬਾਢ੍ਹ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਨਾਵ ਉੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪਾਣੀ। ਦੂਰ, ਇੱਕ ‘ਦੀਪ’ ਜਿਹਾ ਬਾਲੂਚਰ ਦਿਖਾਈ ਪਿਆ। ਅਸੀਂ ਕਿਹਾ, ਉੱਥੇ ਚਲਕਰ ਜ਼ਰਾ ਚਹਿਲਕਦਮੀ ਕਰਕੇ ਟਾਂਗਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਰ ਲਈਏ। ਭਾਦੁੜੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ-

“ਕਿੰਤੁ, ਸਾਵਧਾਨ! ਐਸੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਦਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਮਤ ਭੁੱਲਣਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉੱਥੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਮਿਲਣਗੇ” ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ-ਚੀਂਟੀ-ਚੀਂਟੇ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਸੱਪ-ਬਿੱਛੂ ਅਤੇ ਲੂੰਬੜੀ-ਸਿਆਰ