মোৰ গাঁও এনে এলেকাত আছে য’ত প্ৰতি বছৰে পশ্চিম, পূব আৰু দক্ষিণৰ কোশী, পনাৰ, মহানন্দা আৰু গংগাৰ বানপানীৰ পৰা পীড়িত প্ৰাণীৰ সমূহ আহি আশ্ৰয় লয়, শাওন-ভাদত ৰেলৰ খিৰিকীৰ পৰা বিশাল আৰু সমতল পৰতীত গৰু, বলদ, ম’হ, ছাগলীৰ হাজাৰ হাজাৰ জাক-মুণ্ড দেখিয়েই মানুহে বানপানীৰ বিভীষিকাৰ অনুমান কৰে।

পৰতি অঞ্চলত জন্ম লোৱাৰ কাৰণে মোৰ গাঁৱৰ বেছিভাগ মানুহৰ দৰে ময়ো পোহন নাজানো। কিন্তু দহ বছৰ বয়সৰ পৰা গত বছৰলৈকে-বয় স্কাউট, স্বেচ্ছাসেৱক, ৰাজনৈতিক কৰ্মী বা ৰিলিফৱৰ্কাৰৰ হিচাপে বানপানী-পীড়িত অঞ্চলত কাম কৰি আছো আৰু লিখাৰ কথা? হাইস্কুলত বানপানীৰ ওপৰত প্ৰবন্ধ লিখি প্ৰথম পুৰস্কাৰ পোৱাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি-ধৰ্মযুগত ‘কথা-দশক’ৰ অন্তৰ্ভুক্ত বানপানীৰ পুৰণি কাহিনীক নতুন পাঠৰ সৈতে প্ৰস্তুত কৰি আহিছো। জয় গংগা (১৯৪৭), ডাইন কোশী (১৯৪৮), হাড্ডুৱানৰ পুল (১৯৪৮) আদি ছুটপুট ৰিপোৰ্টাজৰ বাহিৰে

১.আশ্ৰয়, আঁৰ ২. সেই মাটি যিটো সিঁচা-বোৱা নহয় ৩. ভয়ংকৰতা

মোৰ কেইবাখনো উপন্যাসত বানপানীৰ বিনাশ-লীলাৰ বহুতো চিত্ৰ অংকিত হৈছে। কিন্তু, গাঁৱত থাকোতে বানপানীৰে বেৰি ধৰা, বৈ যোৱা, ভাঙি পেলোৱা আৰু ভোগ কৰাৰ অভিজ্ঞতা কেতিয়াও হোৱা নাছিল। সেইটো পাটনা চহৰত ১৯৬৭ চনতহে হৈছিল, যেতিয়া আঠৰ ঘণ্টাৰ অবিৰাম বৰষুণৰ কাৰণে পুনপুনৰ পানী ৰাজেন্দ্ৰনগৰ, কংকৰবাগ আৰু অন্যান্য নিম্ন অংশবোৰত সোমাই আহিছিল। অৰ্থাৎ বানপানীক মই ভোগ কৰিছো, চহৰীয়া মানুহৰ হিচাপে। সেয়েহে এইবাৰ যেতিয়া বানপানীৰ পানী প্ৰৱেশ কৰিবলৈ ধৰিলে, পাটনাৰ পশ্চিমীয়া এলেকা বুকুভৰা পানীত ডুব গ’ল তেতিয়া আমি ঘৰত ইন্ধন, আলু, মমবাতি, কাঠী, খোৱা পানী আৰু কাম্পোজৰ গুলী জমা কৰি বহি গ’লো আৰু প্ৰতীক্ষা কৰিবলৈ ধৰিলো।

ৰাতিপুৱা শুনিলো, ৰাজভৱন আৰু মুখ্যমন্ত্ৰী-নিবাস প্লাৱিত ${ }^{1}$ হৈ গৈছে। দুপৰীয়া খবৰ পালো, গোলঘৰ পানীৰে বেৰি ধৰা হৈছে! (অৱশ্যে, খবৰটো বাংলাত এই বাক্যৰে পোৱা হৈছিল-‘জানো! গোলঘৰ ডুবেছে গেছেছে!’) আৰু পাঁচ বজাত যেতিয়া কফি হাউছলৈ যাবলৈ (আৰু চহৰৰ বাৰ্তা জানিবলৈ) ওলালো তেতিয়া ৰিক্সাওৱালাই হাঁহি ক’লে-“এতিয়া ক’লৈ যাব? কফি হাউছততো ‘আবলে’ পানী আহি গৈছে হ’ব।”

“যাওঁ, পানী কেনেকৈ সোমাই গৈছে, সেইটোৱেই চাব লাগিব।” কৈ আমি ৰিক্সাত বহি গ’লো। লগত নতুন কবিতাৰ এজন বিশেষজ্ঞ-ব্যাখ্যাতা-আচাৰ্য-কবি বন্ধু আছিল, যি মোৰ অনবৰত ${ }^{2}$-অনৰ্গল ${ }^{3}$-অনঘঢ়া ${ }^{4}$ গদ্যময় স্বগতোক্তি ${ }^{5}$ৰ পৰা কেতিয়াও বিৰক্ত নহয় (ধন্য!)

১.যাৰ ওপৰত বানপানীৰ পানী উঠি আহিছে, যি পানীত ডুব গৈছে ২. নিৰন্তৰ, লাগি থকা ৩. অমূলক, চিন্তাহীন, মনোমত ৪. বে-ডৌল, বেকা-বেঁকা ৫. নিজৰ মনতে কিবা কোৱা

মটৰ, স্কুটাৰ, ট্ৰেক্টৰ, মটৰচাইকেল, ট্ৰাক, টমটম, চাইকেল, ৰিক্সাত আৰু খোজকাঢ়ি মানুহ পানী চাবলৈ গৈ আছে, মানুহ পানী চাই উভতি আহিছে। চোৱাসকলৰ চকুত, জিভাত একেটাই কৌতূহল-“পানী ক’লৈকে আহি গৈছে?” চাই উভতি অহা মানুহৰ কথাবতৰা-“ফ্ৰেজাৰ ৰ’ডলৈ আহি গৈছে! আহি গৈছে নেকি, পাৰ হৈ গৈছে। শ্ৰীকৃষ্ণাপুৰী, পাটলিপুত্ৰ কলনি, বৰিং ৰ’ড? ইণ্ডাষ্ট্ৰিয়েল এৰিয়াৰ ক’তো খবৰ নাই…এতিয়া ভট্টাচাৰ্য্য ৰ’ডত পানী আহি গৈছে হ’ব।…বুকুভৰা পানী আছে। মহিলা কলেজৰ ওচৰত ‘ডুবাৱ-পানী’ আছে।…আহিছে!…আহি গৈছে!!…সোমাই গৈছে…ডুবি গৈছে…ডুবি গৈছে…বৈ গৈছে!”

আমি যেতিয়া কফি হাউছৰ ওচৰ পালো, কফি হাউছ বন্ধ কৰি দিয়া হৈছিল। ৰাস্তাৰ এটা কাষেৰে এডাল ডাঙৰ দৰিৰ আকৃতিৰ গেৰুৱা-ফেন-ফেনত জড়িত পানী বেগেৰে সৰকি আহিছিল। মই ক’লো-“আচাৰ্য্য, আগলৈ যোৱাৰ প্ৰয়োজন নাই। সেইটো চাওক-আহিছে…মৃত্যুৰ তৰল দূত!”

আতংকত মোৰ দুয়োখন হাত বাধ্য হৈ জোৰা লাগিল আৰু সভয় প্ৰণাম-নিবেদনত মোৰ মুখৰ পৰা কিছু অস্ফুট ${ }^{1}$ শব্দ ওলাল (হয়, মই বহুত কাপুৰুষ আৰু ভয়াতুৰ!)

ৰিক্সাওৱালা বাহাদুৰ, কয়-‘যাওঁ নহয়, অলপ আৰু আগলৈ!’

ভিৰৰ এজন মানুহে ক’লে-“এ ৰিক্সা, কাৰেণ্ট বহুত বেগী। আগলৈ নাযাব।”

মই ৰিক্সাওৱালাক অনুৰোধ ভৰা সুৰত ক’লো-“উভতি লৈ যোৱা ভাই। আগবাঢ়িবৰ প্ৰয়োজন নাই।”

ৰিক্সা ঘূৰাই আমি ‘অপ্সৰা’ চিনেমা হল (চিনেমা-শ্ব’ বন্ধ!)ৰ কাষেৰে গান্ধী ময়দানলৈ গ’লো। পেলেছ হোটেল আৰু ইণ্ডিয়ান এয়াৰলাইনছ কাৰ্য্যালয়ৰ সন্মুখত পানী ভৰি আছিল। পানীৰ বেগী ধাৰাত ৰঙা-সেউজীয়া ‘নিয়ন’ বিজ্ঞাপনৰ পৰছাঁৱে শ শ ৰঙীন সাপৰ সৃষ্টি কৰি আছিল। গান্ধী ময়দানৰ ৰেলিংৰ কাষেৰে হাজাৰ হাজাৰ মানুহ ৰৈ চাই আছিল। দশহৰাৰ দিনা ৰামলীলাৰ ‘ৰাম’ৰ ৰথৰ প্ৰতীক্ষাত যিমান মানুহ থাকে, তাৰ পৰা কম নাছিল…গান্ধী ময়দানৰ আনন্দ-উৎসৱ, সভা-সম্মিলন আৰু খেল-ধেমালিৰ সকলো স্মৃতিৰ ওপৰত লাহে লাহে এটা গৈৰিক ${ }^{2}$ আৱৰণ

১. অস্পষ্ট ২. গেৰুৱা ৰঙৰ

আচ্ছাদিত ${ }^{1}$ হৈ আছিল। হৰিয়ালীত লাহে লাহে পানী ফুৰি থকা দেখা অভিজ্ঞতা সম্পূৰ্ণ নতুন আছিল। ইয়াৰ মাজতে এজন মধ্যবয়সীয়া, মাংসপেশীবহুল আৰু গাঁৱলীয়া জোৰে-জোৰে কৈ উঠিল-“ঈহ! যেতিয়া দানাপুৰ ডুবি আছিল তেতিয়া পাটনীয়া বাবু লোক উলটি চাবলৈও নগ’ল…এতিয়া বুজা!”

মই মোৰ আচাৰ্য্য-কবি বন্ধুক ক’লো-“চিনি লওক। এইজনেই সেই ‘সাধাৰণ মানুহ’, যাৰ সন্ধান প্ৰতি সাহিত্যিক গোষ্ঠীত হৈ থাকে। তাৰ বক্তব্যত ‘দানাপুৰ’ৰ সলনি ‘উত্তৰ বিহাৰ’ বা যিকোনো বানপানী-গ্ৰস্ত গ্ৰাম্য অঞ্চল যোগ দিয়ক…”

সন্ধিয়া সাৰে সাত বাজিছিল আৰু আকাশবাণীৰ পাটনা-কেন্দ্ৰৰ পৰা স্থানীয় বাতৰি প্ৰচাৰ হৈ আছিল। পানৰ দোকানৰ সন্মুখত থকা মানুহ, নীৰৱে, উত্কৰ্ণ ${ }^{2}$ হৈ শুনি আছিল…

“…পানী আমাৰ ষ্টুডিঅ’ৰ সিঁড়িলৈকে পোৱা গৈছে আৰু যিকোনো মুহূৰ্তত ষ্টুডিঅ’ত প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে।”

বাতৰিটো হৃদয়বিদাৰক আছিল। হৃদয় ধপধপাবলৈ ধৰিলে। বন্ধুৰ মুখতো আতংকৰ কেইবাটাও ৰেখা ওলাইছিল। কিন্তু আমি তৎক্ষণাতেই স্বাভাৱিক হৈ গ’লো; অৰ্থাৎ মুখত ভংগিমা কৰি স্বাভাৱিকতা আনিলো, কাৰণ আমাৰ চাৰিওফালে ক’তো কোনো ব্যস্ত চকুৰে দেখা নগৈছিল। পানী চাই উভতি অহা মানুহ সাধাৰণ দিনৰ দৰে হাঁহি-কথা পাতি আছিল; বৰঞ্চ আজি অলপ বেছিয়েই উৎসাহিত আছিল। হয়, দোকানবোৰত অলপ হেঁচা-ঠেলি আছিল। তলৰ বস্তুবোৰ ওপৰলৈ নিয়া হৈ আছিল। ৰিক্সা, টমটম, ট্ৰাক আৰু টেম্পোত বস্তু বোজা দিয়া হৈ আছিল। কিনা-বেচা বন্ধ হৈ গৈছিল। পানওৱালাৰ বিক্ৰী হঠাতে বাঢ়ি গৈছিল। আসন্ন ${ }^{3}$ সংকটৰ পৰা কোনো প্ৰাণী আতংকিত দেখা নগৈছিল।

…পানওৱালাৰ মানুহৰ সমান দাপোনত তিমান মানুহৰ মাজত আমাৰহে চেহেৰা ‘মুহৰৰমী’ দেখা গৈছিল। মোৰ লাগিল, এতিয়া আমি ইয়াত অলপ সময়ও ৰ’ম যদি তাত থকা মানুহে যিকোনো মুহূৰ্তত হাঁহি আমাৰ ওপৰত হাঁহিব পাৰে-“জৰা এই কাপুৰুষসকলৰ

১.ঢাকা হৈ থকা ২. শুনাৰ উৎসুক ৩. ওচৰ চাপি অহা

হুলিয়া চোৱা!” কাৰণ তাত এনেকুৱা কথাবোৰ চাৰিওফালৰ পৰা উলিয়াই দিয়া হৈ আছিল-“এবাৰ ডুবিয়েই যাওক!…ধনুষ্কোটি ${ }^{1}$ৰ দৰে পাটনা ক’তোবা লাপাত্তা নহয় কিয়!…সকলো পাপ ধুই যাব…যাওঁ, গোলঘৰৰ মুণ্ডৰ ওপৰত তাচৰ গুটি লৈ বহোঁগৈ… বিস্কোমান বিল্ডিংৰ ছাতত কিয় নহয়?…ভাই, এইটোৱেই মাকুল মুৰ্ত্তি। ইনকাম টেক্সৱালাসকলে এই মুৰ্ত্তিতেই ক’লা কাৰবাৰীসকলৰ ঘৰত ছাপা মাৰিব লাগে। আসামী বা-মাল…”

ৰাজেন্দ্ৰনগৰ চৌৰাস্তাত ‘মেগজিন কৰ্ণাৰ’ৰ শেষ সিঁড়িবোৰত কাকত-আলোচনী আগৰ দৰে পৰি আছিল। ভাবিলো, এটা সপ্তাহৰ খুৰাক একেলগে লওঁ। কি কি লওঁ?…হেডলি চেজ, বা এটা সপ্তাহতে ফ্ৰেঞ্চ / জাৰ্মান শিকাই দিয়া কিতাপ বা ‘যোগ’ শিকোৱা কোনো চিত্ৰিত কিতাপ? মোক এনেদৰে কিতাপবোৰ উলটাই-পালটাই থকা দেখি দোকানৰ নৱযুৱক মালিক কৃষ্ণ কিয় হাঁহিবলৈ ধৰিলে নাজানো। কিতাপবোৰ এৰি কেইবাখনো হিন্দী-বাংলা আৰু ইংৰাজী চিনে আলোচনী লৈ উভতি আহিলো। বন্ধুৰ পৰা বিদায় লওঁতে ক’লো-“নাজানো, কাইলৈ আমি কিমান পানীত থাকিম।…বহৰহাল, যি কম পানীত থাকিব। সি বেছি পানীত সোমাই থকা বন্ধুৰ খবৰ ল’ব।”

ফ্লেটত পোৱা হৈছো যে ‘জনসংপৰ্ক’ৰ গাড়ীও লাউডস্পিকাৰেৰে ঘোষণা কৰি ৰাজেন্দ্ৰনগৰ পোৱা গৈছিল। আমাৰ ‘গোলম্বৰ’ৰ কাষত যিকোনো মাত, চাৰিওটা ডাঙৰ ব্লকৰ ইমাৰতবোৰত খুন্দা খাই উৰি ফুৰা, চাৰিবাৰ প্ৰতিধ্বনিত হয়। চিনেমা বা লটাৰীৰ প্ৰচাৰগাড়ী ইয়াত পোৱা মাত্ৰকে-‘ভাইসকল’ মাতি এক মুহূৰ্তৰ বাবে নীৰৱ হৈ যায়। মাতটো উৰি ফুৰি প্ৰতিধ্বনিত হয়-ভাইসকল… ভাইসকল…ভাইসকল…! এজন আলমস্ত যুৱক ৰিক্সাচালক আছে যি সঘনাই ৰাতিৰ নিস্তব্ধতাত যাত্ৰী পুহাই উভতি অহাৰ সময়ত এই গোলম্বৰৰ কাষত গাই উঠে-‘শুন মেৰে বন্ধু ৰে-এ-ন…শুন মোৰে মিতৱা-ৱা-ৱা-য়…’

গোলম্বৰৰ কাষত জনসংপৰ্কৰ গাড়ীৰ পৰা ঘোষণা কৰা হ’বলৈ ধৰিলে-“ভাইসকল! এনে সম্ভাৱনা আছে…যে বানপানীৰ পানী…ৰাতিৰ প্ৰায় বাৰ বজাত…লোহানিপুৰ,

১.এটা ঠাইৰ নাম

কংকৰবাগ…আৰু ৰাজেন্দ্ৰনগৰত…সোমাই যাব। সেয়েহে আপোনালোক সাৱধান হৈ যাওক।”

(প্ৰতিধ্বনি-সাৱধান হৈ যাওক! সাৱধান হৈ যাওক!!)

মই গৃহস্বামিনীক সুধিলো-“গেছৰ কি হৈছে?”

“বাছ, সেইটোৱেই ভয়। এতিয়া শেষ হ’বলৈ ওলাইছে। আসলতে চিলিণ্ডাৰত ‘মিটাৰ-উটাৰ’ৰ দৰে কোনো বস্তু নথকাত একো বুজিব পৰা নাই। কিন্তু, অনুমান যে এদিন বা দুদিন…কয়লা আছে। ষ্ট’ভ আছে। কিন্তু কেৰাচিন এটা বটলহে…”

“ফিলহাল, বহুত আছে…বানপানীৰো এইটোৱেই হৈছে। মিটাৰ-উটাৰৰ দৰে কোনো বস্তু নথকাত বুজিব পৰা নাই যে কেতিয়া আহি ধম্কিব।"-মই ক’লো।

গোটেই ৰাজেন্দ্ৰনগৰত ‘সাৱধান-সাৱধান’ ধ্বনি কিছু সময় গুঞ্জৰি থাকিল। ব্লকৰ তলৰ দোকানবোৰৰ পৰা বস্তু আঁতৰোৱা হ’বলৈ ধৰিলে। মোৰ ফ্লেটৰ তলৰ দোকানদাৰে, নাজানো কিয়, ইমান কাগজ গোটাই ৰাখিছিল! এটা জুই জ্বলাই দিলে। আমাৰ কোঠা ধোঁৱাৰে ভৰি গ’ল।

গোটেই চহৰ জাগি আছে। পশ্চিমৰ ফালে কাণ পাতি শুনাৰ চেষ্টা কৰোঁ..হয় পীৰমুহানী বা চালিমপুৰা-আহৰা বা জনক কিশোৰ-নৱলকিশোৰ ৰ’ডৰ ফালৰ পৰা কিছু হলচলৰ মাত আহিছে। লাগে, এটা-ডেৰ বজাত ৰাতি পানী ৰাজেন্দ্ৰনগৰ পাব।

শুৱাৰ চেষ্টা কৰোঁ। কিন্তু টোপনি আহিব নেকি? নাই, কাম্পোজৰ টিকিটা এতিয়া নহয়। কিছু লিখোঁ? কিন্তু কি লিখোঁ…কবিতা? শিৰোনাম-বানপানী আকুল প্ৰতীক্ষা? ধত্!

টোপনি নাই, স্মৃতিবোৰ আহিবলৈ ধৰিলে-এক-এককৈ। চলচ্চিত্ৰৰ বেতৰতীব দৃশ্যৰ দৰে!

১৯৪৭…মনিহাৰী (তেতিয়া পূৰ্ণিয়া, এতিয়া কটিহাৰ জিলা)ৰ এলেকাত গুৰুজী (স্বৰ্গীয় সতীনাথ ভাদুড়ী)ৰ সৈতে গংগা মাইয়াৰ বানপানীৰ পৰা পীড়িত অঞ্চলত আমি নাওত গৈ আছো। চাৰিওফালে পানীহে পানী। দূৰত, এটা ‘দ্বীপ’ৰ দৰে বালুচৰ দেখা পোৱা গ’ল। আমি ক’লো, তালৈ গৈ জৰা চহলকদমী কৰি ভৰিবোৰ থিয় কৰি লওঁ। ভাদুড়ীজীয়ে কয়-

“কিন্তু, সাৱধান! এনে ঠাইত ভৰি দিয়াৰ আগতে এইটো নাপাহৰিবা যে তোমাৰ আগতেই তাত সকলো ধৰণৰ প্ৰাণী শৰণাৰ্থী হিচাপে উপস্থিত পাবা” আৰু সঁচাকৈয়ে-পৰুৱা-পৰুৱাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সাপ-বিচ্ছু আৰু শিয়াল-হৰিণালৈকে ইয়াত আশ্ৰয় লৈ আছিল…ভাদুড়ীজীৰ হিদায়ত আছিল-প্ৰতিখন নাওত ‘পকাহী ঘাৱ’ (পানীত ভৰিৰ আঙুলিবোৰ পচি যায়। ভৰিৰ তলুৱাতো ঘা হয়)ৰ ঔষধ, কাঠীৰ ডিবিয়া আৰু কেৰাচিন তেল থাকিব লাগে আৰু, সঁচাকৈ আমি য’লৈ যাওঁ, খোৱা-পোৱা বস্তুৰ আগতে ‘পকাহী ঘাৱ’ৰ ঔষধ আৰু কাঠীৰ মাগনি হয়…

১৯৪৯…সেইবাৰ মহানন্দাৰ বানপানীৰে বেৰি ধৰা বাপচী থানাৰ এটা গাঁৱত আমি পালো। আমাৰ নাওত ৰিলিফৰ ডাক্তৰছাহাব আছিল। গাঁৱৰ কেইবাজনো ৰোগীক নাওত তুলি কেম্পলৈ নিব লাগিছিল। এজন ৰোগী নৱযুৱকৰ সৈতে তাৰ কুকুৰটোও ‘কুঁই-কুঁই’ কৰি নাওত উঠি আহিল। ডাক্তৰছাহাবে কুকুৰটো দেখি ‘ভীষণ ভয়ভীত’ হৈ গ’ল আৰু চিঞৰিবলৈ ধৰিলে-“আ ৰে! কুকুৰ নহয়, কুকুৰ নহয় …কুকুৰটো খেদা!” ৰোগী নৱযুৱকজনে ছপ-সৰকি পানীত নামি গ’ল-“হামাৰ কুকুৰ নহি যায়েগা তো হাম হুঁ নহি যায়েগা।” তাৰ পিছত কুকুৰটোও ছপাক কৰি পানীত পৰিল-“হামাৰা আদমি নহি যায়েগা তো হাম হুঁ নহি যায়েগা”…পৰমান নদীৰ বানপানীত ডুবি থকা এটা “মুছহৰী” (মুছহৰসকলৰ বসতি)ত আমি ৰাহত বাঁটিবলৈ গ’লো। খবৰ পোৱা গৈছিল সিহঁতে কেইবাদিনো মাছ আৰু নিগনি পুৰি খাই আছে। কোনোৰকমে জীয়াই আছে। কিন্তু টোলৰ ওচৰলৈ যেতিয়া আমি পালো তেতিয়া ঢোলক আৰু মঞ্জিৰাৰ মাত শুনা গ’ল। গৈ চালো, এটা ওখ ঠাইত ‘মচান’ সাজি ষ্টেজৰ দৰে বনোৱা হৈছে। ‘বলৱাহী" ${ }^{2}$ নাচ হৈ আছিল। ৰঙা শাৰী পিন্ধি ক’লা-কলুটীয়া ‘নটুৱা’ দুলাহিনীৰ ভংগিমা দেখুৱাই আছিল; অৰ্থাৎ, সি ‘ধানী’। ‘ঘৰণী’ (ধানী) ঘৰ এৰি মাইকীৰ ঘৰলৈ পলাই গৈ আছে আৰু তাৰ ঘৰৰ মানুহ (পুৰুষ) তাক মনাৰ চেষ্টা কৰি বাটৰ পৰা উভতি আনিবলৈ গৈছে। এই পদৰ সৈতেই ঢোলকত দ্ৰুত তাল বজিবলৈ ধৰিলে-‘ধাগিড়গিড়-ধাগিড়গিড়-চকৈকে চকধুম চকৈকে চকধুম-চকধুম চকধুম!’

১.এটা জাতি (আদিবাসী) যি দোঁনা, পাত্ৰ আদি বনোৱাৰ কাম কৰে ২. এক প্ৰকাৰৰ লোক-নৃত্য

কীচড়-পানীত লথপথ ভোক-পিয়াহ-নৰ-নাৰীৰ জাকত মুক্ত খিলখিলিয়নি ঢৌ লৈ যাবলৈ ধৰিলে। আমি ৰিলিফ বাঁটিও এনে হাঁহি সিহঁতক দিব পাৰিম নেকি! (শাস্ত্ৰী, আপুনি ক’ত আছে?) বলৱাহী নাচৰ কথা উঠিলেই মোৰ পৰম বন্ধু ভোলা শাস্ত্ৰীৰ স্মৃতি সদায় কিয় আহি পৰে? এইটো এবাৰ, ১৯৩৭ত, সিমৰৱনী-শংকৰপুৰত বানপানীৰ সময়ত ‘নাও’ লৈ লৰা-জৰা হৈছিল। মই সেই সময়ত ‘বালচৰ’ (বয় স্কাউট) আছিলো। গাঁৱৰ মানুহে নাওৰ অভাৱত কলগছৰ ‘ভেলা’ বনাই কোনোৰকমে কাম চলাই আছিল আৰু তাতে জমিদাৰৰ ল’ৰাই নাওত হাৰমনিয়াম-তবলাৰ সৈতে ঝিঝিৰ (জল-বিহাৰ) কৰিবলৈ ওলাইছিল। গাঁৱৰ নৱযুৱকসকলে মিলি সিহঁতৰ নাও কাঢ়ি লৈছিল। অলপ মাৰধৰো হৈছিল…

আৰু ১৯৬৭ত যেতিয়া পুনপুনৰ পানী ৰাজেন্দ্ৰনগৰত সোমাই আহিছিল, এখন নাওত কিছু সজা-ধজা যুৱক আৰু যুৱতীৰ দল কোনো চলচ্চিত্ৰত দেখা কাশ্মীৰৰ আনন্দ ঘৰতে বহি ল’বলৈ ওলাইছিল। নাওত ষ্ট’ভ জ্বলি আছিল-কেটলী চৰি আছিল, বিস্কুটৰ ডিব্বা খোলা হৈ আছিল, এজনী ছোৱালীয়ে পিয়লাত চামুচ দি এক অনন্য ভংগিমাৰে নেস্কাফেৰ পাউদাৰ মথি আছিল-‘এস্প্ৰেছো’ বনাই আছিল, হয়তো। আন এজনী ছোৱালীয়ে বহুত মনোযোগেৰে কোনো চিত্ৰিত আৰু ৰঙীন আলোচনী পঢ়ি আছিল। এজন যুৱকে দুয়োখন ভৰি মেলি বাঁহৰ লাখুটিৰে নাও খেলাই আছিল। আন এজন যুৱকে আলোচনী পঢ়ি থকা ছোৱালীজনীৰ সন্মুখত, নিজৰ আঁঠুৰ ওপৰত কিলাকুটী থৈ কোনো মনোমোহা ‘ডায়লগ’ কৈ আছিল। সম্পূৰ্ণ ‘ভলিউম’ত বজি থকা ‘ট্ৰানজিষ্টৰ’ত গান আহি আছিল-‘হৱা মে উড়তা যায়, মোৰা লাল দোপট্টা মলমল কা, হো জী হো জী!’ আমাৰ ব্লকৰ ওচৰৰ গোলম্বৰত নাও পোৱা হৈছিল যে হঠাতে চাৰিওটা ব্লকৰ ছাতত থকা ল’ৰাবোৰে একেলগে কিলকাৰি, চিঁটি, ফবতিবোৰৰ বৰষুণ কৰি দিলে আৰু এই গোলম্বৰত যিকোনো মাতৰ প্ৰতিধ্বনি উৰি-ফুৰি গুঞ্জৰি থাকে। সেয়েহে সকলো মিলি নিজেই যি ধ্বনি সংযোজন হ’ল, সেইটো ডাঙৰ-ডাঙৰ গুণী সংগীত নিৰ্দেশক বহুত চেষ্টাৰ পিছতো কৰিব নোৱাৰে। সেই ফুহুৰ্ড যুৱকসকলৰ সকলো

‘এক্জিবিশনিজম’" তৎক্ষণাৎ লাপাত্তা হৈ গ’ল আৰু যুৱতীসকলৰ ৰঙা-ৰঙা ওঁঠ আৰু গাল ক’লা পৰি গ’ল। নাওত অকল ট্ৰানজিষ্টৰটো আছিল যি সম্পূৰ্ণ দমেৰে মূখৰ আছিল-‘নৈয়া তোৰী মঞ্জধাৰ, হোশ্যাৰ হোশ্যাৰ’!

“কাহো ৰামসিংগাৰ, পানীয়ান আ ৰহলো হে?”

“ঊঁহুঁ, ন আ ৰহলৌ হে।”

দুই আঢ়ৈ বাজি গ’ল, কিন্তু পানী এতিয়ালৈকে আহি নাই, লাগে ক’ত আটকি গৈছে, বা য’লৈকে আহিব লাগিছিল আহি ৰৈ গৈছে, বা বান্ধত যুঁজি থকা ইঞ্জিনিয়াৰসকলৰ জয় হৈছে হয়তো, বা কোনো দৈৱিক চমৎকাৰ হৈ গৈছে! নহ’লে পানী ক’লৈকেই যাওক ক’ৰ পৰা? বাটতো ইয়াৰ পৰাই…চাৰিওটা ব্লকৰ প্ৰায় সকলো ফ্লেটৰ পোহৰ জ্বলি আছে, নুমাই আছে। সকলো জাগি আছে। কুকুৰে ৰৈ-ৰৈ সমূহীয়া ৰুদন কৰে আৰু সিহঁতক ৰামসিংগাৰৰ মণ্ডলীয়ে খং কৰি নীৰৱ কৰি দিয়ে। চৌপ.. চৌপ!

মোৰ হঠাতে মোৰ সেই বন্ধু আৰু আত্মীয়সকলৰ স্মৃতি আহিল যিসকল কাইলৈৰ পৰাই পাটলিপুত্ৰ কলনি, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰী, বৰিং ৰ’ডৰ অথাহ পানীত বেৰি ধৰা হৈছে…জিতেন্দ্ৰ, বিনীতা, বাবু ভাই, ইন্দিৰা, নাজানো কেনেকৈ আছে-কি অৱস্থাত আছে সিহঁত! সন্ধিয়া এবাৰ চুবুৰীত গৈ টেলিফোন কৰিবলৈ চোংগা তুলিলো-বহুত সময়লৈকে কেইবাটাও নম্বৰ ডায়েল কৰি থাকিলো। সিফালে নিস্তব্ধতা আছিল একেবাৰে। কোনো শব্দ নাই-‘টুং ফুং’ একোৱেই নাই।

বিছনাত কেৰাহি লৈ আকৌ এবাৰ মনত হ’ল, কিছু লিখিব লাগে। কিন্তু কি লিখিব লাগে? কিছু লিখা সম্ভৱ নহয় আৰু কি প্ৰয়োজন যে কিছু লিখিয়েই হ’ব? নহয়। তাৰ পিছত স্মৃতিবোৰ জগাওঁ ভাল…গত বছৰ আগষ্টত নৰপতগঞ্জ থানা চকৰদাহা গাঁৱৰ ওচৰত বুকুভৰা পানীত থকা এজনী আসন্নপ্ৰসৱা ${ }^{2}$ আমাৰ ফালে গৰুৰ দৰে টুকুৰ-টুকুৰ চাই আছিল…

নহয়, এতিয়া পাহৰি যোৱা স্মৃতি নহয়। ভাল হ’ব, চকু মুদি বগা ভেৰাৰ জাক চোৱাৰ চেষ্টা কৰোঁ…উজ্জ্বল-উজ্জ্বল বগা ভেৰা…বগা ভেৰাৰ জাক। জাক…কিন্তু

১. প্ৰদৰ্শনবাদ ২. যাৰ সোনকালেই সন্তান জন্ম হ’বলগীয়া

সকলো উজ্জ্বল ভেৰা হঠাতে ক’লা হৈ গ’ল। বাৰে বাৰে চকু মেলোঁ, মুদোঁ। ক’লাক উজ্জ্বল কৰিব খোজোঁ। ভেৰাৰ জাক মটীয়া হৈ যায়। বগা ভেৰা…বগা ভেৰা …ক’লা মটীয়া…কিন্তু উজ্জ্বল…উজ্জ্বল… গমৰুৱা ৰঙৰ ভেৰা…!

‘ওই দ্যাখো-এছে গেছেছে জল!‘ঝকঝকৰি মোক জগোৱা হ’ল। ঘড়ী চালো, ঠিক সাৰে পাঁচ বাজিছিল। পুৱা হ