મારું ગામ એવા વિસ્તારમાં છે જ્યાં દર વર્ષે પશ્ચિમ, પૂર્વ અને દક્ષિણની કોસી, પનાર, મહાનંદા અને ગંગાની બાઢથી પીડિત પ્રાણીઓના સમૂહ આવીને પનાહ’ લે છે, સાવન-ભાદોમાં ટ્રેનની ખિડકીઓથી વિશાળ અને સપાટ પરતી" પર ગાય, બળદ, ભેંસ, બકરાના હજારો ઝુંડ-મુંડ જોઈને જ લોકો બાઢની વિભીષિકાનો અંદાજ લગાવે છે.

પરતી ક્ષેત્રમાં જન્મ લેવાના કારણે પોતાના ગામના મોટાભાગના લોકોની જેમ હું પણ તરવું નથી જાણતો. કિંતુ દસ વર્ષની ઉંમરથી પાછલા વર્ષ સુધી-બ્બોય સ્કાઉટ, સ્વયંસેવક, રાજકીય કાર્યકર્તા અથવા રિલીફવર્કરની હેસિયતથી બાઢ-પીડિત વિસ્તારોમાં કામ કરતો રહ્યો છું અને લખવાની વાત? હાઈસ્કૂલમાં બાઢ પર લેખ લખીને પ્રથમ પુરસ્કાર મેળવવાથી લઈને-ધર્મયુગમાં ‘કથા-દશક’ના અંતર્ગત બાઢની જૂની વાર્તાને નવા પાઠ સાથે પ્રસ્તુત કરી ચૂક્યો છું. જય ગંગા (1947), ડાયન કોસી (1948), હડ્ડુયાનો પુલ (1948) વગેરે છુટપુટ રિપોર્ટાજ સિવાય

1.શરણ, આડ 2. તે જમીન જે જોતી-બોઈ ન જાતી હોય 3. ભયંકરતા

મારા ઘણા ઉપન્યાસોમાં બાઢની વિનાશ-લીલાઓના અનેક ચિત્ર અંકિત થયા છે. કિંતુ, ગામમાં રહેતાં બાઢથી ઘેરાવું, વહેવું, ભંસાવું અને ભોગવવાનો અનુભવ કદી નથી થયો. તે તો પટના શહેરમાં સન્ 1967માં જ થયો, જ્યારે અઠ્ઠારહ ઘંટાની અવિરામ વૃષ્ટિના કારણે પુનપુનનું પાણી રાજેન્દ્રનગર, કંકડબાગ તથા અન્ય નીચા હિસ્સાઓમાં ઘૂસ આવ્યું હતું. એટલે કે બાઢને મેં ભોગવી છે, શહેરી આદમીની હેસિયતથી. આથી જ આ વખતે જ્યારે બાઢનું પાણી પ્રવેશ કરવા લાગ્યું, પટનાનો પશ્ચિમી વિસ્તાર છાતીભર પાણીમાં ડૂબી ગયો તો અમે ઘરમાં ઈંધણ, બટાટા, મીણબત્તી, દિયાસળાઈ, પીવાનું પાણી અને કાંપોઝની ગોળીઓ જમાવીને બેઠા ગયા અને પ્રતીક્ષા કરવા લાગ્યા.

સવારે સાંભળ્યું, રાજભવન અને મુખ્યમંત્રી-નિવાસ પ્લાવિત ${ }^{1}$ થઈ ગયું છે. બપોરે સૂચના મળી, ગોલઘર જળથી ઘેરાઈ ગયું છે! (એમ, સૂચના બાંગ્લામાં આ વાક્યથી મળી હતી-‘જાનો! ગોલઘર ડૂબે ગેછે!’) અને પાંચ વાગે જ્યારે કૉફી હાઉસ જવા માટે (તથા શહેરનો હાલ માલૂમ કરવા) નીકળ્યો તો રિક્ષાવાળાએ હસીને કહ્યું-“હવે ક્યાં જઇશું? કૉફી હાઉસમાં તો ‘અબલે’ પાણી આવી ગયું હશે.”

“ચાલો, પાણી કેવી રીતે ઘૂસી ગયું છે, તે જ જોવાનું છે.” કહીને અમે રિક્ષા પર બેઠા ગયા. સાથમાં નવી કવિતાના એક વિશેષજ્ઞ-વ્યાખ્યાતા-આચાર્ય-કવિ મિત્ર હતા, જે મારી અનવરત ${ }^{2}$-અનર્ગલ ${ }^{3}$-અનઘડ ${ }^{4}$ ગદ્યમય સ્વગતોક્તિ ${ }^{5}$થી કદી બોર થતા નથી (ધન્ય છે!)

1.જે પર બાઢનું પાણી ચઢી આવ્યું હોય, જે જળમાં ડૂબી ગયું હોય 2. નિરંતર, લગાતાર 3. બેતુકી, વિચારહીન, મનમાની 4. બેડોળ, ટેઢું-મેઢું 5. પોતાની જાતમાં કંઈક બોલવું

મોટર, સ્કૂટર, ટ્રેક્ટર, મોટરસાઇકલ, ટ્રક, ટમટમ, સાઇકલ, રિક્ષા પર અને પગપાળા લોકો પાણી જોવા જઈ રહ્યા છે, લોકો પાણી જોઈને પાછા ફરી રહ્યા છે. જોનારની આંખોમાં, જબાન પર એક જ જિજ્ઞાસા-“પાણી ક્યાં સુધી આવી ગયું છે?” જોઈને પાછા ફરતા લોકોની વાતચીત-“ફ્રેઝર રોડ પર આવી ગયું! આવી ગયું શું, પાર કરી ગયું. શ્રીકૃષ્ણાપુરી, પાટલીપુત્ર કોલોની, બોરિંગ રોડ? ઇન્ડસ્ટ્રિયલ એરિયાનું ક્યાંય ખબર નથી…હવે ભટ્ટાચાર્જી રોડ પર પાણી આવી ગયું હશે….છાતીભર પાણી છે. વીમેન્સ કોલેજની પાસે ‘ડુબાવ-પાણી’ છે….આવી રહ્યું છે!…આવી ગયું!!…ઘૂસી ગયું…ડૂબી ગયું…ડૂબી ગયું…વહી ગયું!”

અમે જ્યારે કૉફી હાઉસની પાસે પહોંચ્યા, કૉફી હાઉસ બંધ કરી દેવામાં આવ્યું હતું. સડકના એક કિનારે એક જાડી દોરીની શકલમાં ગેરુઆ-ઝાગ-ફીણમાં ઉલઝેલું પાણી તીવ્ર ગતિથી સરકતું આવી રહ્યું હતું. મેં કહ્યું-“આચાર્ય જી, આગળ જવાની જરૂર નથી. એ જુઓ-આવી રહ્યું છે…મૃત્યુનો તરલ દૂત!”

આતંકના માર્યા મારા બંને હાથ બરબસ જોડાઈ ગયા અને સભય પ્રણામ-નિવેદનમાં મારા મોંમાંથી કેટલાક અસ્ફુટ ${ }^{1}$ શબ્દો નીકળ્યા (હા, હું ઘણો કાયર અને ડરપોક છું!).

રિક્ષાવાળો બહાદુર છે કહે છે-‘ચાલો ના, થોડુંક વધુ આગળ!’

ભીડનો એક આદમી બોલ્યો-“એ રિક્ષા, કરંટ ઘણું તીવ્ર છે. આગળ મત જાવ.”

મેં રિક્ષાવાળાથી અનુનય ભર્યા સ્વરમાં કહ્યું-“પાછા લઈ જા ભાઈ. આગળ વધવાની જરૂર નથી.”

રિક્ષા મોડીને અમે ‘અપ્સરા’ સિનેમા હૉલ (સિનેમા-શો બંધ!) ની બાજુથી ગાંધી મેદાન તરફ ચાલ્યા. પેલેસ હોટલ અને ઇન્ડિયન એરલાઇન્સ દફતરની સામે પાણી ભરાઈ રહ્યું હતું. પાણીની તીવ્ર ધારા પર લાલ-લીલા ‘નિયોન’ વિજ્ઞાપનોની પડછાયાઓ સેંકડો રંગીન સાપોની સૃષ્ટિ કરી રહી હતી. ગાંધી મેદાનની રેલિંગનો સહારો લઈને હજારો લોકો ઊભા જોઈ રહ્યા હતા. દશહરાના દિવસે રામલીલાના ‘રામ’ના રથની પ્રતીક્ષામાં જેટલા લોકો રહે છે, તેના કરતાં ઓછા નહોતા…ગાંધી મેદાનના આનંદ-ઉત્સવ, સભા-સંમેલન અને ખેલકૂદની બધી સ્મૃતિઓ પર ધીમે ધીમે એક ગૈરિક ${ }^{2}$ આવરણ

1. અસ્પષ્ટ 2. ગેરુએ રંગનું

આચ્છાદિત ${ }^{1}$ થઈ રહ્યું હતું. હરિયાળી પર શનૈ:શનૈ: પાણી ફરતું જોવાનો અનુભવ સર્વથા નવો હતો. આ જ વખતે એક અધેડ, મુષ્ટંડ અને ગંવાર જોર-જોરથી બોલી ઊઠ્યો-“ઈહ! જ્યારે દાનાપુર ડૂબી રહ્યું હતું ત્યારે પટનિયાં બાબુ લોકો ઊલટીને જોવા પણ નથી ગયા…હવે બૂઝો!”

મેં પોતાના આચાર્ય-કવિ મિત્રને કહ્યું-“ઓળખી લો. આ જ છે તે ‘આમ આદમી’, જેની શોધ દરેક સાહિત્યિક ગોષ્ઠીઓમાં થતી રહે છે. તેના વક્તવ્યમાં ‘દાનાપુર’ની જગ્યાએ ‘ઉત્તર બિહાર’ અથવા કોઈ પણ બાઢગ્રસ્ત ગ્રામીણ વિસ્તાર ઉમેરી દો…”

સાંજના સાડા સાત વાગી ચૂક્યા હતા અને આકાશવાણીના પટના-કેન્દ્રથી સ્થાનિક સમાચાર પ્રસારિત થઈ રહ્યા હતા. પાનની દુકાનોની સામે ઊભેલા લોકો, ચૂપચાપ, ઉત્કર્ણ ${ }^{2}$ થઈને સાંભળી રહ્યા હતા…

“…પાણી અમારા સ્ટુડિયોની સીડીઓ સુધી પહોંચી ચૂક્યું છે અને કોઈ પણ ક્ષણે સ્ટુડિયોમાં પ્રવેશ કરી શકે છે.”

સમાચાર દિલ દહલાવનારો હતો. કલેજું ધબકી ઊઠ્યું. મિત્રના ચહેરા પર પણ આતંકની ઘણી રેખાઓ ઊભરી આવી. કિંતુ અમે તરત જ સહજ થઈ ગયા; એટલે કે ચહેરા પર ચેષ્ટા કરીને સહજતા લાવી, કારણ કે અમારી ચારે બાજુ ક્યાંય કોઈ પરેશાન નજરે નથી આવતું હતું. પાણી જોઈને પાછા ફરતા લોકો આમના દિવસોની જેમ હસ-બોલી રહ્યા હતા; બલ્કે આજ થોડુંક વધુ જ ઉત્સાહિત હતા. હા, દુકાનોમાં થોડી હડબડી હતી. નીચેનો સામાન ઉપર કરવામાં આવી રહ્યો હતો. રિક્ષા, ટમટમ, ટ્રક અને ટેમ્પો પર સામાન લદાઈ રહ્યો હતો. ખરીદી-વેચાણ બંધ થઈ ચૂક્યું હતું. પાનવાળાઓની વેચાણ અચાનક વધી ગઈ હતી. આસન્ન ${ }^{3}$ સંકટથી કોઈ પ્રાણી આતંકિત દેખાતું નહોતું.

…પાનવાળાના આદમકદ આઈનામાં એટલા બધા લોકોની વચ્ચે અમારી જ સૂરતો ‘મુહર્રમી’ નજરે આવી રહી હતી. મને લાગ્યું, હવે અમે અહીં થોડી વાર પણ ઠહરીશું તો ત્યાં ઊભેલા લોકો કોઈ પણ ક્ષણે ઠઠ્ઠાકાર કરી અમારા પર હસી શકતા હતા-“જરા આ બુઝદિલોનો

1.ઢંકાયેલું 2. સાંભળવાનો ઉત્સુક 3. પાસે આવેલું

હુલિયો જુઓ!” કારણ કે ત્યાં આવી જ વાતો ચારે બાજુથી ઉછાળવામાં આવી રહી હતી-“એક વાર ડૂબી જ જાવ!…ધનુષ્કોટિ ${ }^{1}$ની જેમ પટના લાપતા ન થઈ જાવ ક્યાંય!…બધા પાપ ધૂળી જશે…ચાલો, ગોલઘરના મુંડે પર તાશની ગડ્ડી લઈને બેસી જઈએ… બિસ્કોમાન બિલ્ડિંગની છત પર કેમ નહીં?…ભાઈ, આ જ માકૂલ મોકો છે. ઇનકમ ટેક્સવાળાઓએ આ જ મોકે કાળા કારબારીઓના ઘર પર છાપો મારવો જોઈએ. આસામી બા-માલ…”

રાજેન્દ્રનગર ચૌરાહા પર ‘મેગઝીન કોર્નર’ની આખરી સીડીઓ પર પત્ર-પત્રિકાઓ પૂર્વવત્ બિછાવેલી હતી. વિચાર્યું, એક સપ્તાહની ખુરાક એક જ સાથે લઈ લઉં. શું-શું લઈ લઉં?…હેડલી ચેઝ, અથવા એક જ સપ્તાહમાં ફ્રેંચ / જર્મન શીખવી દેનારી પુસ્તકો અથવા ‘યોગ’ શીખવનારી કોઈ સચિત્ર પુસ્તક? મને આ રીતે પુસ્તકોને ઊંધી-સીધી કરતા જોઈને દુકાનનો નવજુવાન માલિક કૃષ્ણા ખબર નથી કેમ મુસકરાવવા લાગ્યો. પુસ્તકો છોડીને ઘણી હિંદી-બાંગ્લા અને અંગ્રેજી સિને પત્રિકાઓ લઈને પાછો ફર્યો. મિત્રથી વિદા થતાં કહ્યું-“ખબર નથી, કાલે અમે કેટલા પાણીમાં રહીશું….બહરહાલ, જે ઓછા પાણીમાં રહેશે. તે વધુ પાણીમાં ફસેલા મિત્રની સુધિ લેશે.”

ફ્લૅટમાં પહોંચ્યો જ હતો કે ‘જનસંપર્ક’ની ગાડી પણ લાઉડસ્પીકરથી ઘોષણા કરતી રાજેન્દ્રનગર પહોંચી ચૂકી હતી. અમારા ‘ગોલંબર’ની પાસે કોઈ પણ અવાજ, ચારે મોટા બ્લૉકોની ઇમારતો સાથે અથડાઈને મંડરાતી, ચાર વાર પ્રતિધ્વનિત થાય છે. સિનેમા અથવા લૉટરીની પ્રચારગાડી અહીં પહોંચતાં જ-‘ ભાઈઓ’ પુકારીને એક ક્ષણ માટે ચૂપ થઈ જાય છે. પુકાર મંડરાતી પ્રતિધ્વનિત થાય છે-ભાઈઓ… ભાઈઓ…ભાઈઓ…! એક અલમસ્ત જવાન રિક્ષાચાલક છે જે ઘણી વાર રાતના સન્નાટામાં સવારી પહોંચાડીને પાછા ફરતી વખતે આ ગોલંબરની પાસે અલાપી ઊઠે છે-‘સુન મેરે બંધુ રે-એ-ન…સુન મોરે મિતવા-વા-વા-ય…’

ગોલંબરની પાસે જનસંપર્કની ગાડીથી ઐલાન કરવામાં આવવા લાગ્યું-“ભાઈઓ! આવી શક્યતા છે…કે બાઢનું પાણી…રાત્રિના લગભગ બાર વાગ્યા સુધીમાં…લોહાનીપુર,

1.એક સ્થાનનું નામ

કંકડબાગ…અને રાજેન્દ્રનગરમાં…ઘૂસી જાય. આથી તમે લોકો સાવધાન થઈ જાવ.”

(પ્રતિધ્વનિ-સાવધાન થઈ જાવ! સાવધાન થઈ જાવ!!)

મેં ગૃહસ્વામિનીથી પૂછ્યું-“ગેસનું શું હાલ છે?”

“બસ, તેનો જ ડર છે. હવે ખતમ થવાનું છે. વાસ્તવમાં સિલિન્ડરમાં ‘મીટર-ઉટર’ જેવી કોઈ વસ્તુ નથી હોવાથી કંઈ ખબર નથી પડતી. પણ, અંદાજ છે કે એક કે બે દિવસ…કોયલો છે. સ્ટોવ છે. પણ કિરાસન એક જ બાટલી…”

“ફિલહાલ, બહુ છે…બાઢનો પણ આ જ હાલ છે. મીટર-ઉટર જેવી કોઈ વસ્તુ નથી હોવાથી ખબર નથી પડતી કે ક્યારે આ ધમકી પડે."-મેં કહ્યું.

બધા રાજેન્દ્રનગરમાં ‘સાવધાન-સાવધાન’ ધ્વનિ થોડી વાર ગુંજતી રહી. બ્લૉકની નીચેની દુકાનોમાંથી સામાન હટાવવામાં આવવા લાગ્યા. મારા ફ્લૅટની નીચેના દુકાનદારે, ખબર નથી કેમ, એટલું કાગળ એકઠું કરી રાખ્યું હતું! એક અલાવ લગાવીને સળગાવી દીધો. અમારું ઓરડું ધુમાડાથી ભરાઈ ગયું.

બધું શહેર જાગૃત છે. પશ્ચિમ તરફ કાન લગાવીને સાંભળવાની ચેષ્ટા કરું છું..હા પીરમુહાની અથવા સાલીમપુરા-અહરા અથવા જનક કિશોર-નવલકિશોર રોડ તરફથી કંઈક હલચલનો અવાજ આવી રહ્યો છે. લાગે છે, એક-ડેઢ વાગ્યા રાત સુધીમાં પાણી રાજેન્દ્રનગર પહોંચશે.

સુવાનો પ્રયત્ન કરું છું. પણ ઊંઘ આવશે ખરી? ના, કાંપોઝની ટિકિયા હજુ નહીં. કંઈક લખું? કિંતુ શું લખું…કવિતા? શીર્ષક-બાઢ આકુલ પ્રતીક્ષા? ધત્!

ઊંઘ નથી, સ્મૃતિઓ આવવા લાગી-એક-એક કરી. ચલચિત્રના બેતરતીબ દૃશ્યો જેવી!

1947…મનિહારી (ત્યારે પૂર્ણિયા, હવે કટિહાર જિલ્લો)ના વિસ્તારમાં ગુરુજી (સ્વ. સતીનાથ ભાદુડી) સાથે ગંગા મૈયાની બાઢથી પીડિત વિસ્તારમાં અમે નાવ પર જઈ રહ્યા છીએ. ચારે બાજુ પાણી જ પાણી. દૂર, એક ‘દ્વીપ’ જેવો બાલુચર દેખાઈ પડ્યો. અમે કહ્યું, ત્યાં જઈને જરા ચહલકદમી કરીને ટાંગો સીધી કરી લઈએ. ભાદુડી જી કહે છે-

“કિંતુ, સાવધાન! આવી જગ્યાઓ પર પગલું મૂકવા પહેલાં આ ભૂલતા નહીં કે તમારા પહેલાં જ ત્યાં બધા પ્રકારના પ્રાણીઓ શરણાર્થી તરીકે હાજર મળશે” અને સાચે જ-ચીંટી-ચીંટીથી લઈને સાપ-બિચ્છુ અને લૂંબડી-સિયાર સુધી અહીં પનાહ લઈ રહ્યા હતા…ભાદુડી જીની હિદાયત હતી-દરેક નાવ પર ‘પકાહી ઘાવ’ (પાણીમાં પગની આંગળીઓ સડી જાય છે. તળવામાં પણ ઘાવ થઈ જાય છે)ની દવા, દિયાસળાઈની ડબ્બી અને કિરાસન તેલ રહેવું જોઈએ અને, સાચે જ અમે જ્યાં જઈએ, ખાવા-પીવાની વસ્તુથી પહેલાં ‘પકાહી ઘાવ’ની દવા અને દિયાસળાઈની માંગ થતી…

1949…આ વખતે મહાનંદાની બાઢથી ઘેરાયેલા બાપસી થાણાના એક ગામમાં અમે પહોંચ્યા. અમારી નાવ પર રિલીફના ડૉક્ટર સાહેબ હતા. ગામના ઘણા બીમારોને નાવ પર ચઢાવીને કેમ્પમાં લઈ જવાના હતા. એક બીમાર નવજુવાન સાથે તેનો કૂતરો પણ ‘કુંઈ-કુંઈ’ કરતો નાવ પર ચઢી આવ્યો. ડૉક્ટર સાહેબ કૂતરાને જોઈને ‘ભીષણ ભયભીત’ થઈ ગયા અને ચીસો પાડવા લાગ્યા-” આ રે! કુકુર નહીં, કુકુર નહીં …કુકુરને ભગાવો!" બીમાર નવજુવાન છપ-થી પાણીમાં ઊતરી ગયો-“હમાર કુકુર નહીં જાએગા તો હમ હું નહીં જાએગા.” પછી કૂતરો પણ છપાક પાણીમાં પડ્યો-“હમારા આદમી નહીં જાએગા તો હમ હું નહીં જાએગા"…પરમાન નદીની બાઢમાં ડૂબેલા એક “મુસહરી” (મુસહરોની બસ્તી)માં અમે રાહત વહેંચવા ગયા. ખબર મળી હતી તેઓ ઘણા દિ