ਲੰਮੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਰਵੀ ਦੁਬਾਰਾ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਲ ਵਾਲਾ ਇਕਲੌਤਾ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਖੋਦਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਲੈਟਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਰਵੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਨਰਮ ਘਾਹ, ਗੇਂਦੇ ਅਤੇ ਤਿਤਲੀਆਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਵੱਡਾ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੇ ਵੀ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਨੋਟ ਕੀਤਾ, “ਦੇਖੋ ਸਾਡਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।”

ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਰਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਵਾਤਾਵਰਣ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?” “ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜੋ ਵੀ ਦੇਖਦੇ ਹੋ,” ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਕਿਹਾ।

ਰਵੀ ਨੇ ਉੱਚੀ ਸੋਚਿਆ, “ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ, ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਮੇਜ਼, ਕੁਰਸੀਆਂ, ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮੈਦਾਨ ਵੀ, ਸੜਕ, ਕੂੜਾ, ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ - ਸਭ ਸਾਡੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ”!

“ਹਾਂ” ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਰ ਰੁਕੋ….. ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ - ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਪਹਾੜ, ਨਦੀਆਂ, ਰੁੱਖ, ਜਾਨਵਰ। ਦੂਸਰੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ- ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਸੜਕਾਂ, ਕਾਰਾਂ, ਕੱਪੜੇ, ਕਿਤਾਬਾਂ”।

ਹੁਣ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰੋ। ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਸਹਿਪਾਠੀ ਨਾਲ, ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਬਣਾਓ।

ਰਵੀ, ਪਰਮਜੀਤ, ਜੈਸੀ, ਮੁਸਤਫਾ, ਆਸ਼ਾ ਸਾਰੇ ਸੂਚੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਸਨ। “ਸਾਡਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਕਿਉਂ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ?” ਇਕਬਾਲ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। “ਇਹ ਸਭ ਸਾਡੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਹ

ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਾਡਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਜੀਵਨ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਹਵਾ, ਪੀਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਖਾਣ ਲਈ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਦੇ ਹਨ? ਕਾਰਾਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਹਵਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖ ਕਾਰਾਂ, ਮਿੱਲਾਂ, ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੰਟੇਨਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਬਦਲਦੇ ਹਨ।

ਚਿੱਤਰ 1.1: ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਘਟਕ

ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨੂੰ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਨਸ਼ਟ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ”, ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।

ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹੋ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵਤ ਜੀਵ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਲੋਕ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ-ਨਿਰਮਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਜੀਵੀ ਅਤੇ ਅਜੀਵੀ ਦੋਵਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ

ਜ਼ਮੀਨ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ, ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪਿਛਲੀ ਕਲਾਸ ਤੋਂ ਲਿਥੋਸਫੀਅਰ, ਹਾਈਡ੍ਰੋਸਫੀਅਰ, ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਅਤੇ ਜੀਵਮੰਡਲ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਹੋ। ਆਓ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਤੱਥ ਸਿੱਖੀਏ।

ਸ਼ਬਦ ਮੂਲ
ਵਾਤਾਵਰਣ: ਫ੍ਰੈਂਚ ਸ਼ਬਦ Environer/ Environner ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ “ਪੜੋਸ”।

ਲਿਥੋਸਫੀਅਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਠੋਸ ਪਰਤ ਜਾਂ ਸਖ਼ਤ ਉਪਰਲੀ ਪਰਤ ਹੈ। ਇਹ ਚੱਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪਤਲੀ ਪਰਤ ਨਾਲ ਢਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੂ-ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਾੜ, ਪਠਾਰ, ਮੈਦਾਨ, ਘਾਟੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਨਿਯਮਿਤ ਸਤਹ ਹੈ। ਭੂ-ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ‘ਤੇ ਵੀ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਲਿਥੋਸਫੀਅਰ ਉਹ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਜੰਗਲ, ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਲਈ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਸਤੀਆਂ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਣਿਜ ਸੰਪੱਤੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹੈ।

ਆਓ ਕਰੀਏ
ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖੋ। ਉਹ ਵਰਤੋਂਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਬਣਾਓ ਜਿਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਰਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਚਿੱਤਰ 1.2: ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਖੇਤਰ

ਆਓ ਕਰੀਏ
ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਸਾਡੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਬਣਾਓ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਬਰਬਾਦ ਕਰਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ? ਕਿਵੇਂ?

ਪਾਣੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਸਫੀਅਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਮਹਾਂਸਾਗਰਾਂ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਤ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਹਵਾ ਦੀ ਪਤਲੀ ਪਰਤ ਹੈ ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਬਲ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ

ਆਓ ਕਰੀਏ
ਸਕੂਲ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖੋ। ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਦਿਨ ਬੱਦਲਵਾਈ, ਬਾਰਸ਼, ਧੁੱਪ, ਧੁੰਦ ਆਦਿ ਹੈ।

ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਕਿਰਨਾਂ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਤੋਂ। ਇਹ ਕਈ ਗੈਸਾਂ, ਧੂੜ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਫ਼ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜੰਤੂ ਰਾਜ ਮਿਲ ਕੇ ਜੀਵਮੰਡਲ ਜਾਂ ਜੀਵਤ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਤੰਗ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਮੀਨ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕੀ ਹੈ?

ਇੱਕ ਐਨਸੀਸੀ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਰਵੀ ਦੀ ਕਲਾਸ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ, ਜੈਸੀ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਕਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ ਬਾਰਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਕੇਰਲਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਆ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਹਰੀਆਂ-ਭਰੀਆਂ ਖੇਤੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬਾਰਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।”

ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ: ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਤ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਸ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਕਾਰਕਾਂ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਜੈਸਲਮੇਰ ਤੋਂ ਹੀਰਾ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਸਾਨੂੰ ਬਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ‘ਕਿੱਕਰ’ ਅਤੇ ਰੇਤ ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਜਿੰਨੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਨਜ਼ਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” “ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਊਠ ਵੀ ਲੱਭਦੇ ਹੋ”, ਰਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ।

ਆਓ ਕਰੀਏ
ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਓ ਜਾਂ ਫੋਟੋ ਲਿਆਓ।

ਚਿੱਤਰ 1.3: ਇੱਕ ਤਲਾਬ ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ

ਹੀਰਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਸਿਰਫ਼ ਊਠ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸੱਪ, ਛਿਪਕਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੀੜੇ ਵੀ ਦੇਖੋਗੇ।”

ਰਵੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਜਾਨਵਰ, ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਢੰਗ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਕਿਉਂ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ?”

“ਓਹ ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ”, ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ
ਹਰ ਸਾਲ 5 ਜੂਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਰੇ ਪੌਦੇ, ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਤਤਕਾਲੀ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਕਸਰ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ‘ਤੇ ਵੀ ਆਪਸੀ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਤ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਸੰਬੰਧ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਇੱਕ ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਬਾਰਸ਼ ਦੇ ਜੰਗਲ, ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ, ਰੇਗਿਸਤਾਨ, ਪਹਾੜ, ਝੀਲ, ਨਦੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਤਲਾਬ ਦੀ ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਰਕ ਜਿੱਥੇ ਰਵੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋਸਤ ਖੇਡਦੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ?

ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ: ਇਹ ਇੱਕ ਵਪਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਾਲ ਦਾ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖੀ ਵਾਤਾਵਰਣ

ਮਨੁੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਨੂੰ ਬਦਲਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੋੜਾਂ ਵਧੀਆਂ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਭਿੰਨ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਮਨੁੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਦਲਣ ਦੇ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਉਣਾ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਹੀਏ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ ਗਈ, ਵਾਧੂ ਭੋਜਨ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ, ਵਪਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ‘ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਇਆ। ਆਵਾਜਾਈ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ। ਸੂਚਨਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਸੰਚਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਸਦਾਰ ਤਰਬੂਜ਼ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਮੂੰਗਫਲੀ ਖਾਣਾ ਕਿਉਂ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਤੁਲਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਸੁਮੇਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਰਵੀ ਦੀ ਕਲਾਸ ਦੀ ਮਿਜ਼ੋਰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਨੂਰੀ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਗੁਆਉਣ ‘ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਦੇਖ ਕੇ, ਨੂਰੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਘਰ ਰਾਜ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਵੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਦੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।

ਆਓ ਕਰੀਏ
ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੋ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰੋ-

• ਜਦੋਂ ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਉਮਰ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ।
• ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਘਰੇਲੂ ਖੇਡ ਖੇਡਦਾ/ਖੇਡਦੀ ਸੀ।
• ਤੁਹਾਡੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਮਨਪਸੰਦ ਫਲ।
• ਉਹ ਗਰਮ ਗਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਠੰਡੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ?
  ਆਪਣੇ ਜਵਾਬ ਕੰਧ/ਬੁਲੇਟਿਨ ਬੋਰਡ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰੋ।

ਅਭਿਆਸ

1. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓ।

(i) ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

(ii) ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ?

(iii) ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਕ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?

(iv) ਮਨੁੱਖ-ਨਿਰਮਿਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦਿਓ।

(v) ਲਿਥੋਸਫੀਅਰ ਕੀ ਹੈ?

(vi) ਜੀਵੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਕ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?

(vii) ਜੀਵਮੰਡਲ ਕੀ ਹੈ?

2. ਸਹੀ ਉੱਤਰ ‘ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਓ।

(i) ਕਿਹੜੀ ਕੁਦਰਤੀ ਪਾਰਿਸਥਿਤਿਕੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ?

(ਉ) ਰੇਗਿਸਤਾਨ

(ਅ) ਐਕੁਆਰੀਅਮ

(ੲ) ਜੰਗਲ

(ii) ਮਨੁੱਖੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਘਟਕ ਨਹੀਂ ਹੈ?

(ਉ) ਜ਼ਮੀਨ

(ਅ) ਧਰਮ

(ੲ) ਸਮੁਦਾਇ

(iii) ਕਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ-ਨਿਰਮਿਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਹੈ?

(ਉ) ਪਹਾੜ

(ਅ) ਸਮੁੰਦਰ

(ੲ) ਸੜਕ

(iv) ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ?

(ਉ) ਪੌਦੇ ਉਗਾਉਣਾ

(ਅ) ਵਧਦੀ ਆਬਾਦੀ

(ੲ) ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਉਣਾ

3. ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਓ।

4. ਕਾਰਨ ਦਿਓ।

(i) ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ

(ii) ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ

5. ਗਤੀਵਿਧੀ।

ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰੋਗੇ। ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਓ।